Adhyaya 226

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति तपउपवासादिनिरूपणम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। द्विजातयो व्रतोपेता यदिदं भुञ्जते हविः। अन्नं ब्राह्मणकामाय कथमेतत्पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षङ्विशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 226।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati tapaupavāsādinirūpaṇam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| dvijātayo vratopetā yadidaṃ bhuñjate haviḥ| annaṃ brāhmaṇakāmāya kathametatpitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣaṅviśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 226||

Verse 2

भीष्म उवाच। अवेदोक्तव्रतोपेता भुञ्जानाः कार्यकारिणः। वेदोक्तेषु च भुञ्जाना व्रतलुब्धा युधिष्ठिर।। द्विजातयस्त्रैवर्णिकाः। हविर्देवताशेषम्।।

bhīṣma uvāca| avedoktavratopetā bhuñjānāḥ kāryakāriṇaḥ| vedokteṣu ca bhuñjānā vratalubdhā yudhiṣṭhira|| dvijātayastraivarṇikāḥ| havirdevatāśeṣam||

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच। यदिदं तप इत्याहुरुपवासं पृथग्जनाः। एतत्तपो महाराज उताहो किं तपो भवेत्।।

yudhiṣṭhira uvāca| yadidaṃ tapa ityāhurupavāsaṃ pṛthagjanāḥ| etattapo mahārāja utāho kiṃ tapo bhavet||

Verse 4

भीष्म उवाच। मासपक्षोपवासेन मन्यन्ते यत्तपो जनाः। आत्मतन्त्रोघातस्तु न तपस्तत्सतां मतम्।। भुज्जाना अभोज्यं मांसादीति शेषः। कार्यकारिणः कामाचारवन्तः। इहैव सतिता इत्यर्थः। व्रतलुब्धा दीक्षोक्तफलानुरागिणः स्वर्गं प्राप्य पतिष्यन्तीत्यर्थः।।

bhīṣma uvāca| māsapakṣopavāsena manyante yattapo janāḥ| ātmatantroghātastu na tapastatsatāṃ matam|| bhujjānā abhojyaṃ māṃsādīti śeṣaḥ| kāryakāriṇaḥ kāmācāravantaḥ| ihaiva satitā ityarthaḥ| vratalubdhā dīkṣoktaphalānurāgiṇaḥ svargaṃ prāpya patiṣyantītyarthaḥ||

Verse 5

त्यागश्च सन्नतिश्चैव शिष्यते तप उत्तमम्। सदोपवासी स भवेद्ब्रह्मचारी सदा भवेत्।। ह्यत्मतन्त्रमात्मविद्या तस्या उपघातो विघ्नः।।

tyāgaśca sannatiścaiva śiṣyate tapa uttamam| sadopavāsī sa bhavedbrahmacārī sadā bhavet|| hyatmatantramātmavidyā tasyā upaghāto vighnaḥ||

Verse 6

मुनिश्च स्यात्सदा विप्रो दैवतं च सदा भवेत्। कुटुम्बिको धर्मपरः सदाऽस्वप्नश्च भारत।।

muniśca syātsadā vipro daivataṃ ca sadā bhavet| kuṭumbiko dharmaparaḥ sadā'svapnaśca bhārata||

Verse 7

अमांसादी सदा च स्यात्पवित्री च सदा भवेत्। अमृताशी सदा च स्यान्न च स्याद्विषभोजनः।। भूतभयंकरकर्मसंन्यासस्त्यागः। सन्नतिर्भूताराधनम्।।

amāṃsādī sadā ca syātpavitrī ca sadā bhavet| amṛtāśī sadā ca syānna ca syādviṣabhojanaḥ|| bhūtabhayaṃkarakarmasaṃnyāsastyāgaḥ| sannatirbhūtārādhanam||

Verse 8

विधसाशी सदा च स्यात्सदा चैवातिथिप्रियः। [श्रद्दधानः सदा च स्याद्देवताद्विजपूजकः]।।

vidhasāśī sadā ca syātsadā caivātithipriyaḥ| [śraddadhānaḥ sadā ca syāddevatādvijapūjakaḥ]||

