Adhyaya 229

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ज्ञानस्य श्रेयःसाधनत्वज्ञानोपायादिप्रतिपादकेन्द्रप्रह्नादसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। यदिदं कर्म लोकेऽस्मिञ्शुभं वा यदि वाऽशुभम्। पुरुषं योजयत्येव फलयोगेन भारत।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati jñānasya śreyaḥsādhanatvajñānopāyādipratipādakendraprahnādasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| yadidaṃ karma loke'smiñśubhaṃ vā yadi vā'śubham| puruṣaṃ yojayatyeva phalayogena bhārata||

Verse 2

कर्ता स्वित्तस्य पुरुष उताहो नेति संशयः। एतदिच्छामि तत्त्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शन्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 229।।

kartā svittasya puruṣa utāho neti saṃśayaḥ| etadicchāmi tattvena tvattaḥ śrotuṃ pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śantiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekonatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 229||

Verse 3

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। प्रह्लादस्य च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| prahlādasya ca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira||

Verse 4

असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम्। अस्तब्धमनहंकारं सत्वस्थं संयतेन्द्रियम्।। श्रोतुं त्वत्तो वदस्व मे इति ट. थ. पाठः।।

asaktaṃ dhūtapāpmānaṃ kule jātaṃ bahuśrutam| astabdhamanahaṃkāraṃ satvasthaṃ saṃyatendriyam|| śrotuṃ tvatto vadasva me iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 5

तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारसमाकृतिम्। चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम्।। असक्तं फलेच्छारहितम्। संयमे रतं इति ट. थ. पाठः। समये रतं इति झ. पाठः।।

tulyanindāstutiṃ dāntaṃ śūnyāgārasamākṛtim| carācarāṇāṃ bhūtānāṃ viditaprabhavāpyayam|| asaktaṃ phalecchārahitam| saṃyame rataṃ iti ṭa. tha. pāṭhaḥ| samaye rataṃ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 6

अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमप्रियेषु प्रियेषु च। काञ्चने वाऽथ लोष्ठे वा उभयोः समदर्शनम्।।

akrudhyantamahṛṣyantamapriyeṣu priyeṣu ca| kāñcane vā'tha loṣṭhe vā ubhayoḥ samadarśanam||

Verse 7

आत्मनि श्रेयसि ज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चयम्।। परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं सर्वदर्शनम्।। शून्यागारनिवासिनं इति झ. पाठः।।

ātmani śreyasi jñāne dhīraṃ niścitaniścayam|| parāvarajñaṃ bhūtānāṃ sarvajñaṃ sarvadarśanam|| śūnyāgāranivāsinaṃ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 8

अव्यक्तात्मनि गोविन्दे वासुदेवे महात्मनि। हृदयेन समाविष्टं सर्वभावप्रियंकरम्।।

avyaktātmani govinde vāsudeve mahātmani| hṛdayena samāviṣṭaṃ sarvabhāvapriyaṃkaram||

Verse 9

भक्तं भागवतं नित्यं नारायणपरायणम्। ध्यायन्तं परमात्मानं हिरण्यकशिपोः सुतम्।।

bhaktaṃ bhāgavataṃ nityaṃ nārāyaṇaparāyaṇam| dhyāyantaṃ paramātmānaṃ hiraṇyakaśipoḥ sutam||

Verse 10

शक्रः प्रह्लादमासीनमेकान्ते संयतेन्द्रियम्। बुभुत्समानस्तत्प्रज्ञामभिगम्येदमब्रवीत्।।

śakraḥ prahlādamāsīnamekānte saṃyatendriyam| bubhutsamānastatprajñāmabhigamyedamabravīt||

Verse 11

यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैः स्यात्पुरुषो नृषु। भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयामहे।। आत्मनि प्रतीचि। श्रेयस्यानन्दरूपे। ज्ञाने चिन्मात्रे। धीरं कुतर्कानभिभूतम्। सर्वज्ञं समदर्शनमिति झ. पाठः।।

yaiḥ kaiścitsaṃmato loke guṇaiḥ syātpuruṣo nṛṣu| bhavatyanapagānsarvāṃstānguṇā~llakṣayāmahe|| ātmani pratīci| śreyasyānandarūpe| jñāne cinmātre| dhīraṃ kutarkānabhibhūtam| sarvajñaṃ samadarśanamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 12

