Adhyaya 224

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति गार्हस्थ्ये स्थितस्यापि भगवदुपासकस्य ज्ञानिनः पुरुषार्थसिद्धौ दृष्टान्ततया सुवर्चलाश्वेतकेतूपाख्यानकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। अस्ति कश्चिद्यदि विभो सदारो नियतो गृहे। अतीतसर्वसंसारः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः। तं मे ब्रूहि महाप्राज्ञ दुर्लभः पुरुषो महान्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati gārhasthye sthitasyāpi bhagavadupāsakasya jñāninaḥ puruṣārthasiddhau dṛṣṭāntatayā suvarcalāśvetaketūpākhyānakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| asti kaścidyadi vibho sadāro niyato gṛhe| atītasarvasaṃsāraḥ sarvadvandvavivarjitaḥ| taṃ me brūhi mahāprājña durlabhaḥ puruṣo mahān||

Verse 2

भीष्म उवाच। शृणु राजन्यथावृत्तं यन्मां त्वं पृष्टवानसि। इतिहासमिमं शुद्धं संसारभयभेषजम्।।

bhīṣma uvāca| śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ yanmāṃ tvaṃ pṛṣṭavānasi| itihāsamimaṃ śuddhaṃ saṃsārabhayabheṣajam||

Verse 3

देवलो नाम विप्रर्षिः सर्वशास्त्रार्थकोविदः। क्रियावान्धार्मिको नित्यं देवब्राह्मणपूजकः।।

devalo nāma viprarṣiḥ sarvaśāstrārthakovidaḥ| kriyāvāndhārmiko nityaṃ devabrāhmaṇapūjakaḥ||

Verse 4

सुता सुवर्चला नाम तस्य कल्याणलक्षणा। नातिह्रस्वा नातिकृशा नातिदीर्घा यशस्विनी। प्रदानसमयं प्राप्ता पिता तस्य ह्यचिन्तयत्।।

sutā suvarcalā nāma tasya kalyāṇalakṣaṇā| nātihrasvā nātikṛśā nātidīrghā yaśasvinī| pradānasamayaṃ prāptā pitā tasya hyacintayat||

Verse 5

अस्याः पतिः कुतो वेति ब्राह्मणः श्रोत्रियः परः। विद्वान्विप्रो ह्यकुटुम्बः प्रियवादी महातपाः।।

asyāḥ patiḥ kuto veti brāhmaṇaḥ śrotriyaḥ paraḥ| vidvānvipro hyakuṭumbaḥ priyavādī mahātapāḥ||

Verse 6

इत्येवं चिन्तयानं तं रहस्याह सुवर्चला।।

ityevaṃ cintayānaṃ taṃ rahasyāha suvarcalā||

Verse 7

अन्धाय मां महाप्राज्ञ देह्यनन्धाय वै पितः। एवं स्मर सदा विद्वन्ममेदं प्रार्थितं मुने।।

andhāya māṃ mahāprājña dehyanandhāya vai pitaḥ| evaṃ smara sadā vidvanmamedaṃ prārthitaṃ mune||

Verse 8

पितोवाच। न शक्यं प्रार्थितं वत्से त्वयाऽद्य प्रतिभाति मे। अन्धतानन्धता चेति विकारो मम जायते।।

pitovāca| na śakyaṃ prārthitaṃ vatse tvayā'dya pratibhāti me| andhatānandhatā ceti vikāro mama jāyate||

Verse 9

उन्मत्तेवाशुभं वाक्यं भाषसे शुभलोचने।।

unmattevāśubhaṃ vākyaṃ bhāṣase śubhalocane||

Verse 10

सुवर्चलोवाच। नाहमुन्मत्तभूताऽद्य बुद्धिपूर्वं ब्रवीमि ते। विद्यते चेत्पतिस्तादृक्स मां भरति वेदवित्।।

suvarcalovāca| nāhamunmattabhūtā'dya buddhipūrvaṃ bravīmi te| vidyate cetpatistādṛksa māṃ bharati vedavit||

Verse 11

येभ्यस्त्वं मन्यसे दातुं मामिहानय तान्द्विजान्। तादृशं तं पतिं तेषु वरयिष्ये यथातथम्।।

yebhyastvaṃ manyase dātuṃ māmihānaya tāndvijān| tādṛśaṃ taṃ patiṃ teṣu varayiṣye yathātatham||

Verse 12

भीष्म उवाच। तथेति चोक्त्वा तां कन्यामृषिः शिष्यानुवाच ह। ब्राह्मणान्वेदसंपन्नान्योनिगोत्रविशोधितान्।।

bhīṣma uvāca| tatheti coktvā tāṃ kanyāmṛṣiḥ śiṣyānuvāca ha| brāhmaṇānvedasaṃpannānyonigotraviśodhitān||