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच। कथं सदोपवासी स्याद्ब्रह्मचारी कथं भवेत्। विघसाशी कथं च स्यात्सदा चैवातिथिप्रियः।। अमृताशी सदा च स्याद्देवतातिथिपूजकः इति झ. ड. पाठः।।

yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ sadopavāsī syādbrahmacārī kathaṃ bhavet| vighasāśī kathaṃ ca syātsadā caivātithipriyaḥ|| amṛtāśī sadā ca syāddevatātithipūjakaḥ iti jha. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 10

भीष्म उवाच। अन्तरा प्रातराशं च सायमाशं तथैव च। सदोपवासी स भवेद्यो न भुङ्क्तेऽन्तरा पुनः।।

bhīṣma uvāca| antarā prātarāśaṃ ca sāyamāśaṃ tathaiva ca| sadopavāsī sa bhavedyo na bhuṅkte'ntarā punaḥ||

Verse 11

भार्यां गच्छन्ब्रह्मचारी ऋतौ भवति ब्राह्मणः। ऋतवादी भवेन्नित्यं ज्ञाननित्यश्च यो नरः।।

bhāryāṃ gacchanbrahmacārī ṛtau bhavati brāhmaṇaḥ| ṛtavādī bhavennityaṃ jñānanityaśca yo naraḥ||

Verse 12

न भक्षयेद्वृथा मांसममांसाशी भवत्यपि। दाननित्यः पवित्रीस्यादस्वप्नश्च दिवाऽस्वपन्।। अतिथिर्वैश्वदेवान्ते प्राप्तः।।

na bhakṣayedvṛthā māṃsamamāṃsāśī bhavatyapi| dānanityaḥ pavitrīsyādasvapnaśca divā'svapan|| atithirvaiśvadevānte prāptaḥ||

Verse 13

भृत्यातिथिषु यो भुङ्क्ते भुक्तवत्सु सदा नरः। अमृतं केवलं भुङ्क्ते इति विद्धि युधिष्ठिर।।

bhṛtyātithiṣu yo bhuṅkte bhuktavatsu sadā naraḥ| amṛtaṃ kevalaṃ bhuṅkte iti viddhi yudhiṣṭhira||

Verse 14

अभुक्तवत्सु भुञ्जानो विषमश्नाति वै द्विजः। अदत्त्वा योऽतिथिभ्योऽन्नं न भुङ्क्ते सोतिथिप्रियः। अभुक्त्वा दैवतेभ्यश्च यो न भुङ्क्ते सदैवतम् वृथा देवपितृशेषं विना।।

abhuktavatsu bhuñjāno viṣamaśnāti vai dvijaḥ| adattvā yo'tithibhyo'nnaṃ na bhuṅkte sotithipriyaḥ| abhuktvā daivatebhyaśca yo na bhuṅkte sadaivatam vṛthā devapitṛśeṣaṃ vinā||

Verse 15

देवताभ्यः पितृभ्यश्च भृत्येभ्योऽतिथिभिः सह। अवशिष्टं तु योऽश्नाति तमाहुर्विघसाशिनम्।।

devatābhyaḥ pitṛbhyaśca bhṛtyebhyo'tithibhiḥ saha| avaśiṣṭaṃ tu yo'śnāti tamāhurvighasāśinam||

Verse 16

तेषां लोका ह्यपर्यन्ताः सदने ब्रह्मणा सह। उपस्थिताश्चाप्सरोभिः परियान्ति दिवौकसः।।

teṣāṃ lokā hyaparyantāḥ sadane brahmaṇā saha| upasthitāścāpsarobhiḥ pariyānti divaukasaḥ||

Verse 17

देवताभिश्च ये सार्धं पितृभ्यश्चोपभुञ्जते। रमन्ते पुत्रपौत्रैश्च तेषां गतिरनुत्तमा।।

devatābhiśca ye sārdhaṃ pitṛbhyaścopabhuñjate| ramante putrapautraiśca teṣāṃ gatiranuttamā||