Adhyaya 221

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति अनकं प्रत्युक्तपञ्चशिखवाक्यानुवादः।। 1।। *भीष्म उवाच। जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा। पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati anakaṃ pratyuktapañcaśikhavākyānuvādaḥ|| 1|| *bhīṣma uvāca| janako naradevastu jñāpitaḥ paramarṣiṇā| punarevānupapraccha sāṃparāye bhavābhavau||

Verse 2

भगवन्यदिदं प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित्। एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति।।

bhagavanyadidaṃ pretya saṃjñā bhavati kasyacit| evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati||

Verse 3

विवादादेव सिद्धोऽसौ कारणस्येव वेदना। चेतनो विद्यते ह्यत्र हैतुकं च मनोगतम्।।

vivādādeva siddho'sau kāraṇasyeva vedanā| cetano vidyate hyatra haitukaṃ ca manogatam||

Verse 4

आगमादेव सिद्धोऽसौ स्वताः सिद्धा इति श्रुतिः। वर्तते पृथगन्योन्यं न ह्यपःश्रित्य कर्मसु।।

āgamādeva siddho'sau svatāḥ siddhā iti śrutiḥ| vartate pṛthaganyonyaṃ na hyapaḥśritya karmasu||

Verse 5

चेतनो ह्यंशवस्तत्र स्वमूर्तं धारयन्त्यतः। स्वभावं पौरुषं कर्म ह्यात्मानं तमुपाश्रितम्। तमाश्रित्य प्रवर्तन्ते देहिनो देहबन्धनाः।।

cetano hyaṃśavastatra svamūrtaṃ dhārayantyataḥ| svabhāvaṃ pauruṣaṃ karma hyātmānaṃ tamupāśritam| tamāśritya pravartante dehino dehabandhanāḥ||

Verse 6

गुणज्ञानमभिज्ञानं तस्य लिङ्गानुशब्दयत्। पृथिव्यादिषु भूतेषु तत्तदाहुर्निदर्शनम्।।

guṇajñānamabhijñānaṃ tasya liṅgānuśabdayat| pṛthivyādiṣu bhūteṣu tattadāhurnidarśanam||

Verse 7

आत्माऽसौ वर्तते भिन्नस्तत्रतत्र समन्वितः। परमात्मा तथीवैको देवेऽस्मिन्निति वै श्रुतिः।।

ātmā'sau vartate bhinnastatratatra samanvitaḥ| paramātmā tathīvaiko deve'sminniti vai śrutiḥ||

Verse 8

आकाशं वायुरूष्भा च स्नेहो यच्चापि पार्थिवम्। यथा त्रिधा प्रवर्तन्ते तथाऽसौ पुरुषः स्मृतः।।

ākāśaṃ vāyurūṣbhā ca sneho yaccāpi pārthivam| yathā tridhā pravartante tathā'sau puruṣaḥ smṛtaḥ||

Verse 9

पपस्यन्तर्हितं यद्वत्तद्वद्व्याप्तं महात्मकम्। पूर्वं नैश्चर्ययोगेन तस्मादेतन्न शेपवान्।।

papasyantarhitaṃ yadvattadvadvyāptaṃ mahātmakam| pūrvaṃ naiścaryayogena tasmādetanna śepavān||

Verse 10

शब्दाः कालः क्रिया देहो ममैकस्वैव कल्पना। स्वभावं तन्मयं त्वेदं मायारूपं तु भेदवत्।।

śabdāḥ kālaḥ kriyā deho mamaikasvaiva kalpanā| svabhāvaṃ tanmayaṃ tvedaṃ māyārūpaṃ tu bhedavat||

Verse 11

नानाख्यं परं शुद्धं निर्विकल्पं परात्मकम्। लिङ्गादि देवमध्यास्ते ज्ञानं देवस्य तत्तथा।।

nānākhyaṃ paraṃ śuddhaṃ nirvikalpaṃ parātmakam| liṅgādi devamadhyāste jñānaṃ devasya tattathā||

Verse 12

चिन्मयोऽयं हि नादाख्यः शब्दश्चासौ मनो महान्। गतिमानुत संधत्ते वर्णमत्तत्पदान्वितम्।।

cinmayo'yaṃ hi nādākhyaḥ śabdaścāsau mano mahān| gatimānuta saṃdhatte varṇamattatpadānvitam||