Verse 13

मातृतः पितृतः शुद्धाञ्शुद्धानाचारतः शुभान्। अरोगान्बुद्धिसंपन्नाञ्शीलसत्वगुणान्वितान्।।

mātṛtaḥ pitṛtaḥ śuddhāñśuddhānācārataḥ śubhān| arogānbuddhisaṃpannāñśīlasatvaguṇānvitān||

Verse 14

असंकीर्णांश्च गोत्रेषु वेदव्रतसमन्वितान्। ब्राह्मणान्स्नातकाञ्शीघ्रं मातापितृसमन्वितान्। निवेष्टुकामान्कन्यां मे दृष्ट्वाऽऽनयत शिष्यकाः।।

asaṃkīrṇāṃśca gotreṣu vedavratasamanvitān| brāhmaṇānsnātakāñśīghraṃ mātāpitṛsamanvitān| niveṣṭukāmānkanyāṃ me dṛṣṭvā''nayata śiṣyakāḥ||

Verse 15

तच्छ्रुत्वा त्वरिताः शिष्या ह्याश्रमेषु ततस्ततः। ग्रामेषु च ततो गत्वा ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन्।।

tacchrutvā tvaritāḥ śiṣyā hyāśrameṣu tatastataḥ| grāmeṣu ca tato gatvā brāhmaṇebhyo nyavedayan||

Verse 16

ऋषेः प्रभावं मत्वा ते कन्यायाश्च द्विजोत्तमाः। अनेकमुनयो राजन्संप्राप्ता देवलाश्रमम्।।

ṛṣeḥ prabhāvaṃ matvā te kanyāyāśca dvijottamāḥ| anekamunayo rājansaṃprāptā devalāśramam||

Verse 17

अनुमान्य यथान्यायं मुनीन्मुनिकुमारकान्। अभ्यर्च्य विधिवत्तत्र कन्यामाह पिता महान्।।

anumānya yathānyāyaṃ munīnmunikumārakān| abhyarcya vidhivattatra kanyāmāha pitā mahān||

Verse 18

एतेऽपि मुनयो वत्से स्वपुत्रैकमता इह। वेदवेदाङ्गसंपन्नाः कुलीनाः शीलसंमताः।।

ete'pi munayo vatse svaputraikamatā iha| vedavedāṅgasaṃpannāḥ kulīnāḥ śīlasaṃmatāḥ||

Verse 19

येऽमी तेषु वरं भद्रे त्वमिच्छसि महाव्रतम्। तं कुमारं वृणीष्वाद्य तस्मै दास्याम्यहं शुभे।।

ye'mī teṣu varaṃ bhadre tvamicchasi mahāvratam| taṃ kumāraṃ vṛṇīṣvādya tasmai dāsyāmyahaṃ śubhe||

Verse 20

तथेति चोक्त्वा कल्याणी तप्तहेमनिभा तदा। सर्वलक्षणसंपन्ना वाक्यमाह यशस्विनी।।

tatheti coktvā kalyāṇī taptahemanibhā tadā| sarvalakṣaṇasaṃpannā vākyamāha yaśasvinī||

Verse 21

विप्राणां समितीर्दृष्ट्वा प्रणिपत्य तपोधनान्। यद्यस्ति समितौ विप्रो ह्यन्धोऽनन्धः स मे वरः।।

viprāṇāṃ samitīrdṛṣṭvā praṇipatya tapodhanān| yadyasti samitau vipro hyandho'nandhaḥ sa me varaḥ||

Verse 22

तच्छ्रुत्वा मुनयस्तत्र वीक्षमाणाः परस्परम्। नोचुर्विप्रा महाभागाः कन्यां मत्वा ह्यवेदिकां।।

tacchrutvā munayastatra vīkṣamāṇāḥ parasparam| nocurviprā mahābhāgāḥ kanyāṃ matvā hyavedikāṃ||

Verse 23

कुत्सयित्वा मुनिं तत्र मनसा मुनिसत्तमाः। यथागतं ययुः क्रुद्धा नानादेशनिवासिनः।।

kutsayitvā muniṃ tatra manasā munisattamāḥ| yathāgataṃ yayuḥ kruddhā nānādeśanivāsinaḥ||

Verse 24

कन्या च संस्थिता तत्र पितृवेश्मनि भामिनी।।

kanyā ca saṃsthitā tatra pitṛveśmani bhāminī||

Verse 25

ततः कदाचिद्ब्रह्मण्यो विद्वान्न्यायविशारदः। ऊहापोहविधानज्ञो ब्रह्मचर्यसमन्वितः।।

tataḥ kadācidbrahmaṇyo vidvānnyāyaviśāradaḥ| ūhāpohavidhānajño brahmacaryasamanvitaḥ||

Verse 26

वेदविद्वेदतत्वज्ञः क्रियाकल्पविशारदः। आत्मतत्वविभागज्ञः पितृमान्गुणसागरः।।

vedavidvedatatvajñaḥ kriyākalpaviśāradaḥ| ātmatatvavibhāgajñaḥ pitṛmānguṇasāgaraḥ||