अथ ते लक्ष्यते बुद्धिः समा बालजनैरिह। आत्मानं मन्यमानः सञ्श्रेयः किमिह मन्यसे।। भवति त्वयि। अनपगान् स्थिरान्।।

atha te lakṣyate buddhiḥ samā bālajanairiha| ātmānaṃ manyamānaḥ sañśreyaḥ kimiha manyase|| bhavati tvayi| anapagān sthirān||

Verse 13

बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः। श्रिया विहीनः प्रह्लाद शोचितव्ये न शोचसि।।

baddhaḥ pāśaiścyutaḥ sthānāddviṣatāṃ vaśamāgataḥ| śriyā vihīnaḥ prahlāda śocitavye na śocasi||

Verse 14

प्रज्ञालाभेन दैतेय उताहो धृतिमत्तथा। प्रह्लाद स्वस्थरूपोऽसि पश्यन्व्यसनमात्मनः।।

prajñālābhena daiteya utāho dhṛtimattathā| prahlāda svastharūpo'si paśyanvyasanamātmanaḥ||

Verse 15

भीष्म उवाच। इति संचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चयः। उवाच श्लक्ष्णया वाचा स्वां प्रज्ञामनुवर्णयन्।। बालजनैः समारागद्वेषादिराहित्यात्। मन्यमानो जानन्नात्मज्ञानार्थं किं श्रेयः प्रशस्ततरं साधनम्।।

bhīṣma uvāca| iti saṃcoditastena dhīro niścitaniścayaḥ| uvāca ślakṣṇayā vācā svāṃ prajñāmanuvarṇayan|| bālajanaiḥ samārāgadveṣādirāhityāt| manyamāno jānannātmajñānārthaṃ kiṃ śreyaḥ praśastataraṃ sādhanam||

Verse 16

प्रह्लाद उवाच। प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यो न बुध्यते। तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तंभोऽनुपश्यतः।।

prahlāda uvāca| pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca bhūtānāṃ yo na budhyate| tasya stambho bhavedbālyānnāsti staṃbho'nupaśyataḥ||

Verse 17

गहनं सर्वभूतानां ध्येयं नित्यं सनातनम्। अनिग्रहमनौपम्यं सर्वाकारं परात्परम्।।

gahanaṃ sarvabhūtānāṃ dhyeyaṃ nityaṃ sanātanam| anigrahamanaupamyaṃ sarvākāraṃ parātparam||

Verse 18

सर्वावरणसंभूतं तस्मादेतत्प्रवर्तते। तन्मया अपि संपश्य नानालक्षणलक्षिताः।।

sarvāvaraṇasaṃbhūtaṃ tasmādetatpravartate| tanmayā api saṃpaśya nānālakṣaṇalakṣitāḥ||

Verse 19

स वै पाति जगत्स्रष्टा विष्णुरित्यभिशब्दितः। पुनर्दर्शति संप्राप्ते------सुरेश्चरः।।

sa vai pāti jagatsraṣṭā viṣṇurityabhiśabditaḥ| punardarśati saṃprāpte------sureścaraḥ||

Verse 20

स्वभावात्संप्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव च। सर्वे भावास्तथा भावाः पुरुषार्थो न विद्यते।।

svabhāvātsaṃpravartante nivartante tathaiva ca| sarve bhāvāstathā bhāvāḥ puruṣārtho na vidyate||

Verse 21

पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चित्स्वकारकः। स्वयं च कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह।। तदुक्तमनुवर्णयन् इति ध. पाठः।।

puruṣārthasya cābhāve nāsti kaścitsvakārakaḥ| svayaṃ ca kurvatastasya jātu māno bhavediha|| taduktamanuvarṇayan iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 22

यस्तु कर्तारमात्मानं मन्यते साध्वसाधु वा। तस्य दोषवती प्रज्ञा अतत्त्वज्ञेति मे मतिः।।

yastu kartāramātmānaṃ manyate sādhvasādhu vā| tasya doṣavatī prajñā atattvajñeti me matiḥ||

Verse 23

यदि स्यात्पुरुषः कर्ता शक्रात्मश्रेयसे ध्रुवम्। आरम्भास्तस्य सिद्ध्येयुर्न तु जातु पराभवेत्।।

yadi syātpuruṣaḥ kartā śakrātmaśreyase dhruvam| ārambhāstasya siddhyeyurna tu jātu parābhavet||

