Adhyaya 223

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति जनकोपाख्यानकथनम्।। 1।। * युधिष्ठिर उवाच। किं कारणं महाप्राज्ञ दह्यमानश्च मैथिलः। मिथिलां नेह धर्मात्मा प्राह वीक्ष्य विदाहिताम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati janakopākhyānakathanam|| 1|| * yudhiṣṭhira uvāca| kiṃ kāraṇaṃ mahāprājña dahyamānaśca maithilaḥ| mithilāṃ neha dharmātmā prāha vīkṣya vidāhitām||

Verse 2

भीष्म उवाच। श्रृयतां नृपशार्दूल यदर्थं दीपिता पुरा। वह्निना दीपिता सा तु तन्मे शृणु महामते।।

bhīṣma uvāca| śrṛyatāṃ nṛpaśārdūla yadarthaṃ dīpitā purā| vahninā dīpitā sā tu tanme śṛṇu mahāmate||

Verse 3

जनको जनदेवस्तु कर्माण्याध्याय चात्मनि। सर्वभावमनुप्राप्य भावेन विचचार सः।।

janako janadevastu karmāṇyādhyāya cātmani| sarvabhāvamanuprāpya bhāvena vicacāra saḥ||

Verse 4

यजन्ददंस्तथा जुह्वन्पालयन्पृथिवीमिमाम्। अध्यात्मविन्महाप्राज्ञस्तन्मयत्वेन निष्ठितः।।

yajandadaṃstathā juhvanpālayanpṛthivīmimām| adhyātmavinmahāprājñastanmayatvena niṣṭhitaḥ||

Verse 5

स तस्य हृदि संकल्पं ज्ञातुमैच्छत्स्वयं प्रभुः। सर्वलोकाधिपस्तत्र द्विजरूपेण संयुतः।।

sa tasya hṛdi saṃkalpaṃ jñātumaicchatsvayaṃ prabhuḥ| sarvalokādhipastatra dvijarūpeṇa saṃyutaḥ||

Verse 6

मिथिलायां महाबुद्धिर्व्यलीकं किंचिदाचरन्। स गृहीत्वा द्विजश्रेष्ठैर्नृपाय प्रतिवेदितः।।

mithilāyāṃ mahābuddhirvyalīkaṃ kiṃcidācaran| sa gṛhītvā dvijaśreṣṭhairnṛpāya prativeditaḥ||

Verse 7

अपराधं समुद्दिश्य तं राजा प्रत्यभाषत। न त्वां ब्राह्मण दण्डेन नियोक्ष्यामि कथंचन।।

aparādhaṃ samuddiśya taṃ rājā pratyabhāṣata| na tvāṃ brāhmaṇa daṇḍena niyokṣyāmi kathaṃcana||

Verse 8

मम राज्याद्विनिर्गच्छ यावत्सीमा भुवो मम। तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो गत्वा राजानं प्रत्युवाच ह।।

mama rājyādvinirgaccha yāvatsīmā bhuvo mama| tacchrutvā brāhmaṇo gatvā rājānaṃ pratyuvāca ha||

Verse 9

करिष्ये वचनं राजन्ब्रवीहि मम जानतः। का सीमा तव भूमेस्तु ब्रूहि धर्मं ममाद्य वै।।

kariṣye vacanaṃ rājanbravīhi mama jānataḥ| kā sīmā tava bhūmestu brūhi dharmaṃ mamādya vai||

Verse 10

तच्छ्रुत्वा मैथिलो राजा लज्जयावनताननः। नोवाच वचनं विप्रं तत्वबुद्ध्या समीक्ष्य तत्।।

tacchrutvā maithilo rājā lajjayāvanatānanaḥ| novāca vacanaṃ vipraṃ tatvabuddhyā samīkṣya tat||

Verse 11

पुनःपुनश्च तं विप्रश्चोदयामास सत्वरम्। ब्रूहि राजेन्द्र गच्छामि तव राज्या द्विवासितः।।

punaḥpunaśca taṃ vipraścodayāmāsa satvaram| brūhi rājendra gacchāmi tava rājyā dvivāsitaḥ||

Verse 12

ततो नृपो विचार्यैवमाह ब्राह्मणपुङ्गवम्। आवासो वा न मेऽस्त्यत्र सर्वा वा पृथिवी मम। गच्छ वा तिष्ठ वा ब्रह्मन्निति मे निश्चिता मतिः।।

tato nṛpo vicāryaivamāha brāhmaṇapuṅgavam| āvāso vā na me'styatra sarvā vā pṛthivī mama| gaccha vā tiṣṭha vā brahmanniti me niścitā matiḥ||

Verse 13

इत्युक्तः स तथा तेन मैथिलेन द्विजोत्तमः। अब्रवीत्तं महात्मानं राजानं मन्त्रिभिर्वृतम्।।

ityuktaḥ sa tathā tena maithilena dvijottamaḥ| abravīttaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ mantribhirvṛtam||

Verse 14

त्वमेवं पद्मनाभस्य नित्यं पक्षपदाहितः। अहो सिद्धार्थरूपोऽसि गमिष्ये स्वस्ति तेऽस्तु वै।।

tvamevaṃ padmanābhasya nityaṃ pakṣapadāhitaḥ| aho siddhārtharūpo'si gamiṣye svasti te'stu vai||

Verse 15

इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रस्तज्जिज्ञासुर्द्विजोत्तमान्। अदहच्चाग्निना तस्य मिथिलां भगवान्स्वयम्।।

ityuktvā prayayau viprastajjijñāsurdvijottamān| adahaccāgninā tasya mithilāṃ bhagavānsvayam||

Verse 16

प्रदीप्यमानां मिथिलां दृष्ट्वा राजा न कम्पितः। जनैः स परिपृष्टस्तु वाक्यमेतदुवाच ह।।

pradīpyamānāṃ mithilāṃ dṛṣṭvā rājā na kampitaḥ| janaiḥ sa paripṛṣṭastu vākyametaduvāca ha||

Verse 17

अनन्तं वत मे वित्तं भाव्यं मे नास्ति किंचन। मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचन दह्यते।।

anantaṃ vata me vittaṃ bhāvyaṃ me nāsti kiṃcana| mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me kiṃcana dahyate||

Verse 18

तदस्य भाषमाणस्य श्रुत्वा श्रुत्वा हृदि स्थितम्। पुनः संजीवयामास मिथिलां तां द्विजोत्तमः।।

tadasya bhāṣamāṇasya śrutvā śrutvā hṛdi sthitam| punaḥ saṃjīvayāmāsa mithilāṃ tāṃ dvijottamaḥ||

Verse 19

आत्मानं दर्शयामास वरं चास्नै दद्रौ पुनः। धर्मे तिष्ठस्व सद्भावो बुद्धिस्तेऽर्थे नराधिप।।

ātmānaṃ darśayāmāsa varaṃ cāsnai dadrau punaḥ| dharme tiṣṭhasva sadbhāvo buddhiste'rthe narādhipa||

Verse 20

सत्ये तिष्ठस्व निर्विण्णः स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम्। इत्युक्त्वा भगवांश्चैनं तत्रैवान्तरधीयत। एतत्ते कथितं राजन्किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

satye tiṣṭhasva nirviṇṇaḥ svasti te'stu vrajāmyaham| ityuktvā bhagavāṃścainaṃ tatraivāntaradhīyata| etatte kathitaṃ rājankiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||