Verse 27

श्वेतकेतुरिति ख्यातः श्रुत्वा वृत्तान्तमादरात्। कन्यार्थं देवलं चापि शीघ्रं तत्रागतोऽभवत्।।

śvetaketuriti khyātaḥ śrutvā vṛttāntamādarāt| kanyārthaṃ devalaṃ cāpi śīghraṃ tatrāgato'bhavat||

Verse 28

उद्दालकसुतं दृष्ट्वा श्वेतकेतुं महाव्रतम्। यथान्यायं च संपूज्य देवलः प्रत्यभाषत।।

uddālakasutaṃ dṛṣṭvā śvetaketuṃ mahāvratam| yathānyāyaṃ ca saṃpūjya devalaḥ pratyabhāṣata||

Verse 29

कन्ये एष महाभागे प्राप्तो ऋषिकुमारकः। वरयैनं महाप्राज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम्।।

kanye eṣa mahābhāge prāpto ṛṣikumārakaḥ| varayainaṃ mahāprājñaṃ vedavedāṅgapāragam||

Verse 30

तच्छ्रुत्वा कुपिता कन्या ऋषिपुत्रमुदैक्षत। तां कन्यामाह विप्रर्षिः सोऽहं भद्रे समागतः।।

tacchrutvā kupitā kanyā ṛṣiputramudaikṣata| tāṃ kanyāmāha viprarṣiḥ so'haṃ bhadre samāgataḥ||

Verse 31

अन्धोऽहमत्र तत्वं हि तथा मन्ये च सर्वदा। विशालनयनं विद्धि तथा मां हीनसंशयम्। वृणीष्व मां वरारोहे भजे च त्वामनिन्दिते।।

andho'hamatra tatvaṃ hi tathā manye ca sarvadā| viśālanayanaṃ viddhi tathā māṃ hīnasaṃśayam| vṛṇīṣva māṃ varārohe bhaje ca tvāmanindite||

Verse 32

येनेदं वीक्षते नित्यं वृणोति स्पृशतेऽथवा। घ्रायते वक्ति सततं येनेदं सार्यते पुनः।।

yenedaṃ vīkṣate nityaṃ vṛṇoti spṛśate'thavā| ghrāyate vakti satataṃ yenedaṃ sāryate punaḥ||

Verse 33

येनेदं मन्यते तत्वं येन बुध्यति वा पुनः। न चक्षुर्विद्यते ह्येतत्स वै भूतान्ध उच्यते।।

yenedaṃ manyate tatvaṃ yena budhyati vā punaḥ| na cakṣurvidyate hyetatsa vai bhūtāndha ucyate||

Verse 34

यस्मिन्प्रवर्तते चेदं पश्यञ्छृण्वन्स्पृशन्नपि। जिघ्रंश्च रसयंस्तद्वद्वर्तते येन चक्षुषा।।

yasminpravartate cedaṃ paśyañchṛṇvanspṛśannapi| jighraṃśca rasayaṃstadvadvartate yena cakṣuṣā||

Verse 35

तन्मे नास्ति ततो ह्यन्धो वृणु भद्रेऽद्य मामतः। लोकदृष्ट्या करोमीह नित्यनैमित्तिकादिकम्।।

tanme nāsti tato hyandho vṛṇu bhadre'dya māmataḥ| lokadṛṣṭyā karomīha nityanaimittikādikam||

Verse 36

आत्मदृष्ट्या च तत्सर्वं विलिप्यासि च नित्यशः। स्थितोऽहं निर्भरः शान्तः कार्यकारणभावनः।।

ātmadṛṣṭyā ca tatsarvaṃ vilipyāsi ca nityaśaḥ| sthito'haṃ nirbharaḥ śāntaḥ kāryakāraṇabhāvanaḥ||

Verse 37

अविद्यया तरन्मृत्युं विद्यया तं तथाऽमृतम्। यथाप्राप्तं तु संदृश्य वसामीह विमत्सरः। क्रीते व्यवसितं भद्रे भर्ताऽहं ते वृणीष्व माम्।।

avidyayā taranmṛtyuṃ vidyayā taṃ tathā'mṛtam| yathāprāptaṃ tu saṃdṛśya vasāmīha vimatsaraḥ| krīte vyavasitaṃ bhadre bhartā'haṃ te vṛṇīṣva mām||

Verse 38

भीष्म उवाच। ततः सुवर्चला दृष्ट्वा प्राह तं द्विजसत्तमम्। मनसाऽसि वृतो विद्वञ्शेषकर्ता पिता मम। वृणीष्व पितरं मह्यमेष वेदविधिक्रमः।।

bhīṣma uvāca| tataḥ suvarcalā dṛṣṭvā prāha taṃ dvijasattamam| manasā'si vṛto vidvañśeṣakartā pitā mama| vṛṇīṣva pitaraṃ mahyameṣa vedavidhikramaḥ||

