Adhyaya 230

Verse 1

इन्द्रबलिसंवादः।। 1।। इन्द्रावमानितेन बलिना तंप्रति गर्वभञ्जकवचनोपन्यासः।। 2।। युधिष्ठिर उवाच। यया बुद्ध्या महीपालो भ्रष्टश्रीर्विचरेन्महीम्। कालदण्डविनिष्पिष्टस्तन्मे ब्रूहि पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शन्तिपर्वणि मोश्रधर्मपर्वणि त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 230।।

indrabalisaṃvādaḥ|| 1|| indrāvamānitena balinā taṃprati garvabhañjakavacanopanyāsaḥ|| 2|| yudhiṣṭhira uvāca| yayā buddhyā mahīpālo bhraṣṭaśrīrvicarenmahīm| kāladaṇḍaviniṣpiṣṭastanme brūhi pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śantiparvaṇi mośradharmaparvaṇi triṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 230||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। वासवस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| vāsavasya ca saṃvādaṃ balervairocanasya ca||

Verse 3

पितामहमुपागम्य प्रणिपत्य कृताञ्जलिः। सर्वानेवासुराञ्जित्वा बलिं पप्रच्छ वासवः।।

pitāmahamupāgamya praṇipatya kṛtāñjaliḥ| sarvānevāsurāñjitvā baliṃ papraccha vāsavaḥ||

Verse 4

यस्य स्म ददतो वित्तं न कदाचन हीयते। तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम्।। भ्रष्टश्रीर्विन्दते महीम् इति ध. पाठः।।

yasya sma dadato vittaṃ na kadācana hīyate| taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmannācakṣva me balim|| bhraṣṭaśrīrvindate mahīm iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 5

स वायुर्वरुणश्चैव स रविः स च चन्द्रमाः। सोऽग्निस्तपति भूतानि जलं च स भवत्युत।।

sa vāyurvaruṇaścaiva sa raviḥ sa ca candramāḥ| so'gnistapati bhūtāni jalaṃ ca sa bhavatyuta||

Verse 6

तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम्। स एव ह्यस्तमयते स स्म विद्योतते दिशः।।

taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmannācakṣva me balim| sa eva hyastamayate sa sma vidyotate diśaḥ||

Verse 7

स वर्षति स्म वर्षाणि यथाकालमतन्द्रितः। तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम्।।

sa varṣati sma varṣāṇi yathākālamatandritaḥ| taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmannācakṣva me balim||

Verse 8

ब्रह्मोवाच। नैतत्ते साधु मघवन्यदेनमनुपृच्छसि। पृष्टस्तु नानृतं ब्रूयात्तस्माद्वक्ष्यामि ते बलिम्।।

brahmovāca| naitatte sādhu maghavanyadenamanupṛcchasi| pṛṣṭastu nānṛtaṃ brūyāttasmādvakṣyāmi te balim||

Verse 9

उष्ट्रेषु यदि वा गोषु खरेष्वश्वेषु वा पुनः। वरिष्ठो भविता जन्तुः शून्यागारे शचीपते।। स्ववीर्यख्यापनाय बलिं स्तौति यस्येत्यादिना।।

uṣṭreṣu yadi vā goṣu khareṣvaśveṣu vā punaḥ| variṣṭho bhavitā jantuḥ śūnyāgāre śacīpate|| svavīryakhyāpanāya baliṃ stauti yasyetyādinā||

Verse 10

शक्र उवाच। यदि स्म बलिना ब्रह्मञ्शून्यागारे समेयिवान्। हन्यामेनं न वा हन्यां तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम्।।

śakra uvāca| yadi sma balinā brahmañśūnyāgāre sameyivān| hanyāmenaṃ na vā hanyāṃ tadbrahmannanuśādhi mām||

Verse 11

ब्रह्मोवाच। मा स्म शक्र बलिं हिंसीर्न बलिर्वधमर्हति। न्यायस्तु शक्र प्रष्टव्यस्त्वया वासव काम्यया।।

brahmovāca| mā sma śakra baliṃ hiṃsīrna balirvadhamarhati| nyāyastu śakra praṣṭavyastvayā vāsava kāmyayā||

Verse 12

भीष्म उवाच। एवमुक्तो भगवता महेन्द्रः पृथिवीं तदा। चचारैरावतस्कन्धमधिरुह्य श्रिया वृतः।।

bhīṣma uvāca| evamukto bhagavatā mahendraḥ pṛthivīṃ tadā| cacārairāvataskandhamadhiruhya śriyā vṛtaḥ||