Verse 24

अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिरनिवृत्तिः प्रियस्य च। लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः।।

aniṣṭasya hi nirvṛttiranivṛttiḥ priyasya ca| lakṣyate yatamānānāṃ puruṣārthastataḥ kutaḥ||

Verse 25

अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिमिष्टसंवृतिमेव च। अप्रयत्नेन पश्यामः केषां चित्तत्स्वभावतः।। नास्ति काचित्स्वका रतिः इति थ. पाठः।।

aniṣṭasyābhinirvṛttimiṣṭasaṃvṛtimeva ca| aprayatnena paśyāmaḥ keṣāṃ cittatsvabhāvataḥ|| nāsti kācitsvakā ratiḥ iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 26

प्रतिरूपतराः केचिद्दृस्यन्ते बुद्धिमत्तराः। विरूपेभ्योऽल्पबुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमं।।

pratirūpatarāḥ keciddṛsyante buddhimattarāḥ| virūpebhyo'lpabuddhibhyo lipsamānā dhanāgamaṃ||

Verse 27

स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदा। शुभाशुभास्तदा तत्र तस्य किं मानकारणम्।।

svabhāvapreritāḥ sarve niviśante guṇā yadā| śubhāśubhāstadā tatra tasya kiṃ mānakāraṇam||

Verse 28

स्वभावादेव तत्सर्वमिति मे निश्चिता मतिः। आत्मप्रतिष्ठा प्रज्ञा वा मम नास्ति ततोऽन्यथा।।

svabhāvādeva tatsarvamiti me niścitā matiḥ| ātmapratiṣṭhā prajñā vā mama nāsti tato'nyathā||

Verse 29

कर्मजं त्विह मन्यन्ते पलयोगं शुभाशुभम्। कर्मणां विषयं कृत्स्नमहं वक्ष्यामि तच्छृणु।।

karmajaṃ tviha manyante palayogaṃ śubhāśubham| karmaṇāṃ viṣayaṃ kṛtsnamahaṃ vakṣyāmi tacchṛṇu||

Verse 30

यथा वेदयते कश्चिदोदनं पायसं ह्यदन्। एवं सर्वाणि कर्माणि स्वभावस्यैव लक्षणम्।। अनिष्टस्याप्यनिर्वृत्तिमिष्टनिर्वृत्तिमेव च इति ट. थ. पाठः।।

yathā vedayate kaścidodanaṃ pāyasaṃ hyadan| evaṃ sarvāṇi karmāṇi svabhāvasyaiva lakṣaṇam|| aniṣṭasyāpyanirvṛttimiṣṭanirvṛttimeva ca iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 31

विकारानेव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम्। तस्य स्तंभोऽभवेद्बाल्यान्नास्ति स्तंभोऽनुपश्यतः।।

vikārāneva yo veda na veda prakṛtiṃ parām| tasya staṃbho'bhavedbālyānnāsti staṃbho'nupaśyataḥ||

Verse 32

स्वभावभाविनो भावान्सर्वानेवेह निश्चये। बुद्ध्यमानस्य दर्पो वा मानो वा किं करिष्यति।। कश्चिदोदनं वायसो ह्यदन्निति झ. पाठः।।

svabhāvabhāvino bhāvānsarvāneveha niścaye| buddhyamānasya darpo vā māno vā kiṃ kariṣyati|| kaścidodanaṃ vāyaso hyadanniti jha. pāṭhaḥ||

Verse 33

वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम्। तस्माच्छक्र न शोचारि सर्वं ह्येवेदमन्तवत्।।

veda dharmavidhiṃ kṛtsnaṃ bhūtānāṃ cāpyanityatām| tasmācchakra na śocāri sarvaṃ hyevedamantavat||

Verse 34

निर्ममो निरहंकारो निरीहो मुक्तबन्धनः। स्वस्थो व्यपेतः पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौ।।

nirmamo nirahaṃkāro nirīho muktabandhanaḥ| svastho vyapetaḥ paśyāmi bhūtānāṃ prabhavāpyayau||

Verse 35

कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णाय निराशिषः। नायासो विद्यते शक्र पश्यतो योगवित्तया।। वुध्यमानस्य वै दर्पं मनो वा इति ध. पाठः।।

kṛtaprajñasya dāntasya vitṛṣṇāya nirāśiṣaḥ| nāyāso vidyate śakra paśyato yogavittayā|| vudhyamānasya vai darpaṃ mano vā iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 36

