Adhyaya 222

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति जनकाय पञ्चशिखोक्तसांपरायिकभावादिप्रतिपादकवाक्यानुवादः।। 1।। भीष्म उवाच। जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा। पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati janakāya pañcaśikhoktasāṃparāyikabhāvādipratipādakavākyānuvādaḥ|| 1|| bhīṣma uvāca| janako naradevastu jñāpitaḥ paramarṣiṇā| punarevānupapraccha sāṃparāye bhavābhavau||

Verse 2

जनक उवाच। भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित्। एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोश्रधर्मपर्वणि द्वाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 222।।

janaka uvāca| bhagavanyadi na pretya saṃjñā bhavati kasyacit| evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mośradharmaparvaṇi dvāviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 222||

Verse 3

सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम। अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति।। भगवन्यविदं प्रोक्तं इति ट. ड. थ. पाठः।।

sarvamucchedaniṣṭhaṃ syātpaśya caitaddvijottama| apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati|| bhagavanyavidaṃ proktaṃ iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 4

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु। कस्मै क्रियेत तत्वेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः।।

asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu| kasmai kriyeta tatvena niścayaḥ ko'tra tattvataḥ||

Verse 5

भीष्म उवाच। तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम्। पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत्।।

bhīṣma uvāca| tamasā hi praticchannaṃ vibhrāntamiva cāturam| punaḥ praśamayanvākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho'bravīt||

Verse 6

उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भा निष्ठा न विद्यते। अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम्। वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु।। पञ्चत्वे तद्द्विजोत्तमेति ध. पाठः।।

ucchedaniṣṭhā nehāsti bhā niṣṭhā na vidyate| ayaṃ hyapi samāhāraḥ śarīrendriyacetasām| vartate pṛthaganyonyamapyapāśritya karmasu|| pañcatve taddvijottameti dha. pāṭhaḥ||

Verse 7

धावतः पञ्च तेषां तु खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः। ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः।।

dhāvataḥ pañca teṣāṃ tu khaṃ vāyurjyotirambu bhūḥ| te svabhāvena tiṣṭhanti viyujyante svabhāvataḥ||

Verse 8

आकाशो वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः। एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा।।

ākāśo vāyurūṣmā ca sneho yaścāpi pārthivaḥ| eṣa pañcasamāhāraḥ śarīramapi naikadhā||

Verse 9

अहं वाच्यं द्विजानां यद्विशिष्टं बुद्धिरूपवत्। वाचामगोचरं नित्यं ज्ञेयमेवं भविष्यति।।

ahaṃ vācyaṃ dvijānāṃ yadviśiṣṭaṃ buddhirūpavat| vācāmagocaraṃ nityaṃ jñeyamevaṃ bhaviṣyati||

Verse 10

ज्ञानं ज्ञेयं तथा ज्ञानं त्रिविधं ज्ञानमुच्यते। ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः।।

jñānaṃ jñeyaṃ tathā jñānaṃ trividhaṃ jñānamucyate| jñānamūṣmā ca vāyuśca trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ||

Verse 11

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः। प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः।।

indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥ| prāṇāpānau vikāraśca dhātavaścātra niḥsṛtāḥ||

Verse 12

प्राणादयस्तथा स्पर्शा न संबाधगतास्तथा। पुत्राधीनं भविष्येत चिन्मात्रः स परः पुमान्।।

prāṇādayastathā sparśā na saṃbādhagatāstathā| putrādhīnaṃ bhaviṣyeta cinmātraḥ sa paraḥ pumān||

Verse 13

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च। इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वगमा गुणाः।। उच्छेदनिष्ठा देहेऽस्ति इति ट. थ. पाठः।।

śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭirnāsā tathaiva ca| indriyāṇīti pañcaite cittapūrvagamā guṇāḥ|| ucchedaniṣṭhā dehe'sti iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 14