Verse 39

तद्विज्ञाय पिता तस्या देवलो मुनिसत्तमः। श्वेतकेतुं च संपूज्य तथैवोद्दालकेन तम्।।

tadvijñāya pitā tasyā devalo munisattamaḥ| śvetaketuṃ ca saṃpūjya tathaivoddālakena tam||

Verse 40

मुनीनामग्रतः कन्यां प्रददौ जलपूर्वकम्। उदाहरन्ति वै तत्र श्वेतकेतुं निरीक्ष्य तम्।।

munīnāmagrataḥ kanyāṃ pradadau jalapūrvakam| udāharanti vai tatra śvetaketuṃ nirīkṣya tam||

Verse 41

हृत्पुण्डरीकनिलयः सर्वभूतात्मको हरिः। श्वेतकेतुस्वरूपेण स्थितोऽसौ मधुसूदनः।।

hṛtpuṇḍarīkanilayaḥ sarvabhūtātmako hariḥ| śvetaketusvarūpeṇa sthito'sau madhusūdanaḥ||

Verse 42

प्रीयतां माधवो देवः पत्नी चेयं सुता मम। प्रतिपादयामि ते कन्यां सहधर्मचरीं शुभाम्। इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै देवलो मुनिपुङ्गवः।।

prīyatāṃ mādhavo devaḥ patnī ceyaṃ sutā mama| pratipādayāmi te kanyāṃ sahadharmacarīṃ śubhām| ityuktvā pradadau tasmai devalo munipuṅgavaḥ||

Verse 43

प्रतिगृह्य च तां कन्यां श्वेतकेतुर्महायशाः। उपयम्य यथान्यायमत्र कृत्वा यथाविधि।।

pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ śvetaketurmahāyaśāḥ| upayamya yathānyāyamatra kṛtvā yathāvidhi||

Verse 44

समाप्य तन्त्रं मुनिभिर्वैवाहिकमनुत्तमम्। स गार्हस्थ्ये वसन्धीमान्भार्यां तामिदमब्रवीत्।।

samāpya tantraṃ munibhirvaivāhikamanuttamam| sa gārhasthye vasandhīmānbhāryāṃ tāmidamabravīt||

Verse 45

यानि चोक्तानि वेदेषु तत्सर्वं कुरु शोभने। मया सह यथान्यायं सहधर्मचरी मम्।।

yāni coktāni vedeṣu tatsarvaṃ kuru śobhane| mayā saha yathānyāyaṃ sahadharmacarī mam||

Verse 46

अहमित्येव भावेन स्थितोऽहं त्वं तथैव च। तस्मात्कर्माणि कुर्वीथाः कुर्यां ते च ततः परम्।।

ahamityeva bhāvena sthito'haṃ tvaṃ tathaiva ca| tasmātkarmāṇi kurvīthāḥ kuryāṃ te ca tataḥ param||

Verse 47

न ममेति च भावेन ज्ञानाग्निनिलयेन च। अनन्तरं तथा कुर्यास्तानि कर्माणि भस्मसात्।।

na mameti ca bhāvena jñānāgninilayena ca| anantaraṃ tathā kuryāstāni karmāṇi bhasmasāt||

Verse 48

एवं त्वया च कर्तव्यं सर्वदा दुर्भगा मया। यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। तस्माल्लोकस्य सिद्ध्यर्थं कर्तव्यं चात्मसिद्धये।।

evaṃ tvayā ca kartavyaṃ sarvadā durbhagā mayā| yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ| tasmāllokasya siddhyarthaṃ kartavyaṃ cātmasiddhaye||

Verse 49

उक्त्वैवं स महाप्राज्ञः सर्वज्ञानैकभाजनः। पुत्रानुत्पाद्य तस्यां च यज्ञैः संतर्प्य देवताः।।

uktvaivaṃ sa mahāprājñaḥ sarvajñānaikabhājanaḥ| putrānutpādya tasyāṃ ca yajñaiḥ saṃtarpya devatāḥ||

Verse 50

आत्मयोगपरो नित्यं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः। भार्यां तां सदृशीं प्राप्य बुद्धिं क्षेत्रज्ञयोरिव।।

ātmayogaparo nityaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ| bhāryāṃ tāṃ sadṛśīṃ prāpya buddhiṃ kṣetrajñayoriva||

Verse 51

लोकमन्यमनुप्राप्तौ भार्या भर्ता तथैव च। साक्षिभूतौ जगत्यस्मिंश्चरमाणौ मुदाऽन्वितौ।।

lokamanyamanuprāptau bhāryā bhartā tathaiva ca| sākṣibhūtau jagatyasmiṃścaramāṇau mudā'nvitau||

Verse 52

ततः कदाचिद्भर्तारं श्वेतकेतुं सुवर्चला। पप्रच्छ को भवानत्र ब्रूहि मे तद्द्विजोत्तम।।

tataḥ kadācidbhartāraṃ śvetaketuṃ suvarcalā| papraccha ko bhavānatra brūhi me taddvijottama||