प्रकृतौ च विकारे च न मे प्रीतिर्न च द्विषे। द्वेष्टारं च न पश्यामि यो ममाद्य विरुध्यति।। पश्यतो लोकविद्यया इति ध. पाठः। लोकमव्ययं इति झ. पाठः।।

prakṛtau ca vikāre ca na me prītirna ca dviṣe| dveṣṭāraṃ ca na paśyāmi yo mamādya virudhyati|| paśyato lokavidyayā iti dha. pāṭhaḥ| lokamavyayaṃ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 37

नोर्ध्वं नावाङ्वतिर्यक्च न क्वचिच्छक्र कामये। न हि ज्ञेये न विज्ञाने नाज्ञाने विद्यतेऽन्तरम्।। यो मामद्य ममायते इति झ. पाठः।।

nordhvaṃ nāvāṅvatiryakca na kvacicchakra kāmaye| na hi jñeye na vijñāne nājñāne vidyate'ntaram|| yo māmadya mamāyate iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 38

शक्र उवाच। येनैषा लभ्यते प्रज्ञा येन शान्तिरवाप्यते। प्रब्रूहि तमुपायं मे सम्यक्प्रह्लाद पृच्छते।। न ज्ञाने कर्म विद्यते इति झ. पाठः।।

śakra uvāca| yenaiṣā labhyate prajñā yena śāntiravāpyate| prabrūhi tamupāyaṃ me samyakprahlāda pṛcchate|| na jñāne karma vidyate iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 39

प्रह्लाद उवाच। आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेनात्मवत्तया। गुरुशुश्रूषया शक्र पुरुषो लभते महत्।। प्रज्ञा ज्ञानम्। शान्तिस्तत्फलम्।।

prahlāda uvāca| ārjavenāpramādena prasādenātmavattayā| guruśuśrūṣayā śakra puruṣo labhate mahat|| prajñā jñānam| śāntistatphalam||

Verse 40

स्वभावाल्लभते प्रज्ञां शान्तिमेति स्वभावतः। स्वभावादेव तत्सर्वं यत्किंचिदनुपश्यति।।

svabhāvāllabhate prajñāṃ śāntimeti svabhāvataḥ| svabhāvādeva tatsarvaṃ yatkiṃcidanupaśyati||

Verse 41

नैवान्तरं विजानाति श्रुत्वा गुरुमुखात्ततः। वाक्यं वाक्यार्थविज्ञानमालोक्य मनसा यतिः।।

naivāntaraṃ vijānāti śrutvā gurumukhāttataḥ| vākyaṃ vākyārthavijñānamālokya manasā yatiḥ||

Verse 42

विवेकप्रत्ययापन्नमात्मानमनुपश्यति। विरज्यति ततो भीत्या परमेश्वरमृच्छति।।

vivekapratyayāpannamātmānamanupaśyati| virajyati tato bhītyā parameśvaramṛcchati||

Verse 43

त्रातारं सर्वदुःखानां तत्सुखान्वेषणं ततः। करोति सद्भिः संसर्गमलं सन्तः सुखाय वै।।

trātāraṃ sarvaduḥkhānāṃ tatsukhānveṣaṇaṃ tataḥ| karoti sadbhiḥ saṃsargamalaṃ santaḥ sukhāya vai||

Verse 44

सतां सकाशादाज्ञाय मार्गं लक्षणवत्तया। सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः परमात्मानमृच्छति।।

satāṃ sakāśādājñāya mārgaṃ lakṣaṇavattayā| sarvasaṅgavinirmuktaḥ paramātmānamṛcchati||

Verse 45

विषयेच्छाकृतो धर्मं सरजस्को भयावहः। धर्महानिमवाप्नोति क्रमात्तेन नरः पुनः।।

viṣayecchākṛto dharmaṃ sarajasko bhayāvahaḥ| dharmahānimavāpnoti kramāttena naraḥ punaḥ||

Verse 46

भक्तिहीनो भवत्येव परमात्मनि चाच्युत। वाचके वाऽपि च स्थानं न हन्त्येव विमोचितः।।

bhaktihīno bhavatyeva paramātmani cācyuta| vācake vā'pi ca sthānaṃ na hantyeva vimocitaḥ||