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा। सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च।।

tatra vijñānasaṃyuktā trividhā cetanā dhruvā| sukhaduḥkheti yāmāhuraduḥkhetyasukheti ca||

Verse 15

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्तयः। एते ह्यामरणात्पञ्च षङ्गुणा ज्ञानसिद्धये।। चित्तरूपं गमा गुणाः इति ध. पाठः।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca mūrtayaḥ| ete hyāmaraṇātpañca ṣaṅguṇā jñānasiddhaye|| cittarūpaṃ gamā guṇāḥ iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 16

तेषु कर्मविसर्गश्च सर्वतत्वार्थनिश्चयः। तमाहुः परमं शुक्रं पारे च रजसः प्रभुम्।।

teṣu karmavisargaśca sarvatatvārthaniścayaḥ| tamāhuḥ paramaṃ śukraṃ pāre ca rajasaḥ prabhum||

Verse 17

विरागाद्वर्तते तस्मिन्मतो रजसि नित्यगम्। तस्मिन्प्रसन्ने संपश्ये द्वुद्धिरित्यव्ययं महत्।।

virāgādvartate tasminmato rajasi nityagam| tasminprasanne saṃpaśye dvuddhirityavyayaṃ mahat||

Verse 18

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः। असम्यद्गर्शिनो दुःखमनन्तं नोपशाम्यति।।

imaṃ guṇasamāhāramātmabhāvena paśyataḥ| asamyadgarśino duḥkhamanantaṃ nopaśāmyati||

Verse 19

तस्मादेतेषु मेधावी न प्रसज्येत बुद्धिमान्। अनात्मेति च यद्दृष्टं तन्नाहं न ममेत्यपि। वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः।।

tasmādeteṣu medhāvī na prasajyeta buddhimān| anātmeti ca yaddṛṣṭaṃ tannāhaṃ na mametyapi| vartate kimadhiṣṭhānā prasaktā duḥkhasaṃtatiḥ||

Verse 20

यत्र सम्यङ्भनो नाम त्यागमात्रमनुत्तमम्। शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति।। गन्धश्च पञ्चमः इति ड. पाठः। आमरणाद्युक्ता इति ट. ड. थ. पाठः।।

yatra samyaṅbhano nāma tyāgamātramanuttamam| śṛṇu yattava mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati|| gandhaśca pañcamaḥ iti ḍa. pāṭhaḥ| āmaraṇādyuktā iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 21

त्याग एव हि सर्वेषां युक्तानामपि कर्मणाम्। नित्यदुःखविनीतानां श्लेषो दुःखवहो हतः।। तत्तु सम्यङ्भातं नाम स्यागशास्त्रमनुत्तममिति ट. ड. थ. पाठः। अत्र सम्यग्बधो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तममिति झ. पाठः।।

tyāga eva hi sarveṣāṃ yuktānāmapi karmaṇām| nityaduḥkhavinītānāṃ śleṣo duḥkhavaho hataḥ|| tattu samyaṅbhātaṃ nāma syāgaśāstramanuttamamiti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ| atra samyagbadho nāma tyāgaśāstramanuttamamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 22

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि। सुखत्यागे तपोयोगं सर्वत्यागे समापना।। नित्यं मिथ्या विनीतानां क्लेशो दुःखवहो मतः इति झ. पाठः।।

dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratānyapi| sukhatyāge tapoyogaṃ sarvatyāge samāpanā|| nityaṃ mithyā vinītānāṃ kleśo duḥkhavaho mataḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 23

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः। विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिस्त्वन्यथा भवेत्।।

tasya mārgo'yamadvaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ| viprahāṇāya duḥkhasya durgatistvanyathā bhavet||

Verse 24

शेते जरामृत्युभयैर्विमुक्तः क्षीणे पुण्ये विगते च पापे। तपोनिमित्ते विगते च निष्ठे फले यथाऽऽकाशमलिङ्ग एव।।

śete jarāmṛtyubhayairvimuktaḥ kṣīṇe puṇye vigate ca pāpe| taponimitte vigate ca niṣṭhe phale yathā''kāśamaliṅga eva||