Verse 53

तामाह भगवान्वाग्मी तया ज्ञातो न संशयः। द्विजोत्तमेति मामुक्त्वा पुनः कमनुपृच्छसि।।

tāmāha bhagavānvāgmī tayā jñāto na saṃśayaḥ| dvijottameti māmuktvā punaḥ kamanupṛcchasi||

Verse 54

सा तमाह महात्मानं पृच्छामि हृदि शायिनम्। तच्छ्रुत्वा प्रत्युवाचैनां स न वक्ष्यति भामिनि।।

sā tamāha mahātmānaṃ pṛcchāmi hṛdi śāyinam| tacchrutvā pratyuvācaināṃ sa na vakṣyati bhāmini||

Verse 55

नामगोत्रसमायुक्तमात्मानं मन्यसे यदि। तन्मिथ्यागोत्रसद्भावे वर्तते देहबन्धनम्।।

nāmagotrasamāyuktamātmānaṃ manyase yadi| tanmithyāgotrasadbhāve vartate dehabandhanam||

Verse 56

अहमित्येष भावोऽत्र त्वयि चापि समाहितः। त्वमप्यहमहं सर्वमहमित्येव वर्तते। नात्र तत्परमार्थं वै किमर्थमनुपृच्छसि।।

ahamityeṣa bhāvo'tra tvayi cāpi samāhitaḥ| tvamapyahamahaṃ sarvamahamityeva vartate| nātra tatparamārthaṃ vai kimarthamanupṛcchasi||

Verse 57

ततः प्रहस्य सा हृष्टा भर्तारं धर्मचारिणी। उवाच वचनं काले स्मयमाना तदा नृप।।

tataḥ prahasya sā hṛṣṭā bhartāraṃ dharmacāriṇī| uvāca vacanaṃ kāle smayamānā tadā nṛpa||

Verse 58

किमनेकप्रकारेण विरोधेन प्रयोजनम्। क्रियाकलापैर्ब्रह्मर्षे ज्ञाननष्टोऽसि सर्वदा। तन्मे ब्रूहि महाप्राज्ञ यथाऽहं त्वामनुव्रता।।

kimanekaprakāreṇa virodhena prayojanam| kriyākalāpairbrahmarṣe jñānanaṣṭo'si sarvadā| tanme brūhi mahāprājña yathā'haṃ tvāmanuvratā||

Verse 59

श्वेतकेतुरुवाच। यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। वर्तते तेन लोकोऽयं संकीर्णश्च भविष्यति।।

śvetaketuruvāca| yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ| vartate tena loko'yaṃ saṃkīrṇaśca bhaviṣyati||

Verse 60

संकीर्णे च तथा धर्मे वर्णः संकरमेति च। संकरे च प्रवृत्ते तु मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते।।

saṃkīrṇe ca tathā dharme varṇaḥ saṃkarameti ca| saṃkare ca pravṛtte tu mātsyo nyāyaḥ pravartate||

Verse 61

तदनिष्टं हरेर्भद्रे धातुरस्य महात्मनः। परमेश्वरसंक्रीडा लोकसृष्टिरियं शुभे।।

tadaniṣṭaṃ harerbhadre dhāturasya mahātmanaḥ| parameśvarasaṃkrīḍā lokasṛṣṭiriyaṃ śubhe||

Verse 62

यावत्पासव उद्दिष्टास्तावत्योऽस्य विभूतयः। तावत्यश्चैव मायास्तु तावत्योऽस्याश्च शक्तयः।।

yāvatpāsava uddiṣṭāstāvatyo'sya vibhūtayaḥ| tāvatyaścaiva māyāstu tāvatyo'syāśca śaktayaḥ||

Verse 63

एवं सुगह्वरे युक्तो यत्र मे तद्भवाभवम्। छित्त्वा ज्ञानासिना गच्छेत्स विद्वान्स च मे प्रियः। सोऽहमेव न सन्देहः प्रतिज्ञा इति तस्य वै।।

evaṃ sugahvare yukto yatra me tadbhavābhavam| chittvā jñānāsinā gacchetsa vidvānsa ca me priyaḥ| so'hameva na sandehaḥ pratijñā iti tasya vai||

Verse 64

ये मूढास्ते दुरात्मानो धर्मसंकरकारकाः। मर्यादाभेदका नीचा नरके यान्ति जन्तवः।।

ye mūḍhāste durātmāno dharmasaṃkarakārakāḥ| maryādābhedakā nīcā narake yānti jantavaḥ||

Verse 65

आसुरीं योनिमापन्ना इति देवानुशासनम्।।

āsurīṃ yonimāpannā iti devānuśāsanam||

Verse 66

भगवत्या तथा लोके रक्षितव्यं न संशयः। मर्यादालोकरक्षार्थमेवमस्ति तथा स्थितः।।

bhagavatyā tathā loke rakṣitavyaṃ na saṃśayaḥ| maryādālokarakṣārthamevamasti tathā sthitaḥ||