Verse 47

सार्क्ष्ये चास्य रतिर्नित्यं संसारे च रतिर्भवेत्। तस्य नित्यमविज्ञानादात्माचैव न सिद्ध्यति।।

sārkṣye cāsya ratirnityaṃ saṃsāre ca ratirbhavet| tasya nityamavijñānādātmācaiva na siddhyati||

Verse 48

उन्मत्तवृत्तिर्भवति क्रमादेवं प्रवर्तते। आशौचं वर्धते नित्यं न शाम्यति कथंचन।।

unmattavṛttirbhavati kramādevaṃ pravartate| āśaucaṃ vardhate nityaṃ na śāmyati kathaṃcana||

Verse 49

विषये चान्वितस्यास्य मोक्षवाञ्छा न जायते। हेत्वाभासेषु संलीनः स्तौति वैषयिकान्गुणान्।।

viṣaye cānvitasyāsya mokṣavāñchā na jāyate| hetvābhāseṣu saṃlīnaḥ stauti vaiṣayikānguṇān||

Verse 50

न शास्त्राणि शृणोत्येव मानदर्पसमन्वितः। स्वतःसिद्धं न भोगस्तं स्वतः सिद्धं न वेत्ति च। चिद्रूपधारणं चैव परसृष्टिमथाव्ययम्।।

na śāstrāṇi śṛṇotyeva mānadarpasamanvitaḥ| svataḥsiddhaṃ na bhogastaṃ svataḥ siddhaṃ na vetti ca| cidrūpadhāraṇaṃ caiva parasṛṣṭimathāvyayam||

Verse 51

नानायोनिगतस्तेन भ्राम्यमाणः स्वकर्मभिः। तीर्णपारं न जानाति महामोहसमन्वितः। आचार्यसंश्रयाद्विद्याद्विनयं समुपागतः।।

nānāyonigatastena bhrāmyamāṇaḥ svakarmabhiḥ| tīrṇapāraṃ na jānāti mahāmohasamanvitaḥ| ācāryasaṃśrayādvidyādvinayaṃ samupāgataḥ||

Verse 52

अनुकूलेषु धर्मेषु चिनोत्येनं ततस्ततः। आचार्य इति च ख्यातस्तेनासौ बलवृत्रहन्।।

anukūleṣu dharmeṣu cinotyenaṃ tatastataḥ| ācārya iti ca khyātastenāsau balavṛtrahan||

Verse 53

नियतेनैव सद्भावस्तेन जन्मान्तरादिषु। कर्मसञ्चयतूलौघः क्षिप्यते ज्ञानवायुना।।

niyatenaiva sadbhāvastena janmāntarādiṣu| karmasañcayatūlaughaḥ kṣipyate jñānavāyunā||

Verse 54

एवं युक्तसमाचारः संसारविनिवर्तकः। अनुकूलवृत्तिं सततं छिनत्त्येव भृगुर्यथा।।

evaṃ yuktasamācāraḥ saṃsāravinivartakaḥ| anukūlavṛttiṃ satataṃ chinattyeva bhṛguryathā||

Verse 55

येन चायं समापन्नं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति। अभ्यन्तरः स्मृतः शक्र तत्साम्यं परिवर्जयेत्।।

yena cāyaṃ samāpannaṃ vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati| abhyantaraḥ smṛtaḥ śakra tatsāmyaṃ parivarjayet||

Verse 56

प्रथमं तत्कृतेनैव कर्मणा परिमृच्छति। द्वितीयं स्वप्नयोगं च कर्मणा परिगच्छति।।

prathamaṃ tatkṛtenaiva karmaṇā parimṛcchati| dvitīyaṃ svapnayogaṃ ca karmaṇā parigacchati||

Verse 57

एतैरक्षैः समापन्नः प्रत्यक्षोऽसौ समास्थितः। सुपुप्त्याख्यस्तुरीयोसौ न च ह्यावरणान्वितः।।

etairakṣaiḥ samāpannaḥ pratyakṣo'sau samāsthitaḥ| supuptyākhyasturīyosau na ca hyāvaraṇānvitaḥ||

Verse 58

लोकवृत्त्या तमीशानं यजञ्जुह्वन्यमी भवेत्। आत्मन्यायासयोगेन निष्क्रियं स परात्परम्।।

lokavṛttyā tamīśānaṃ yajañjuhvanyamī bhavet| ātmanyāyāsayogena niṣkriyaṃ sa parātparam||