Verse 25

पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि। मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि तु।।

pañcajñānendriyāṇyuktvā manaḥṣaṣṭhāni cetasi| manaḥṣaṣṭhāni vakṣyāmi pañcakarmendriyāṇi tu||

Verse 26

हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम्। प्रजनानन्दयोः शेफो निसर्गे पायुरिन्द्रियम्।।

hastau karmendriyaṃ jñeyamatha pādau gatīndriyam| prajanānandayoḥ śepho nisarge pāyurindriyam||

Verse 27

वाक्च शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः। एवमेकादशैतानि बुद्ध्या तूपहतं मनः।। सर्वशास्त्रतात्पर्यं त्यागे एवेत्याह द्रव्येति। द्रव्यादित्यागनिमित्तं यज्ञकर्मादीन्युपदिशन्तीति शेषः। सर्वत्यागनिमित्तं योगमुपदिशन्ति। यतः सा त्यागस्य समापना समाप्तिः पराकाष्ठेत्यर्थः।।

vākca śabdaviśeṣārthaṃ gatiṃ pañcānvitāṃ viduḥ| evamekādaśaitāni buddhyā tūpahataṃ manaḥ|| sarvaśāstratātparyaṃ tyāge evetyāha dravyeti| dravyādityāganimittaṃ yajñakarmādīnyupadiśantīti śeṣaḥ| sarvatyāganimittaṃ yogamupadiśanti| yataḥ sā tyāgasya samāpanā samāptiḥ parākāṣṭhetyarthaḥ||

Verse 28

कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे। तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः।।

karṇau śabdaśca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahe| tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ||

Verse 29

एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये। येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुंपस्थितः।।

evaṃ pañcatrikā hyete guṇāstadupalabdhaye| yenāyaṃ trividho bhāvaḥ paryāyātsamuṃpasthitaḥ||

Verse 30

सात्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः। त्रिविधा वेदना येषु प्रसूताः सर्वसाधनाः।।

sātviko rājasaścāpi tāmasaścāpi te trayaḥ| trividhā vedanā yeṣu prasūtāḥ sarvasādhanāḥ||

Verse 31

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता। अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चिन्तितः सात्विको गुणः।।

praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā| akutaścitkutaścidvā cintitaḥ sātviko guṇaḥ||

Verse 32

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा। लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः।।

atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā'kṣamā| liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetutaḥ||

Verse 33

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता। कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः।।

avivekastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā| kathaṃcidapi vartante vividhāstāmasā guṇāḥ||

Verse 34

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्। वर्तते सात्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा।। बुच्द्याशु विसृजेन्मनः इति झ. पाठः।।

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet| vartate sātviko bhāva ityapekṣeta tattathā|| bucdyāśu visṛjenmanaḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 35

यत्तु सन्तापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः। प्रवृत्तं रज इत्येवं ततस्तदपि चिन्तयेत्।। इत्युपेक्षेत तं तथा इति ड. ध. पाठः।।

yattu santāpasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ| pravṛttaṃ raja ityevaṃ tatastadapi cintayet|| ityupekṣeta taṃ tathā iti ḍa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 36

अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्। अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्।।

atha yanmohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet| apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet||

Verse 37

श्रोत्रं व्योमाश्रितं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः। नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्तेतरस्य वा।।

śrotraṃ vyomāśritaṃ bhūtaṃ śabdaḥ śrotraṃ samāśritaḥ| nobhayaṃ śabdavijñāne vijñānastetarasya vā||

Verse 38

एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चेति पञ्चमी। स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत्।।

evaṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā ceti pañcamī| sparśe rūpe rase gandhe tāni ceto manaśca tat||

Verse 39

स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति। चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत्।।

svakarmayugapadbhāvo daśasveteṣu tiṣṭhati| cittamekādaśaṃ viddhi buddhirdvādaśamī bhavet||