Verse 67

सुवर्चलोवाच। शब्दः कोत्र इति ख्यातस्तथाऽर्थं च महामुने। आकृत्या पतयो ब्रूहि लक्षणेन पृथक्पृथक्।।

suvarcalovāca| śabdaḥ kotra iti khyātastathā'rthaṃ ca mahāmune| ākṛtyā patayo brūhi lakṣaṇena pṛthakpṛthak||

Verse 68

श्वेतकेतुरुवाच। व्यत्ययेन च वर्णानां परिवादकृतो हि यः। स शब्द इति विज्ञेयस्तन्निपातोऽर्थ उच्यते।।

śvetaketuruvāca| vyatyayena ca varṇānāṃ parivādakṛto hi yaḥ| sa śabda iti vijñeyastannipāto'rtha ucyate||

Verse 69

सुवर्चलोवाच। शब्दार्थयोर्हि संबन्धस्त्वनयोरस्ति वा न वा। तन्मे ब्रूहि यथातत्वं शब्दस्यानेऽर्थ एव चेत्।।

suvarcalovāca| śabdārthayorhi saṃbandhastvanayorasti vā na vā| tanme brūhi yathātatvaṃ śabdasyāne'rtha eva cet||

Verse 70

श्वेतकेतुरुवाच। शब्दार्थयोर्न चैवास्ति संबन्धोऽत्यन्त एव हि। पुष्करे च यथा तोयं तथाऽस्मीति च वेत्थ तत्।।

śvetaketuruvāca| śabdārthayorna caivāsti saṃbandho'tyanta eva hi| puṣkare ca yathā toyaṃ tathā'smīti ca vettha tat||

Verse 71

सुवर्चलोवाच। अर्थे स्थितिर्हि शब्दस्य नान्यथा च स्थितिर्भवेत्। विद्यते चेन्महाप्राज्ञ विनाऽर्थं ब्रूहि सत्तम।।

suvarcalovāca| arthe sthitirhi śabdasya nānyathā ca sthitirbhavet| vidyate cenmahāprājña vinā'rthaṃ brūhi sattama||

Verse 72

श्वेतकेतुरुवाच। ससंसर्गोऽतिमात्रस्तु वाचकत्वेन वर्तते। अस्ति चेद्वर्तते नित्यं विकारोच्चारणेन वै।।

śvetaketuruvāca| sasaṃsargo'timātrastu vācakatvena vartate| asti cedvartate nityaṃ vikāroccāraṇena vai||

Verse 73

सुवर्चलोवाच। शब्दस्थानोत्र इत्युक्तस्तथाऽर्थ इति मे कृतः। अर्थः स्थितो न तिष्ठेच्च विरूढमिह भाषितम्।।

suvarcalovāca| śabdasthānotra ityuktastathā'rtha iti me kṛtaḥ| arthaḥ sthito na tiṣṭhecca virūḍhamiha bhāṣitam||

Verse 74

श्वेतकेतुरुवाच। न विकूलोऽत्र कथितो नाकाशं हि विना जगत्। संबन्धस्तत्र नास्त्येव तद्वदित्येष मन्यताम्।।

śvetaketuruvāca| na vikūlo'tra kathito nākāśaṃ hi vinā jagat| saṃbandhastatra nāstyeva tadvadityeṣa manyatām||

Verse 75

सुवर्चलोवाच। सदाऽहंकारशब्दोऽयं व्यक्तमात्मनि संश्रितः। न वाचस्तत्र वर्तन्ते इति मिथ्या भविष्यति।।

suvarcalovāca| sadā'haṃkāraśabdo'yaṃ vyaktamātmani saṃśritaḥ| na vācastatra vartante iti mithyā bhaviṣyati||

Verse 76

श्वेतकेतुरुवाच। अहंशब्दो ह्यहंभावो नात्मभावे शुभव्रते। न वर्तन्ते परेऽचिन्त्ये वाचः सगुणलक्षणाः।।

śvetaketuruvāca| ahaṃśabdo hyahaṃbhāvo nātmabhāve śubhavrate| na vartante pare'cintye vācaḥ saguṇalakṣaṇāḥ||

Verse 77

सुवर्चलोवाच। अहं गात्रैकतः श्यामा भावनपि तथैव च। तन्मे ब्रूहि यथान्यायमेवं चेन्मुनिसत्तम।।

suvarcalovāca| ahaṃ gātraikataḥ śyāmā bhāvanapi tathaiva ca| tanme brūhi yathānyāyamevaṃ cenmunisattama||

Verse 78

श्वेतकेतुरुवाच। मृण्मये हि घटे भावस्तादृग्भाव इहेष्यते। अयं भावः परेऽचिन्त्ये ह्यात्मभावो यथाच तत्।।

śvetaketuruvāca| mṛṇmaye hi ghaṭe bhāvastādṛgbhāva iheṣyate| ayaṃ bhāvaḥ pare'cintye hyātmabhāvo yathāca tat||

