Adhyaya 220

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति जनकाथ पञ्चशिखोक्तनास्तिकादिमतखण्डनानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः। जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य बुद्धिमान्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati janakātha pañcaśikhoktanāstikādimatakhaṇḍanānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kena vṛttena vṛttajño janako mithilādhipaḥ| jagāma mokṣaṃ dharmajño bhogānutsṛjya buddhimān||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। येन वृत्तेन धर्मज्ञः स जगाम महत्सुखम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 220।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| yena vṛttena dharmajñaḥ sa jagāma mahatsukham|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi viṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 220||

Verse 3

जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिप। और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने।। महत्सुखं मोक्षम्।।

janako janadevastu mithilāyāṃ janādhipa| aurdhvadehikadharmāṇāmāsīdyukto vicintane|| mahatsukhaṃ mokṣam||

Verse 4

तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे। दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः।। जनको जनकवंश्यः नाम्रा जनदेवः।।

tasya sma śatamācāryā vasanti satataṃ gṛhe| darśayantaḥ pṛthagdharmānnānāpāṣaṇḍavādinaḥ|| janako janakavaṃśyaḥ nāmrā janadevaḥ||

Verse 5

स तेषां प्रेत्यभावेन प्रेत्य गातौ विनिश्चये। आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वेन तुष्यन्ति।।

sa teṣāṃ pretyabhāvena pretya gātau viniścaye| āgamasthaḥ sa bhūyiṣṭhamātmatattvena tuṣyanti||

Verse 6

तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः। परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम यलामथ।। पाषण्डा लोकायतादयस्तेषां वादिनः प्रतिभटत्वेन जेतारः।।

tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ| paridhāvanmahīṃ kṛtsnāṃ jagāma yalāmatha|| pāṣaṇḍā lokāyatādayasteṣāṃ vādinaḥ pratibhaṭatvena jetāraḥ||

Verse 7

सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञाननिश्चये। सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टगशयः।। कापिलेयः कपिलायाः पुत्रः। परिधावन् एकत्र वासमकुर्वन्।।

sarvasaṃnyāsadharmāṇāṃ tattvajñānaniścaye| suparyavasitārthaśca nirdvandvo naṣṭagaśayaḥ|| kāpileyaḥ kapilāyāḥ putraḥ| paridhāvan ekatra vāsamakurvan||

Verse 8

ऋषीणामाहुरेकं यं कामाद-----नृषु। शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्वि---सुदुर्लभम्।। सुपर्यवसितार्थः सम्यङ्निश्चितप्रयोजनः।।

ṛṣīṇāmāhurekaṃ yaṃ kāmāda-----nṛṣu| śāśvataṃ sukhamatyantamanvi---sudurlabham|| suparyavasitārthaḥ samyaṅniścitaprayojanaḥ||

Verse 9

यमाहुः कपिलं साङ्ख्याः परमर्षि प्रजापतिम्। समेत्य तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम्।। कामादवसितं यदृच्छया स्थितम्। नृषु सुखं अन्विच्छन्तम्। स्थापयितुमिति शेषः।।

yamāhuḥ kapilaṃ sāṅkhyāḥ paramarṣi prajāpatim| sametya tena rūpeṇa vismāpayati hi svayam|| kāmādavasitaṃ yadṛcchayā sthitam| nṛṣu sukhaṃ anvicchantam| sthāpayitumiti śeṣaḥ||

Verse 10

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम्। पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम्।।

āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yamāhuścirajīvinam| pañcasrotasi yaḥ satramāste varṣasahasrikam||

Verse 11

तमासीनं समागम्य कापिलं मण्डलं महत्। [पञ्चस्रोतसि निष्णातः पञ्चरात्रविशारदः।

tamāsīnaṃ samāgamya kāpilaṃ maṇḍalaṃ mahat| [pañcasrotasi niṣṇātaḥ pañcarātraviśāradaḥ|

Verse 12

पञ्चज्ञः पञ्चकृत्पञ्चगुणः पञ्चशिखः स्मृतः।] पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवेदयत्।।

pañcajñaḥ pañcakṛtpañcaguṇaḥ pañcaśikhaḥ smṛtaḥ|] puruṣāvasthamavyaktaṃ paramārthaṃ nyavedayat||

Verse 13

इष्ट्वा सत्रेण संपृष्टो भूयश्च तपसाऽऽसुरिः। क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनात्।।

iṣṭvā satreṇa saṃpṛṣṭo bhūyaśca tapasā''suriḥ| kṣetrakṣetrajñayorvyaktiṃ bubudhe devadarśanāt||