Verse 59

आयामे तां विजानाति मायैषा परमात्मनः। प्रातिभासिकसामान्याद्बुद्धेर्या संविदात्मिका।।

āyāme tāṃ vijānāti māyaiṣā paramātmanaḥ| prātibhāsikasāmānyādbuddheryā saṃvidātmikā||

Verse 60

स्फुलिङ्गसत्त्वसदृशादग्निभावो यथा भवेत्। शिशूनामेवमज्ञानामात्मभावोऽन्यथा स्मृतः।।

sphuliṅgasattvasadṛśādagnibhāvo yathā bhavet| śiśūnāmevamajñānāmātmabhāvo'nyathā smṛtaḥ||

Verse 61

साध्येऽप्यवस्तुभूताख्ये मित्रामित्रादयः कुतः। तदभावे तु शोकाद्या न वर्तन्ते सुरेश्वर।।

sādhye'pyavastubhūtākhye mitrāmitrādayaḥ kutaḥ| tadabhāve tu śokādyā na vartante sureśvara||

Verse 62

एवं बुध्यस्व भगवन्समबुद्धिं समन्वियात्। उपायमेतदाख्यातं मा वक्रं गच्छ देवप।।

evaṃ budhyasva bhagavansamabuddhiṃ samanviyāt| upāyametadākhyātaṃ mā vakraṃ gaccha devapa||

Verse 63

ज्ञानेन पश्यते कर्म ज्ञानिनां न प्रवर्तकम्। यावदारब्धमस्येह तावन्नैवोपशाम्यति।।

jñānena paśyate karma jñānināṃ na pravartakam| yāvadārabdhamasyeha tāvannaivopaśāmyati||

Verse 64

तदन्ते तं प्रयात्येव न विद्वानिति मे मतिः। यदस्य वाचकं वक्ष्ये संस्मरे तद्भवेत्तदा।।

tadante taṃ prayātyeva na vidvāniti me matiḥ| yadasya vācakaṃ vakṣye saṃsmare tadbhavettadā||

Verse 65

तेनतेन च भावेन अपायं तत्र पश्यति। स्थानभेदेषु वागेषा तालुसंस्था यथा तथा।।

tenatena ca bhāvena apāyaṃ tatra paśyati| sthānabhedeṣu vāgeṣā tālusaṃsthā yathā tathā||

Verse 66

तद्वदुद्धिगता ह्यर्था बुद्धिमात्मगतः सदा।।

tadvaduddhigatā hyarthā buddhimātmagataḥ sadā||

Verse 67

समस्तसंकल्पविशेषमुक्तं परं पराणां परमं महात्मा। त्रय्यन्तविद्भिः परिगीयतेऽसौ विष्णुर्विभुर्वास्ति गुणो न नित्यम्।।

samastasaṃkalpaviśeṣamuktaṃ paraṃ parāṇāṃ paramaṃ mahātmā| trayyantavidbhiḥ parigīyate'sau viṣṇurvibhurvāsti guṇo na nityam||

Verse 68

न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम्।।

na cakṣuṣā paśyati kaścidenam||

Verse 69

भक्त्या च धृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीह।।

bhaktyā ca dhṛtyā ca samāhitātmā jñānasvarūpaṃ paripaśyatīha||

Verse 70

वदन्ति तन्मे भगवान्ददौ स स एव शेषं मघवान्महात्मा। एवं ममोपायमवैहि शक्र तस्माल्लोको नास्ति मह्यं सदैव।।

vadanti tanme bhagavāndadau sa sa eva śeṣaṃ maghavānmahātmā| evaṃ mamopāyamavaihi śakra tasmālloko nāsti mahyaṃ sadaiva||

Verse 71

भीष्म उवाच। इत्युक्तो दैत्यपतिना शक्रो विस्मयमागमत्। प्रीतिमांश्च तदा राजंस्तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत्।।

bhīṣma uvāca| ityukto daityapatinā śakro vismayamāgamat| prītimāṃśca tadā rājaṃstadvākyaṃ pratyapūjayat||

Verse 72

स तदाभ्यर्च्य दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यपतिरीश्वरः। असुरेन्द्रमुपामन्त्र्य जगाम स्वं निवेशनम्।।

sa tadābhyarcya daityendraṃ trailokyapatirīśvaraḥ| asurendramupāmantrya jagāma svaṃ niveśanam||