Verse 79

अहं त्वमेतदित्येव परे संकल्पना मया। तस्माद्वाचो न वर्तन्त इति नैव विरुध्यते।।

ahaṃ tvametadityeva pare saṃkalpanā mayā| tasmādvāco na vartanta iti naiva virudhyate||

Verse 80

तस्माद्वामेन वर्तन्ते मनसा भीरु सर्वशः। यथाऽऽकाशगतं विश्वं संसक्तमिव लक्ष्यते।।

tasmādvāmena vartante manasā bhīru sarvaśaḥ| yathā''kāśagataṃ viśvaṃ saṃsaktamiva lakṣyate||

Verse 81

संसर्गे सति संबन्धात्तद्विकारं भविष्यति। अनाकाशगतं सर्वं विकारे च सदा गतम्।।

saṃsarge sati saṃbandhāttadvikāraṃ bhaviṣyati| anākāśagataṃ sarvaṃ vikāre ca sadā gatam||

Verse 82

तद्ब्रह्म परमं शुद्धमनौषम्यं न शक्यते। न दृश्यते तथा तच्च दृश्यते च मतिर्मम।।

tadbrahma paramaṃ śuddhamanauṣamyaṃ na śakyate| na dṛśyate tathā tacca dṛśyate ca matirmama||

Verse 83

सुवर्चलोवाच। निर्विकारं ह्यमूर्ति च निरयं सर्वगं तथा। दृश्यते च वियन्नित्यं दृगात्मा तेन दृश्यते।।

suvarcalovāca| nirvikāraṃ hyamūrti ca nirayaṃ sarvagaṃ tathā| dṛśyate ca viyannityaṃ dṛgātmā tena dṛśyate||

Verse 84

श्वेतकेतुरुवाच। त्वचा स्पृशति वै वायुमाकाशस्थं पुनः पुनः। तत्स्थं गन्धं तथाघ्राति ज्योतिः पश्यति चक्षुषा।।

śvetaketuruvāca| tvacā spṛśati vai vāyumākāśasthaṃ punaḥ punaḥ| tatsthaṃ gandhaṃ tathāghrāti jyotiḥ paśyati cakṣuṣā||

Verse 85

तमोरश्मिगणश्चैव मेघजालं तथैव च। वर्षं तारागणं चैव नाकाशं दृश्यते पुनः।।

tamoraśmigaṇaścaiva meghajālaṃ tathaiva ca| varṣaṃ tārāgaṇaṃ caiva nākāśaṃ dṛśyate punaḥ||

Verse 86

आकाशस्याप्यथाकाशं सद्रूपमिति निश्चितम्। तदर्थे कल्पिता ह्येते तत्सत्यो विष्णुरेव च। यानि नामानि गौणानि ह्युपचारात्परात्मनि।।

ākāśasyāpyathākāśaṃ sadrūpamiti niścitam| tadarthe kalpitā hyete tatsatyo viṣṇureva ca| yāni nāmāni gauṇāni hyupacārātparātmani||

Verse 87

न चक्षुषा न मनसा न चान्येन परो विभुः। चिन्त्यते सूक्ष्मया बुद्ध्या वाचा वक्तुं न शक्यते।।

na cakṣuṣā na manasā na cānyena paro vibhuḥ| cintyate sūkṣmayā buddhyā vācā vaktuṃ na śakyate||

Verse 88

एतत्प्रपञ्चमखिलं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्। महाघटोऽल्पकश्चैव यथा मह्यां प्रतिष्ठितौ।।

etatprapañcamakhilaṃ tasminsarvaṃ pratiṣṭhitam| mahāghaṭo'lpakaścaiva yathā mahyāṃ pratiṣṭhitau||

Verse 89

न च स्त्री न पुमांश्चैव यथैव न नपुंसकः। केवलज्ञानमात्रं तत्तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्।।

na ca strī na pumāṃścaiva yathaiva na napuṃsakaḥ| kevalajñānamātraṃ tattasminsarvaṃ pratiṣṭhitam||

Verse 90

भूमिसंस्थानयोगेन वस्तुसंस्थानयोगतः। रसभेदा यथा तोये प्रकृत्यामात्मनस्तथा।।

bhūmisaṃsthānayogena vastusaṃsthānayogataḥ| rasabhedā yathā toye prakṛtyāmātmanastathā||

Verse 91

तद्वाक्यस्मरणान्नित्यं तृप्तिं वारि पिबन्निव। प्राप्नोति ज्ञानमखिलं तेन तत्सुखमेधते।।

tadvākyasmaraṇānnityaṃ tṛptiṃ vāri pibanniva| prāpnoti jñānamakhilaṃ tena tatsukhamedhate||

Verse 92

सुवर्चलोवाच। अनेन साध्यं किं स्याद्वै शब्देनेति मतिर्मम। वेदगम्यः परोऽचिन्त्य इति पौराणिका विदुः।।

suvarcalovāca| anena sādhyaṃ kiṃ syādvai śabdeneti matirmama| vedagamyaḥ paro'cintya iti paurāṇikā viduḥ||

Verse 93

निरर्थको यथा लोके तद्वत्स्यादिति मे मतिः। निरीक्ष्यैवं यथान्यायं वक्तुमर्हसि मेऽनघ।।

nirarthako yathā loke tadvatsyāditi me matiḥ| nirīkṣyaivaṃ yathānyāyaṃ vaktumarhasi me'nagha||

Verse 94

श्वेतकेतुरुवाच। वेदगम्यं परं शुद्धमिति सत्या परा श्रुतिः। व्याहत्या नैतदित्याह व्युपलिङ्गे च वर्तते।।

śvetaketuruvāca| vedagamyaṃ paraṃ śuddhamiti satyā parā śrutiḥ| vyāhatyā naitadityāha vyupaliṅge ca vartate||

Verse 95

निरर्थको न चैवास्ति शब्दो लौकिक उत्तमे। अनन्वयास्तथा शब्दा निरर्था इति लौकिकैः।।

nirarthako na caivāsti śabdo laukika uttame| ananvayāstathā śabdā nirarthā iti laukikaiḥ||

Verse 96

गृह्यन्ते तद्वदित्येव न वर्तन्ते परात्मनि। अगोचरत्वं वचसां युक्तमेवं तथा शुभे।।

gṛhyante tadvadityeva na vartante parātmani| agocaratvaṃ vacasāṃ yuktamevaṃ tathā śubhe||

Verse 97

साधनस्योपदेशाच्च ह्युपायस्य च सूचनात्। उपलक्षणयोगेन व्यावृत्त्या च प्रदर्शनात्। वेदगम्यः परः शुद्ध इति मे धीयते मतिः।।

sādhanasyopadeśācca hyupāyasya ca sūcanāt| upalakṣaṇayogena vyāvṛttyā ca pradarśanāt| vedagamyaḥ paraḥ śuddha iti me dhīyate matiḥ||

Verse 98

अध्यात्मध्यानसंभूतमभूतं----- वत्स्फुटम्। ज्ञानं विद्धि शुभाचारे तेन यान्ति परां गतिम्।।

adhyātmadhyānasaṃbhūtamabhūtaṃ----- vatsphuṭam| jñānaṃ viddhi śubhācāre tena yānti parāṃ gatim||

Verse 99

यदि मे व्याहृतं गुह्यं श्रुतं न तु त्वया शुभे। तथ्यमित्येव वा शुद्धे ज्ञानं ज्ञानविलोचने।।

yadi me vyāhṛtaṃ guhyaṃ śrutaṃ na tu tvayā śubhe| tathyamityeva vā śuddhe jñānaṃ jñānavilocane||

Verse 100

नानारूपवदस्यैवमैश्वर्यं दृश्यते शुभे। न वायुस्तं न सूर्यस्तं नाग्निस्तत्तत्परं पदम्।।

nānārūpavadasyaivamaiśvaryaṃ dṛśyate śubhe| na vāyustaṃ na sūryastaṃ nāgnistattatparaṃ padam||

Verse 101

अनेन पूर्णमेतद्धि हृदि भूतमिहेष्यते। एतावदात्मविज्ञानमेतावद्यदहं स्मृतम्। आवयोर्न च सत्वे वै तस्मादज्ञानबन्धनम्।।

anena pūrṇametaddhi hṛdi bhūtamiheṣyate| etāvadātmavijñānametāvadyadahaṃ smṛtam| āvayorna ca satve vai tasmādajñānabandhanam||

Verse 102

भीष्म उवाच। एवं सुवर्चला हृष्टा प्रोक्ता भर्त्रा यथार्थवत्। परिचर्यमाणा ह्यनिशं तत्वबुद्धिसमन्विता।।

bhīṣma uvāca| evaṃ suvarcalā hṛṣṭā proktā bhartrā yathārthavat| paricaryamāṇā hyaniśaṃ tatvabuddhisamanvitā||

Verse 103

भर्ता च तामनुप्रेक्ष्य नित्यनैमित्तिकान्वितः। परमात्मनि गोविन्दे वासुदेवे महात्मनि।।

bhartā ca tāmanuprekṣya nityanaimittikānvitaḥ| paramātmani govinde vāsudeve mahātmani||

Verse 104

समाधाय च कर्माणि तन्मयत्वेन भावितः। कालेन महता राजन्प्राप्नोति परमां गतिम्।।

samādhāya ca karmāṇi tanmayatvena bhāvitaḥ| kālena mahatā rājanprāpnoti paramāṃ gatim||

Verse 105

एतत्ते कथितं राजन्यस्मात्त्वं परिपृच्छसि। गार्हस्थ्यं च समास्थाय गतौ जायापती परम्

etatte kathitaṃ rājanyasmāttvaṃ paripṛcchasi| gārhasthyaṃ ca samāsthāya gatau jāyāpatī param