Verse 14

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते। बोधायनपरान्विप्रानृषिभावमुपागतः। आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम्।।

yattadekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate| bodhāyanaparānviprānṛṣibhāvamupāgataḥ| āsurirmaṇḍale tasminpratipede tadavyayam||

Verse 15

तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्याः पयसा भृतः। ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी।। कपिलं तत्प्रशिष्यत्वात्तत्तुल्यम्।।

tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyāḥ payasā bhṛtaḥ| brāhmaṇī kapilā nāma kācidāsītkuṭumbinī|| kapilaṃ tatpraśiṣyatvāttattulyam||

Verse 16

तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ। ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम्।।

tasyāḥ putratvamāgamya striyāḥ sa pibati stanau| tataḥ sa kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭhikīm||

Verse 17

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम्। तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम्।। मनुष्यो वयसा वृत इति ध. पाठः। धृत इति ट.थ.पाठः।।

etanme bhagavānāha kāpileyasya saṃbhavam| tasya tatkāpileyatvaṃ sarvavittvamanuttamam|| manuṣyo vayasā vṛta iti dha. pāṭhaḥ| dhṛta iti ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 18

सामान्यं जनकं ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम्। उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः।। भगवान्मार्कण्डेयः सनत्कुमारो वा।।

sāmānyaṃ janakaṃ jñātvā dharmajñānāmanuttamam| upetya śatamācāryānmohayāmāsa hetubhiḥ|| bhagavānmārkaṇḍeyaḥ sanatkumāro vā||

Verse 19

निराकरिष्णुस्तान्सर्वांस्तेषां हेतुगुणान्वहून्। श्रावयामास मतिमान्मुनिः पञ्चशिखो नृप।।

nirākariṣṇustānsarvāṃsteṣāṃ hetuguṇānvahūn| śrāvayāmāsa matimānmuniḥ pañcaśikho nṛpa||

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात्। उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम्।।

janakastvabhisaṃraktaḥ kāpileyānudarśanāt| utsṛjya śatamācāryānpṛṣṭhato'nujagāma tam||

Verse 21

तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतः। अब्रवीत्परमं मोक्षं यतः साङ्ख्यं विधीयते।। सामान्यं सर्वेष्वाचार्येषु समबुद्धिम्।।

tasmai paramakalyāya praṇatāya ca dharmataḥ| abravītparamaṃ mokṣaṃ yataḥ sāṅkhyaṃ vidhīyate|| sāmānyaṃ sarveṣvācāryeṣu samabuddhim||

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत्। कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत्।। कल्याय समर्थाय।।

jātinirvedamuktvā sa karmanirvedamabravīt| karmanirvedamuktvā ca sarvanirvedamabravīt|| kalyāya samarthāya||

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः। तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम्।। जातिर्जन्म। कमं यागादि। सर्वं ब्रह्मलोकान्तम्। तेषु निर्वेदः क्षयिष्णुत्वात्।।

yadarthaṃ dharmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ| tamanāśvāsikaṃ mohaṃ vināśi calamadhruvam|| jātirjanma| kamaṃ yāgādi| sarvaṃ brahmalokāntam| teṣu nirvedaḥ kṣayiṣṇutvāt||

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके। आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः।।

dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike| āgamātparamastīti bruvannapi parājitaḥ||

Verse 25

आत्मना ह्यात्मनो नित्यं क्लेशमृत्युजरामयम्। आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम्।। तं मोहमब्रवीदित पूर्वेणान्वयः।।

ātmanā hyātmano nityaṃ kleśamṛtyujarāmayam| ātmānaṃ manyate mohāttadasamyakparaṃ matam|| taṃ mohamabravīdita pūrveṇānvayaḥ||

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते। अजरोऽयममृत्युश्च राजाऽसौ मन्यते तथा।।

atha cedevamapyasti yalloke nopapadyate| ajaro'yamamṛtyuśca rājā'sau manyate tathā||

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे। किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम्।।

asti nāstīti cāpyetattasminnasati lakṣaṇe| kimadhiṣṭhāya tadbrūyāllokayātrāviniścayam||

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि। प्रत्यक्षेणागमो भिन्नः कृतान्तो वा न कश्चन।।

pratyakṣaṃ hyetayormūlaṃ kṛtāntaitihyayorapi| pratyakṣeṇāgamo bhinnaḥ kṛtānto vā na kaścana||

Verse 29

यत्रतत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतोऽपि च। नान्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः।। अनात्मा ह्यात्मनः क्लेशं जन्ममृत्युजरामयत् इति ट. थ. पाठः।।

yatratatrānumāne'sminkṛtaṃ bhāvayato'pi ca| nānyo jīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate smṛtaