Adhyaya 228

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति तपश्शब्दस्य मतभेदेन नानार्थकत्वकथनपूर्वकं स्वमते तस्य ज्ञानार्थकत्वाभिधानम्।। 1।। ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वे दृष्टान्ततया सुवर्चलाचरित्रकथनम्।। 2।। युधिष्ठिर उवाच। यदिदं तप इत्याहुः किं तपः संप्रकीर्तितम्। उपवासमथान्यत्तु वेदाचारमथो नु किम्। शास्त्रं तपो महाप्राज्ञ तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati tapaśśabdasya matabhedena nānārthakatvakathanapūrvakaṃ svamate tasya jñānārthakatvābhidhānam|| 1|| jñānasya mokṣasādhanatve dṛṣṭāntatayā suvarcalācaritrakathanam|| 2|| yudhiṣṭhira uvāca| yadidaṃ tapa ityāhuḥ kiṃ tapaḥ saṃprakīrtitam| upavāsamathānyattu vedācāramatho nu kim| śāstraṃ tapo mahāprājña tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। पक्षमासोपवासादीन्मन्यन्ते वै तपोधनाः। वेदव्रतादीनि तप अपरे वेदपारगाः। वेदपारायणं चान्ये चाहुस्तत्वमथापरे।।

bhīṣma uvāca| pakṣamāsopavāsādīnmanyante vai tapodhanāḥ| vedavratādīni tapa apare vedapāragāḥ| vedapārāyaṇaṃ cānye cāhustatvamathāpare||

Verse 3

यथाविहितमाचारस्तपः सर्वं व्रतं गताः। आत्मविद्याविधानं यत्तत्तपः परिकीर्तितम्।।

yathāvihitamācārastapaḥ sarvaṃ vrataṃ gatāḥ| ātmavidyāvidhānaṃ yattattapaḥ parikīrtitam||

Verse 4

त्यागस्तपस्तथा शान्तिस्तप इन्द्रियनिग्रहः। ब्रह्मचर्यं तपः प्रोक्तमाहुरेवं द्विजातयः।।

tyāgastapastathā śāntistapa indriyanigrahaḥ| brahmacaryaṃ tapaḥ proktamāhurevaṃ dvijātayaḥ||

Verse 5

सदोपवासो यो विद्वान्ब्रह्मचारी सदा भवेत्।।

sadopavāso yo vidvānbrahmacārī sadā bhavet||

Verse 6

यो मुनिश्च सदा धीमान्विघसाशी विमत्सरः। ततस्त्वनन्तमप्याहुर्यो नित्यमतिथिप्रियः।।

yo muniśca sadā dhīmānvighasāśī vimatsaraḥ| tatastvanantamapyāhuryo nityamatithipriyaḥ||

Verse 7

नान्तराशीस्ततो नित्यमुपवासी महाव्रतः। ऋतुगामी तथा प्रोक्तो विघसाशी स्मृतो बुधैः।।

nāntarāśīstato nityamupavāsī mahāvrataḥ| ṛtugāmī tathā prokto vighasāśī smṛto budhaiḥ||

Verse 8

भृत्यशेषं तु यो भुङ्क्ते यज्ञशेषं तथाऽमृतम्। एवं नानार्थसंयोगं तपः शश्वदुदाहृतम्।।

bhṛtyaśeṣaṃ tu yo bhuṅkte yajñaśeṣaṃ tathā'mṛtam| evaṃ nānārthasaṃyogaṃ tapaḥ śaśvadudāhṛtam||

Verse 9

केषां लोका ह्यपर्यन्ताः सर्वे सत्यव्रते स्थिताः। येऽपि कर्ममयं प्राहुस्ते द्विजा ब्राह्मणाः स्मृताः। रमन्ते दिव्यभोगैश्च पूजिता ह्यप्सरोगणैः।।

keṣāṃ lokā hyaparyantāḥ sarve satyavrate sthitāḥ| ye'pi karmamayaṃ prāhuste dvijā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ| ramante divyabhogaiśca pūjitā hyapsarogaṇaiḥ||

Verse 10

ज्ञानात्मकं तपश्शब्दं ये वदन्ति विनिश्चिताः। ते ह्यन्तराऽऽत्मसद्भावं प्रपन्ना नृपसत्तम।।

jñānātmakaṃ tapaśśabdaṃ ye vadanti viniścitāḥ| te hyantarā''tmasadbhāvaṃ prapannā nṛpasattama||