Verse 13

कायो नास्ति च तेषां वै अवकाशस्तथा परम्। एतेनोढा इति चाख्याताः सर्वे ते धर्मदूषकाः।।

kāyo nāsti ca teṣāṃ vai avakāśastathā param| etenoḍhā iti cākhyātāḥ sarve te dharmadūṣakāḥ||

Verse 14

अवन्धनमविज्ञानाज्ज्ञानं तद्भुवमव्ययम्। नानाभेदविकल्पने येषामात्मा स्मृतः सदा।।

avandhanamavijñānājjñānaṃ tadbhuvamavyayam| nānābhedavikalpane yeṣāmātmā smṛtaḥ sadā||

Verse 15

प्रकृतेरपरस्तेषां बहवोऽप्यात्मवादिनः। विरोधो ह्यात्मसन्मायां न तेषां सिद्ध एव हि। अन्यदा च गृहीतै-----वेदबाह्यास्ततः स्मृताः।।

prakṛteraparasteṣāṃ bahavo'pyātmavādinaḥ| virodho hyātmasanmāyāṃ na teṣāṃ siddha eva hi| anyadā ca gṛhītai-----vedabāhyāstataḥ smṛtāḥ||

Verse 16

एकानेकात्मकं तेषां प्रतिषेधो हि भेदनुत्। तस्माद्वेदस्य हृदयमद्वैध्यमिति विद्धि तत्।।

ekānekātmakaṃ teṣāṃ pratiṣedho hi bhedanut| tasmādvedasya hṛdayamadvaidhyamiti viddhi tat||

Verse 17

वेदादृष्टेरयं लोकः सर्वार्थेषु प्रवर्तते। तस्माच्च स्मृतयो जाताः सेतिहासाः पृथग्विधाः।।

vedādṛṣṭerayaṃ lokaḥ sarvārtheṣu pravartate| tasmācca smṛtayo jātāḥ setihāsāḥ pṛthagvidhāḥ||

Verse 18

न यन्न साध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत्। इन्द्रियाणि च भूरीणि परा च प्रकृतिर्मनः।।

na yanna sādhyaṃ tadbrahma nādimadhyaṃ na cāntavat| indriyāṇi ca bhūrīṇi parā ca prakṛtirmanaḥ||

Verse 19

आत्मा च परमः शुद्धः प्रोक्तोऽसौ परमः पुमान्।।

ātmā ca paramaḥ śuddhaḥ prokto'sau paramaḥ pumān||

Verse 20

उत्पत्तिलक्षणं चेदं विपरीतमथोभयोः। यो वेत्ति प्रकृतिं नित्यं तथा चैवात्मनस्तु ताम्। प्रदहत्येष कर्माख्यं दावोद्भूत इवानलः।।

utpattilakṣaṇaṃ cedaṃ viparītamathobhayoḥ| yo vetti prakṛtiṃ nityaṃ tathā caivātmanastu tām| pradahatyeṣa karmākhyaṃ dāvodbhūta ivānalaḥ||

Verse 21

चिन्मात्रपरमः शुद्धः सर्वाकृतिषु वर्तते।।

cinmātraparamaḥ śuddhaḥ sarvākṛtiṣu vartate||

Verse 22

आकाशकल्पं विमलं नानाशक्तिसमन्वितम्। तापनं सर्वभूतानां ज्योतिषां मध्यमस्थितिम्। दुःखमस्ति न निर्दुःखं तद्विद्वान्न च लिप्यति।।

ākāśakalpaṃ vimalaṃ nānāśaktisamanvitam| tāpanaṃ sarvabhūtānāṃ jyotiṣāṃ madhyamasthitim| duḥkhamasti na nirduḥkhaṃ tadvidvānna ca lipyati||

Verse 23

असावश्नाति यद्वत्तद्वमरोऽश्नाति यन्मधु। एवमेव महानात्मा नात्मानमवबुध्यते।।

asāvaśnāti yadvattadvamaro'śnāti yanmadhu| evameva mahānātmā nātmānamavabudhyate||

Verse 24

एवंभूतस्त्वमित्यत्र स्वाधितो बुद्ध्यते परम। बुधस्य बोधनं तत्र क्रियते सद्भिरित्युत। न बुधस्येति वै कश्चिन्न तथावच्छृणुष्व मे।।

evaṃbhūtastvamityatra svādhito buddhyate parama| budhasya bodhanaṃ tatra kriyate sadbhirityuta| na budhasyeti vai kaścinna tathāvacchṛṇuṣva me||