Verse 13

ततो ददर्श स बलिं खरवेषेण संवृतम्। यथाख्यातं भगवता शून्यागारकृतालयम्।।

tato dadarśa sa baliṃ kharaveṣeṇa saṃvṛtam| yathākhyātaṃ bhagavatā śūnyāgārakṛtālayam||

Verse 14

शक्र उवाच। खरयोनिमनुप्राप्तस्तुपभक्षोऽसि दानव। इदं ते योनिरसमा शोचस्याहो न शोचसि।।

śakra uvāca| kharayonimanuprāptastupabhakṣo'si dānava| idaṃ te yonirasamā śocasyāho na śocasi||

Verse 15

अदृष्टं वत पश्यामि द्विषतां वशमागतम्। श्रिया विहीनं मित्रैश्च भ्रष्टैश्वर्यपराक्रमम्।। गोषु वृषभेषु। शृन्यागारप्रतिश्रयः इति ट. थ. ध. पाठः।।

adṛṣṭaṃ vata paśyāmi dviṣatāṃ vaśamāgatam| śriyā vihīnaṃ mitraiśca bhraṣṭaiśvaryaparākramam|| goṣu vṛṣabheṣu| śṛnyāgārapratiśrayaḥ iti ṭa. tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 16

यत्तद्यानसहस्रैस्त्वं ज्ञातिभिः परिवारितः। लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन्।।

yattadyānasahasraistvaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ| lokānpratāpayansarvānyāsyasmānavitarkayan||

Verse 17

त्वन्मुखाश्चैव दैतेय व्यतिष्ठंस्तव शासने। अकृष्टपच्या पृथिवी तवैश्वर्ये बभूव ह।। भ्रष्टवीर्यपराक्रमम् इति झ. पाठः।।

tvanmukhāścaiva daiteya vyatiṣṭhaṃstava śāsane| akṛṣṭapacyā pṛthivī tavaiśvarye babhūva ha|| bhraṣṭavīryaparākramam iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 18

इदं च तेऽद्य व्यसनं शोचस्याहो न शोचसि। यदाऽतिष्ठः समुद्रस्य पूर्वकूले विलेलिखन्।। अफुष्टयच्या कृषणंजिना धान्यप्रसृः।।

idaṃ ca te'dya vyasanaṃ śocasyāho na śocasi| yadā'tiṣṭhaḥ samudrasya pūrvakūle vilelikhan|| aphuṣṭayacyā kṛṣaṇaṃjinā dhānyaprasṛḥ||

Verse 19

ज्ञातिभ्यो विभजन्वित्तं तदासीत्ते मनः कथम्। यत्ते सहस्रसमिता ननुतुर्देवसोषितः।।

jñātibhyo vibhajanvittaṃ tadāsītte manaḥ katham| yatte sahasrasamitā nanuturdevasoṣitaḥ||

Verse 20

बहूनि वर्षपूगानि विहारे दीप्यतः श्रिया। सर्वाः पुष्करमालिन्यः सर्वाः काञ्चनसप्रभाः।।

bahūni varṣapūgāni vihāre dīpyataḥ śriyā| sarvāḥ puṣkaramālinyaḥ sarvāḥ kāñcanasaprabhāḥ||

Verse 21

कथमद्य तदा चैव मनस्ते दानवेश्वर। छत्रं तवासीत्सुमहत्सौवर्णं रत्नभूषितम्।।

kathamadya tadā caiva manaste dānaveśvara| chatraṃ tavāsītsumahatsauvarṇaṃ ratnabhūṣitam||

Verse 22

ननृतुस्तत्र गन्धर्वाः षट्‌सहस्राणि सप्तचा। यूपस्तवासीत्सुमहान्यजतः सर्वकाञ्चनः।।

nanṛtustatra gandharvāḥ ṣaṭ‌sahasrāṇi saptacā| yūpastavāsītsumahānyajataḥ sarvakāñcanaḥ||

Verse 23

यत्राददः सहस्राणि अयुतानां गवां दश। अनन्तरं सहस्रेण तदाऽऽसीद्दैत्या का मतिः।।

yatrādadaḥ sahasrāṇi ayutānāṃ gavāṃ daśa| anantaraṃ sahasreṇa tadā''sīddaityā kā matiḥ||

Verse 24

यदा च पृथिवीं सर्वां यजमानोऽनुपर्यगाः। शम्याक्षेपेण विधिना तदाऽऽसीत्किंतु ते हृदि।। विलेलिहन् इति ध. पाठः। तत्र तालुग्रस्तं जगाकुर्वशित्यर्थः।।

yadā ca pṛthivīṃ sarvāṃ yajamāno'nuparyagāḥ| śamyākṣepeṇa vidhinā tadā''sītkiṃtu te hṛdi|| vilelihan iti dha. pāṭhaḥ| tatra tālugrastaṃ jagākurvaśityarthaḥ||