Verse 11

एतत्ते नृपशार्दूल प्रोक्तं यत्पृष्ट्वानसि। यथा वस्तुनि संज्ञानि विविधानि भवन्त्युत।।

etatte nṛpaśārdūla proktaṃ yatpṛṣṭvānasi| yathā vastuni saṃjñāni vividhāni bhavantyuta||

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ राजाधीना नृपाः पुनः। अन्यानि च सहस्राणि नामानि विविधानि च।।

yudhiṣṭhira uvāca| pitāmaha mahāprājña rājādhīnā nṛpāḥ punaḥ| anyāni ca sahasrāṇi nāmāni vividhāni ca||

Verse 13

प्रतियोगीनि वै तेषां छन्नान्यस्तमितानि च। दृढं सर्वं प्राकृतकभिदं सर्वत्र पश्य वै।।

pratiyogīni vai teṣāṃ channānyastamitāni ca| dṛḍhaṃ sarvaṃ prākṛtakabhidaṃ sarvatra paśya vai||

Verse 14

तस्माद्यथागतं राजन्यथारुचि नृणां भवेत्। अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तं शृणु राजन्युधिष्ठिर।।

tasmādyathāgataṃ rājanyathāruci nṛṇāṃ bhavet| asminnarthe purāvṛttaṃ śṛṇu rājanyudhiṣṭhira||

Verse 15

ब्राह्मणानां समूहे तु यदुवाच सुवर्चला। देवलस्य सुता विद्वन्सर्वलक्षणशोभिता।।

brāhmaṇānāṃ samūhe tu yaduvāca suvarcalā| devalasya sutā vidvansarvalakṣaṇaśobhitā||

Verse 16

कन्या सुवर्चला नाम योगभावितचेतना। हेतुना केन जाता सा निर्द्वन्द्वा नष्टसंशया।।

kanyā suvarcalā nāma yogabhāvitacetanā| hetunā kena jātā sā nirdvandvā naṣṭasaṃśayā||

Verse 17

साऽब्रवीत्पितरं विप्रं वरान्वेषणतत्परा।।

sā'bravītpitaraṃ vipraṃ varānveṣaṇatatparā||

Verse 18

अन्धाय मां महाप्राज्ञ देहि वीक्ष्य सुलोचनम्। एवं स्म च पितः शश्वन्मयेदं---मुने।।

andhāya māṃ mahāprājña dehi vīkṣya sulocanam| evaṃ sma ca pitaḥ śaśvanmayedaṃ---mune||

Verse 19

पितोवाच। न शक्यं प्रार्थितुं वत्से त्वयाऽद्य प्रतिभाति मे। अन्धताऽनन्धता चेति विचारो मम जायते। उन्मत्तेव सुते वाक्यं भाषसे पृथुलोचने।।

pitovāca| na śakyaṃ prārthituṃ vatse tvayā'dya pratibhāti me| andhatā'nandhatā ceti vicāro mama jāyate| unmatteva sute vākyaṃ bhāṣase pṛthulocane||

Verse 20

कन्योवाच। नाहमुन्मत्तभूताऽऽद्य बुद्धिपूर्वं ब्रवीमि ते। विद्धि वैतादृशं लोके स मां भजति वेदवित्।।

kanyovāca| nāhamunmattabhūtā''dya buddhipūrvaṃ bravīmi te| viddhi vaitādṛśaṃ loke sa māṃ bhajati vedavit||

Verse 21

यान्यांस्त्वं मन्यसे दातुं मां द्विजोत्तम तानिह। आनयान्यान्महाभाग ह्यहं द्रक्ष्यामि तेषु तम्।।

yānyāṃstvaṃ manyase dātuṃ māṃ dvijottama tāniha| ānayānyānmahābhāga hyahaṃ drakṣyāmi teṣu tam||

Verse 22

तथेति चोक्त्वा तां विप्रः प्रेषयामास शिष्यकान्। ऋषेः प्रभावं दृष्ट्वा ते कन्यायाश्च द्विजोत्तमाः। अनेकमुनयो राजन्संप्राप्ता देवलाश्रमम्।।

tatheti coktvā tāṃ vipraḥ preṣayāmāsa śiṣyakān| ṛṣeḥ prabhāvaṃ dṛṣṭvā te kanyāyāśca dvijottamāḥ| anekamunayo rājansaṃprāptā devalāśramam||