Verse 25

शोकमस्य न गत्वा ते शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः। लोकं निध्नन्ति संभिन्ना ज्ञातिनोत्र वदन्त्युत।।

śokamasya na gatvā te śāstrāṇāṃ śāstradasyavaḥ| lokaṃ nidhnanti saṃbhinnā jñātinotra vadantyuta||

Verse 26

एवं तस्य विभोः कृत्यं धातुरस्य महात्मनः। क्षमन्ति ते महात्मानः सर्वद्वन्द्वविवर्जिताः।।

evaṃ tasya vibhoḥ kṛtyaṃ dhāturasya mahātmanaḥ| kṣamanti te mahātmānaḥ sarvadvandvavivarjitāḥ||

Verse 27

अतोऽन्यथा महात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा।।

ato'nyathā mahātmānamanyathā pratipadyate| kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā||

Verse 28

तस्य संयोगयोगेन शुचिरप्यशुचिर्भवेत्। अशुचिश्च शुचिश्चापि ज्ञानाद्देहादयो यथा।।

tasya saṃyogayogena śucirapyaśucirbhavet| aśuciśca śuciścāpi jñānāddehādayo yathā||

Verse 29

दृश्यं न चैव दृष्टं स्याद्दृष्टं दृश्यं तु नैव च।।

dṛśyaṃ na caiva dṛṣṭaṃ syāddṛṣṭaṃ dṛśyaṃ tu naiva ca||

Verse 30

अतीतत्रितयाः सिद्धा ज्ञानरूपेण सर्वदा। एवं न प्रतिपद्यन्ते रागमोहमदान्विताः।।

atītatritayāḥ siddhā jñānarūpeṇa sarvadā| evaṃ na pratipadyante rāgamohamadānvitāḥ||

Verse 31

वेदबाह्या दुरात्मानः संसारे दुःखभागिनः। आगमानुगतज्ञाना बुद्धियुक्ता भवन्ति ते।।

vedabāhyā durātmānaḥ saṃsāre duḥkhabhāginaḥ| āgamānugatajñānā buddhiyuktā bhavanti te||

Verse 32

बुद्ध्या भवति बुद्ध्या त्वं यद्बुद्धं चात्मरूपवत्। तमस्यन्धे न संदेहात्परं यान्ति न संशयः।।

buddhyā bhavati buddhyā tvaṃ yadbuddhaṃ cātmarūpavat| tamasyandhe na saṃdehātparaṃ yānti na saṃśayaḥ||

Verse 33

नित्यनैमित्तिकान्कृत्वा पापहानिमवाप्य च। शुद्धसत्वा महात्मानो ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः।।

nityanaimittikānkṛtvā pāpahānimavāpya ca| śuddhasatvā mahātmāno jñānanirdhūtakalmaṣāḥ||

Verse 34

असक्ताः परिवर्तन्ते संसरन्त्यथ वायुवत्। न युज्यन्तेऽथवा क्लेशैरहंभावोद्भवैः सह।।

asaktāḥ parivartante saṃsarantyatha vāyuvat| na yujyante'thavā kleśairahaṃbhāvodbhavaiḥ saha||

Verse 35

इतस्ततः समाहृत्य ज्ञानं निर्वर्णयन्त्युत। ज्ञानान्वितस्तमो हन्यादर्कवत्स महामतिः।।

itastataḥ samāhṛtya jñānaṃ nirvarṇayantyuta| jñānānvitastamo hanyādarkavatsa mahāmatiḥ||

Verse 36

एवमात्मानमन्वीक्ष्य नानादुःखसमन्वितम्। देहं पङ्कमले मग्नं निर्मलं परमार्थतः।।

evamātmānamanvīkṣya nānāduḥkhasamanvitam| dehaṃ paṅkamale magnaṃ nirmalaṃ paramārthataḥ||

Verse 37

तमेवं सर्वदुःखात्तु मोचयेत्परमात्मवान्। ब्रह्मचर्यव्रतोपेतः सर्वसङ्गबहिष्कृतः। लघ्वाहारो विशुद्धात्मा परं निर्वाणमृच्छति।।

tamevaṃ sarvaduḥkhāttu mocayetparamātmavān| brahmacaryavratopetaḥ sarvasaṅgabahiṣkṛtaḥ| laghvāhāro viśuddhātmā paraṃ nirvāṇamṛcchati||