Verse 40

तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः। आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः।। यत्त्वसन्तोषसंयुक्तं इति झ. पाठः।।

teṣāmayugapadbhāva ucchedo nāsti tāmasaḥ| āsthito yugapadbhāve vyavahāraḥ sa laukikaḥ|| yattvasantoṣasaṃyuktaṃ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 41

इन्द्रियाण्युपसृत्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमात्। चिन्तयन्ननुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः।। उच्छेदो नास्ति मानसः इति ड. थ. पाठः। तामसे इति झ. पाठः।।

indriyāṇyupasṛtyāpi dṛṣṭvā pūrvaṃ śrutāgamāt| cintayannanuparyeti tribhirevānvito guṇaiḥ|| ucchedo nāsti mānasaḥ iti ḍa. tha. pāṭhaḥ| tāmase iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 42

यत्तमोपहतं चित्तमाशुसंचारमध्रुवम्। करोत्युपरमं काये तदाहुस्तामसं सुखम्।। इन्द्रियाण्यपि सूक्ष्माणि इति झ. पाठः।।

yattamopahataṃ cittamāśusaṃcāramadhruvam| karotyuparamaṃ kāye tadāhustāmasaṃ sukham|| indriyāṇyapi sūkṣmāṇi iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 43

यद्यदागमसंयुक्तं न कृच्छ्रादुपशाम्यति। अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम्।। तामसं गुणं इति ट. ड. पाठः। तामसं बुधाः इति झ. पाठः।।

yadyadāgamasaṃyuktaṃ na kṛcchrādupaśāmyati| atha tatrāpyupādatte tamo vyaktamivānṛtam|| tāmasaṃ guṇaṃ iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ| tāmasaṃ budhāḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 44

एवमेव प्रसङ्ख्यातः स्वकर्मप्रत्ययो गुणः। कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा निवर्तते।।

evameva prasaṅkhyātaḥ svakarmapratyayo guṇaḥ| kathaṃcidvartate samyakkeṣāṃcidvā nivartate||

Verse 45

अहमित्येष वै भावो नान्यत्र प्रतितिष्ठति। यस्य भावो दृढो नित्यं स वै विद्वांस्तथेतरः।।

ahamityeṣa vai bhāvo nānyatra pratitiṣṭhati| yasya bhāvo dṛḍho nityaṃ sa vai vidvāṃstathetaraḥ||

Verse 46

देहधर्मस्तथा नित्यं सर्वभूतेषु वै दृढः। एतेनैवानुमानेन त्याज्यो धर्मस्तथा ह्यसौ।।

dehadharmastathā nityaṃ sarvabhūteṣu vai dṛḍhaḥ| etenaivānumānena tyājyo dharmastathā hyasau||

Verse 47

ज्ञानेन मुच्यते जन्तुर्धर्मात्मा ज्ञानवान्भवेत्। धर्मेण धार्यते लोकः सर्वं धर्मे प्रतिष्ठितम्।।

jñānena mucyate janturdharmātmā jñānavānbhavet| dharmeṇa dhāryate lokaḥ sarvaṃ dharme pratiṣṭhitam||

Verse 48

सर्वार्थजनकश्चैव धर्मः सर्वस्य कारणम्। सर्वो हि दृश्यते लोके न सर्वार्थः कथंचन।।

sarvārthajanakaścaiva dharmaḥ sarvasya kāraṇam| sarvo hi dṛśyate loke na sarvārthaḥ kathaṃcana||

Verse 49

सर्वत्यागे कृते तस्मात्परमात्मा प्रसीदति। व्यक्तादव्यक्तमतुलं लोकेषु परिवर्तते।।

sarvatyāge kṛte tasmātparamātmā prasīdati| vyaktādavyaktamatulaṃ lokeṣu parivartate||

Verse 50

एतदाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः। स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते।।

etadāhuḥ samāhāraṃ kṣetramadhyātmacintakāḥ| sthito manasi yo bhāvaḥ sa vai kṣetrajña ucyate||