Verse 23

तानागतानथाभ्यर्च्यं कन्यामाह पिता महान्। यदीच्छसि वरं भद्रे तं विप्रं वरय स्वयम्।।

tānāgatānathābhyarcyaṃ kanyāmāha pitā mahān| yadīcchasi varaṃ bhadre taṃ vipraṃ varaya svayam||

Verse 24

तथेचि चोक्त्वा कल्याणी तप्तहेमनिभानना। करसंमितमध्याङ्गी वाक्यमाह तपोधनाः।।

tatheci coktvā kalyāṇī taptahemanibhānanā| karasaṃmitamadhyāṅgī vākyamāha tapodhanāḥ||

Verse 25

यद्यस्ति संमतो विप्रो ह्यन्धोऽनन्धः स मे वरः। नोचुर्विप्रा महाभागां प्रतिवाक्यं ययुश्च ते।।

yadyasti saṃmato vipro hyandho'nandhaḥ sa me varaḥ| nocurviprā mahābhāgāṃ prativākyaṃ yayuśca te||

Verse 26

कन्या च तिष्ठतामत्र पितुर्वेश्मनि भारत।।

kanyā ca tiṣṭhatāmatra piturveśmani bhārata||

Verse 27

श्वेतकेतुः कहालस्य श्यालः परमधर्मवित्। श्रुत्वा ब्रह्मा तदागम्य कन्यामाह महीपते।।

śvetaketuḥ kahālasya śyālaḥ paramadharmavit| śrutvā brahmā tadāgamya kanyāmāha mahīpate||

Verse 28

सोहं भद्रे समावृत्तस्त्वयोक्तो यः पुरा द्विजः। विशालनयनं विद्धि मामन्धोऽहं वृणीष्व माम्।।

sohaṃ bhadre samāvṛttastvayokto yaḥ purā dvijaḥ| viśālanayanaṃ viddhi māmandho'haṃ vṛṇīṣva mām||

Verse 29

सुवर्चलोवाच। कथं विशालनेत्रोऽसि कथं वा त्वमलोचनः। ब्रूहि पश्चादहं विद्वन्परीक्षे त्वां द्विजोत्तम।।

suvarcalovāca| kathaṃ viśālanetro'si kathaṃ vā tvamalocanaḥ| brūhi paścādahaṃ vidvanparīkṣe tvāṃ dvijottama||

Verse 30

द्विज उवाच। शब्दे स्पर्शे तथा रूपे रसे गन्धे सहेतुकम्। न मे प्रवर्तते चेतो न प्रत्यक्षं हि तेषु मे। अलोचनोऽहं तस्माद्धि न गतिर्विद्यते यतः।।

dvija uvāca| śabde sparśe tathā rūpe rase gandhe sahetukam| na me pravartate ceto na pratyakṣaṃ hi teṣu me| alocano'haṃ tasmāddhi na gatirvidyate yataḥ||

Verse 31

येन पश्यति सुश्रोणि भाषते स्पृशते पुनः। भुज्यते घ्रायते नित्यं शृणोति मनुते तथा।।

yena paśyati suśroṇi bhāṣate spṛśate punaḥ| bhujyate ghrāyate nityaṃ śṛṇoti manute tathā||

Verse 32

तच्चक्षुर्विद्यते मह्यं येन पश्यति वै स्फुटम्। सुलोचनोऽहं भद्रे वै पृच्छ वा किं वदामि ते। सर्वमस्मिन्न मे विद्या विद्वान्हि परमार्थतः।।

taccakṣurvidyate mahyaṃ yena paśyati vai sphuṭam| sulocano'haṃ bhadre vai pṛccha vā kiṃ vadāmi te| sarvamasminna me vidyā vidvānhi paramārthataḥ||

Verse 33

सा विशुद्धा ततो भूत्वा श्वेतकेतुं महामुनिम्। प्रणम्य पूजयामास तां भार्यां स च लब्धवान्।।

sā viśuddhā tato bhūtvā śvetaketuṃ mahāmunim| praṇamya pūjayāmāsa tāṃ bhāryāṃ sa ca labdhavān||

Verse 34

वैराग्यसंयुता कन्या तादृशं परिमुत्तमम्। प्राप्ता राजन्महाप्राज्ञ तस्मादर्थः पृथक्पृथक्।।

vairāgyasaṃyutā kanyā tādṛśaṃ parimuttamam| prāptā rājanmahāprājña tasmādarthaḥ pṛthakpṛthak||

Verse 35

एतत्ते कथितं राजन्किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

etatte kathitaṃ rājankiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||