Verse 38

इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च। आनुपूर्व्याद्विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च।।

indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi ca| ānupūrvyādvinaśyanti svaṃ dhātumupayānti ca||

Verse 39

कारणानुगतं कार्यं यदि तच्च विनश्यति। अलिङ्गस्य कथं लिङ्गं युज्यते तन्मृषा दृढम्।।

kāraṇānugataṃ kāryaṃ yadi tacca vinaśyati| aliṅgasya kathaṃ liṅgaṃ yujyate tanmṛṣā dṛḍham||

Verse 40

न त्वेव हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः। अमर्त्यस्य च मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते।।

na tveva hetavaḥ santi ye kecinmūrtisaṃsthitāḥ| amartyasya ca martyena sāmānyaṃ nopapadyate||

Verse 41

लोकदृष्टो यथा जातेः स्वेदजः पुरुषः स्त्रियाम्। कृतानुस्मरणात्सिद्धो वेदगम्यः परः पुमान्।।

lokadṛṣṭo yathā jāteḥ svedajaḥ puruṣaḥ striyām| kṛtānusmaraṇātsiddho vedagamyaḥ paraḥ pumān||

Verse 42

प्रत्यक्षानुगतो वेदो नामहेतुभिरिष्यते।।

pratyakṣānugato vedo nāmahetubhiriṣyate||

Verse 43

यथा शाखा हि वै शाखा तरोः संबध्यते तदा। श्रुत्या तथापरोप्यात्मा दृश्यते सोऽप्यलिङ्गवान्। अलिङ्गसाध्यं तद्ब्रह्म बहवः सन्ति हेतवः।।

yathā śākhā hi vai śākhā taroḥ saṃbadhyate tadā| śrutyā tathāparopyātmā dṛśyate so'pyaliṅgavān| aliṅgasādhyaṃ tadbrahma bahavaḥ santi hetavaḥ||

Verse 44

लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः। तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः।।

lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ| tadarthaṃ vedaśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ||

Verse 45

इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः। एतदस्तीदमस्तीति न किंचित्प्रतिदृश्यते।।

iti samyaṅbhanasyete bahavaḥ santi hetavaḥ| etadastīdamastīti na kiṃcitpratidṛśyate||

Verse 46

तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम्। क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत्।।

teṣāṃ vimṛśatāmevaṃ tattatsamabhidhāvatām| kvacinniviśate buddhistatra jīryati vṛkṣavat||

Verse 47

एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः। आगमैरपकृष्यन्ति हस्तिनो हस्तिपैर्यथा।।

evamarthairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ| āgamairapakṛṣyanti hastino hastipairyathā||

Verse 48

न जातु कामः कामामामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिर्वधते।।

na jātu kāmaḥ kāmāmāmupabhogena śāmyati| haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhirvadhate||

Verse 49

अर्थांस्तथाऽत्यन्तदुःखाबहांश्च लिप्सन्त एके बहवो विशुष्काः। महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति।।

arthāṃstathā'tyantaduḥkhābahāṃśca lipsanta eke bahavo viśuṣkāḥ| mahattaraṃ duḥkhamabhiprapannā hitvā sukhaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti||

Verse 50

विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य किं बन्धुभिर्मन्त्रपरिग्रहैश्च। विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च।।

vināśino hyadhruvajīvitasya kiṃ bandhubhirmantraparigrahaiśca| vihāya yo gacchati sarvameva kṣaṇena gatvā na nivartate ca||

Verse 51

स्वं भूमितोयानलवायवो हि सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति। इतीदमालक्ष्य कुतो रतिर्भवे द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते।।

svaṃ bhūmitoyānalavāyavo hi sadā śarīraṃ pratipālayanti| itīdamālakṣya kuto ratirbhave dvināśino hyasya na karma vidyate||

Verse 52

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्। नरपतिरनुवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे।।

idamanupadhivākyamacchalaṃ paramanirāmayamātmasākṣikam| narapatiranuvīkṣya vismitaḥ punaranuyoktumidaṃ pracakrame||