Verse 25

न ते पश्यामि भृङ्गारं न च्छत्रं व्यजनं न च। ब्रह्मदत्तां च ते मालां न पश्याम्यसुराधिप।। सूक्ष्माग्रः स्थूलमूलः षट्त्रिंशदङ्गुलो दण्डः शम्या सा बलवता क्षिप्ता भातहूरे पतेतावदेकं देवप्रजनम्। एवं सर्वापि पृथिवी शम्याप्रक्षेपविभेदा। तव देवगजनानामपर्याप्ताभूदित्यर्थः। पर्यगाः परिहृत्य गतवान्।।

na te paśyāmi bhṛṅgāraṃ na cchatraṃ vyajanaṃ na ca| brahmadattāṃ ca te mālāṃ na paśyāmyasurādhipa|| sūkṣmāgraḥ sthūlamūlaḥ ṣaṭtriṃśadaṅgulo daṇḍaḥ śamyā sā balavatā kṣiptā bhātahūre patetāvadekaṃ devaprajanam| evaṃ sarvāpi pṛthivī śamyāprakṣepavibhedā| tava devagajanānāmaparyāptābhūdityarthaḥ| paryagāḥ parihṛtya gatavān||

Verse 26

भीष्म उवाच। ततः प्रहस्य स बलिर्वासवेन समीरितम्। निशम्य मानगम्भीरं सुरराजमथाब्रवीत्।।

bhīṣma uvāca| tataḥ prahasya sa balirvāsavena samīritam| niśamya mānagambhīraṃ surarājamathābravīt||

Verse 27

अहो हि तव बालिश्यमिह देवगणाधिप। अयुक्तं देवराजस्य तव कष्टमिदं वचः।।

aho hi tava bāliśyamiha devagaṇādhipa| ayuktaṃ devarājasya tava kaṣṭamidaṃ vacaḥ||

Verse 28

न त्वं पश्यसि भृङ्गारं न च्छन्नं व्यजनं न च। ब्रह्मदत्तां च मे मालां न त्वं द्रक्ष्यसि वासव।।

na tvaṃ paśyasi bhṛṅgāraṃ na cchannaṃ vyajanaṃ na ca| brahmadattāṃ ca me mālāṃ na tvaṃ drakṣyasi vāsava||

Verse 29

गुहायां निहितानि त्वं मम रत्नानि पृच्छसि। यदा मे भविता कालस्तदा त्वं तानि द्रक्ष्यसि।।

guhāyāṃ nihitāni tvaṃ mama ratnāni pṛcchasi| yadā me bhavitā kālastadā tvaṃ tāni drakṣyasi||

Verse 30

न जानीषे भवान्सिद्धिं शुभाङ्गस्वरूपरूपिणीम्। कालेन भविता सर्वो नात्र गच्छति वासव।।

na jānīṣe bhavānsiddhiṃ śubhāṅgasvarūparūpiṇīm| kālena bhavitā sarvo nātra gacchati vāsava||

Verse 31

न त्वेतदनुरूपं ते यशसो वा कुलस्य च। समृद्धार्थोऽसमृद्धार्थं यन्मां कत्थितुमिच्छसि।।

na tvetadanurūpaṃ te yaśaso vā kulasya ca| samṛddhārtho'samṛddhārthaṃ yanmāṃ katthitumicchasi||

Verse 32

न हि दुःखेषु शोचन्ते न प्रहृष्यन्ति चर्द्धिषु। कृतप्रज्ञाः ज्ञानतृप्ताः क्षान्ताः सन्तो मनीषिणः।।

na hi duḥkheṣu śocante na prahṛṣyanti carddhiṣu| kṛtaprajñāḥ jñānatṛptāḥ kṣāntāḥ santo manīṣiṇaḥ||

Verse 33

त्वं तु प्राकृतया बुद्ध्या पुरंदर विकत्थसे। यदाऽहमिव भावी स्यास्तदा नैवं वदिष्यसि।।

tvaṃ tu prākṛtayā buddhyā puraṃdara vikatthase| yadā'hamiva bhāvī syāstadā naivaṃ vadiṣyasi||

Verse 34

ऐश्वर्यमदमत्तो मां स त्वं किंचिन्न बुद्ध्यसे। राज्याद्विनिपतानेन सोहं न त्वपराजितः।।

aiśvaryamadamatto māṃ sa tvaṃ kiṃcinna buddhyase| rājyādvinipatānena sohaṃ na tvaparājitaḥ||

Verse 35

भृङ्गारः सौवणं उदपात्रविशेषः।।

bhṛṅgāraḥ sauvaṇaṃ udapātraviśeṣaḥ||