Adhyaya 225

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति दान्तलक्षणकथनपूर्वकं दमप्रशंसनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। किं कुर्वन्सुखमाप्नोति किं कुर्वन्दुःखमाप्नुयात्। किं कुर्वन्निर्भयो लोके सिद्धश्चरति भारत।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati dāntalakṣaṇakathanapūrvakaṃ damapraśaṃsanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kiṃ kurvansukhamāpnoti kiṃ kurvanduḥkhamāpnuyāt| kiṃ kurvannirbhayo loke siddhaścarati bhārata||

Verse 2

भीष्म उवाच। दममेव प्रशंसन्ति वृद्धाः श्रुतिसमाधयः। सर्वेषामेव वर्णानां ब्राह्मणस्य विशेषतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 225।।

bhīṣma uvāca| damameva praśaṃsanti vṛddhāḥ śrutisamādhayaḥ| sarveṣāmeva varṇānāṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pañcaviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 225||

Verse 3

नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपपद्यते। क्रिया तपश्च देवाश्च दमे सर्वं प्रतिष्ठितम्।। श्रुतिसमाधयो वेदद्रष्ठारः।।

nādāntasya kriyāsiddhiryathāvadupapadyate| kriyā tapaśca devāśca dame sarvaṃ pratiṣṭhitam|| śrutisamādhayo vedadraṣṭhāraḥ||

Verse 4

दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं दम उच्यते। विपाष्मा निर्भयो दान्तः पुरुषो विन्दते महत्।।

damastejo vardhayati pavitraṃ dama ucyate| vipāṣmā nirbhayo dāntaḥ puruṣo vindate mahat||

Verse 5

सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते। सुखं लोके विपर्येति मनश्चास्य प्रसीदति।।

sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate| sukhaṃ loke viparyeti manaścāsya prasīdati||

Verse 6

तेजो दमन ध्रियते तत्र तीक्ष्णोऽधिगच्छति। अमित्रांश्च बहून्नित्यं पृथगात्मनि पश्यति।। तपश्च सत्यं चेति झ. पाठः।।

tejo damana dhriyate tatra tīkṣṇo'dhigacchati| amitrāṃśca bahūnnityaṃ pṛthagātmani paśyati|| tapaśca satyaṃ ceti jha. pāṭhaḥ||

Verse 7

क्रव्याद्भ्य इव भूतानामदान्तेभ्यः सदा भयम्। तेषां विप्रतिषेधार्थं राजा सृष्टः स्वयंभुवा।। तीक्ष्णो राजसः। अमित्रान् कामादीन्।।

kravyādbhya iva bhūtānāmadāntebhyaḥ sadā bhayam| teṣāṃ vipratiṣedhārthaṃ rājā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā|| tīkṣṇo rājasaḥ| amitrān kāmādīn||

Verse 8

आश्रमेषु च सर्वेषु दम एव विशिष्यते। धर्मः संरक्ष्यते तैस्तु यतस्ते धर्मसेतवः। यच्च तेषु फलं धर्म्यं भूयो दान्ते तदुच्यते।। क्रव्याद्भ्यो व्याघ्रादिभ्यो मांसभक्षकेभ्यः।।

āśrameṣu ca sarveṣu dama eva viśiṣyate| dharmaḥ saṃrakṣyate taistu yataste dharmasetavaḥ| yacca teṣu phalaṃ dharmyaṃ bhūyo dānte taducyate|| kravyādbhyo vyāghrādibhyo māṃsabhakṣakebhyaḥ||

Verse 9

तेषां लिङ्गानि वक्ष्यानि येषां समुदयो दमः। अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः श्रद्दधानता।। भूयोऽधिकम्।।

teṣāṃ liṅgāni vakṣyāni yeṣāṃ samudayo damaḥ| akārpaṇyamasaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā|| bhūyo'dhikam||

Verse 10

अक्रोध आर्जवं नित्यं नातिवादोऽभिमानिता। गुरुपूजाऽनसूया च दया भूतेष्वपैशुनम्।।

akrodha ārjavaṃ nityaṃ nātivādo'bhimānitā| gurupūjā'nasūyā ca dayā bhūteṣvapaiśunam||