Verse 51

एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत्। स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुषु।।

evaṃ sati ka ucchedaḥ śāśvato vā kathaṃ bhavet| svabhāvādvartamāneṣu sarvabhūteṣu hetuṣu||

Verse 52

यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च। नतु स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्वसंक्षयः।। न कृच्छ्रमनुपश्यति इति झ. पाठः।।

yathārṇavagatā nadyo vyaktīrjahati nāma ca| natu svatāṃ niyacchanti tādṛśaḥ satvasaṃkṣayaḥ|| na kṛcchramanupaśyati iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 53

एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत्। प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च सर्वतः।।

evaṃ sati kutaḥ saṃjñā pretyabhāve punarbhavet| pratisaṃmiśrite jīve gṛhyamāṇe ca sarvataḥ||

Verse 54

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धि मात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः। न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम्।।

imāṃ ca yo veda vimokṣabuddhi mātmānamanvicchati cāpramattaḥ| na lipyate karmaphalairaniṣṭaiḥ patraṃ bisasyeva jalena siktam||

Verse 55

दृढैर्हि पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च। यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः।।

dṛḍhairhi pāśairbahubhirvimuktaḥ prajānimittairapi daivataiśca| yadā hyasau sukhaduḥkhe jahāti muktastadāgryāṃ gatimetyaliṅgaḥ||

Verse 56

मास्थाय पश्यन्ति महत्यसक्ताः।।

māsthāya paśyanti mahatyasaktāḥ||

Verse 57

यथोर्णनाभिः परिवर्तमान स्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः। तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं बिध्वंसते लोष्ठ इवाद्रिमृच्छन्।।

yathorṇanābhiḥ parivartamāna stantukṣaye tiṣṭhati pātyamānaḥ| tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ bidhvaṃsate loṣṭha ivādrimṛcchan||

Verse 58

यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाऽप्युरगो यथा च। विहाय गच्छत्यनवेक्षमाण स्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम्।। नदाश्च तानि यच्छन्ति इति झ. पाठः।।

yathā ruruḥ śṛṅgamatho purāṇaṃ hitvā tvacaṃ vā'pyurago yathā ca| vihāya gacchatyanavekṣamāṇa stathā vimukto vijahāti duḥkham|| nadāśca tāni yacchanti iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 59

द्रुमं यथावाऽप्युदकै पतन्त मुत्सृज्य पक्षी निपतत्यसक्तः। तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय मुक्तः पराद्धर्यां गतिमेत्यलिङ्गः।। रुरुर्मृगभेदः।।

drumaṃ yathāvā'pyudakai patanta mutsṛjya pakṣī nipatatyasaktaḥ| tathā hyasau sukhaduḥkhe vihāya muktaḥ parāddharyāṃ gatimetyaliṅgaḥ|| rururmṛgabhedaḥ||

Verse 60

ह्यहं तदन्तर्ह्यहमेव भोक्ता।।

hyahaṃ tadantarhyahameva bhoktā||

Verse 61

अपिच भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाऽभिवीक्ष्य। न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः।।

apica bhavati maithilena gītaṃ nagaramupāhitamagninā'bhivīkṣya| na khalu mama tuṣo'pi dahyate'tra svayamidamāha kila sma bhūmipālaḥ||

Verse 62

भीष्म उवाच। इदममृतपदं विदेहराजा स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणम्। निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः।।

bhīṣma uvāca| idamamṛtapadaṃ videharājā svayamiha pañcaśikhena bhāṣyamāṇam| nikhilamabhisamīkṣya niścitārthaḥ paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ||

Verse 63

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महीपते सततमवेक्षते तथा। उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः।। परार्द्भ्यां श्रेष्ठाम्।।

imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ mahīpate satatamavekṣate tathā| upadravānnānubhavatyaduḥkhitaḥ pramucyate kapilamivaitya maithilaḥ|| parārdbhyāṃ śreṣṭhām||