Verse 11

जनवादमृषावादस्तुतिनिन्दाविवर्जनम्। साधुकामांश्च स्पृहयेन्नायतिं प्रत्ययेषु च।। समुदेत्यस्मादिति समुदयो हेतुः। अकार्पण्यमदीनत्वम्। असंरम्भोऽभिनिवेशाभावः।।

janavādamṛṣāvādastutinindāvivarjanam| sādhukāmāṃśca spṛhayennāyatiṃ pratyayeṣu ca|| samudetyasmāditi samudayo hetuḥ| akārpaṇyamadīnatvam| asaṃrambho'bhiniveśābhāvaḥ||

Verse 12

अवैरकृत्सूपचारः समो निन्दाप्रशंसयोः। सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽऽत्मवाञ्शुचिः।। प्रत्ययेषु सुखदुःखाद्यनुभवेषु। आयतिमुत्तरकालम्। न स्पृहयेत्। प्राप्तं सुखादिकं भुञ्जीत नतु कालान्तरीयौ तज्जौ हर्षविषादौ चिन्तनीयावित्यर्थः।।

avairakṛtsūpacāraḥ samo nindāpraśaṃsayoḥ| suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmā''tmavāñśuciḥ|| pratyayeṣu sukhaduḥkhādyanubhaveṣu| āyatimuttarakālam| na spṛhayet| prāptaṃ sukhādikaṃ bhuñjīta natu kālāntarīyau tajjau harṣaviṣādau cintanīyāvityarthaḥ||

Verse 13

प्राप्य लोके च सत्कारं स्वर्गं वै प्रेत्य गच्छति। दुर्गमं सर्वभूतानां प्रापयन्मोदते सुखी।। सूपचारः शाठ्यवर्जितादरः।।

prāpya loke ca satkāraṃ svargaṃ vai pretya gacchati| durgamaṃ sarvabhūtānāṃ prāpayanmodate sukhī|| sūpacāraḥ śāṭhyavarjitādaraḥ||

Verse 14

सर्वभूतहिते युक्तो न स्म यो द्विषते जनम्। महाह्रद इवाक्षोभ्यः प्राज्ञस्तृप्तः प्रसीदति।।

sarvabhūtahite yukto na sma yo dviṣate janam| mahāhrada ivākṣobhyaḥ prājñastṛptaḥ prasīdati||

Verse 15

अभयं यस्य भूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः। नमस्यः सर्वभूतानां दान्तो भवति बुद्धिमान्।। दुर्गमं दुष्काले दुर्लभमन्नादि प्रापयन् दयावानित्यर्थः।।

abhayaṃ yasya bhūtebhyaḥ sarveṣāmabhayaṃ yataḥ| namasyaḥ sarvabhūtānāṃ dānto bhavati buddhimān|| durgamaṃ duṣkāle durlabhamannādi prāpayan dayāvānityarthaḥ||

Verse 16

न हृष्यति महत्यर्थे व्यसने च न शोचति। सदाऽपरिमितप्रज्ञः स दान्तो द्विज उच्यते।।

na hṛṣyati mahatyarthe vyasane ca na śocati| sadā'parimitaprajñaḥ sa dānto dvija ucyate||

Verse 17

कर्मभिः श्रुतसंपन्नः सद्भिराचारेतः शुचिः। सदैव दमसंयुक्तस्तस्य भुङ्क्ते महाफलम्।।

karmabhiḥ śrutasaṃpannaḥ sadbhirācāretaḥ śuciḥ| sadaiva damasaṃyuktastasya bhuṅkte mahāphalam||

Verse 18

अनसूयाऽक्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता। सत्यं दानमनायासो नैष मार्गो दुरात्मनाम्।।

anasūyā'kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā| satyaṃ dānamanāyāso naiṣa mārgo durātmanām||

Verse 19

कामक्रोधौ च लोभश्च परस्येर्ष्या विकत्थना। अतुष्टिरनृतं मोह एष मार्गो दुरात्मनाम्।। दान्तो भवति धर्मवित् इति ध. पाठः।।

kāmakrodhau ca lobhaśca parasyerṣyā vikatthanā| atuṣṭiranṛtaṃ moha eṣa mārgo durātmanām|| dānto bhavati dharmavit iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 20

कामक्रोधौ वशे कृत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः। विक्रम्य घोरे तमसि ब्राह्मणः संशितव्रतः। कालाकाङ्क्षी चरेल्लोकान्निरपाय इवात्मवान्।।

kāmakrodhau vaśe kṛtvā brahmacārī jitendriyaḥ| vikramya ghore tamasi brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ| kālākāṅkṣī carellokānnirapāya ivātmavān||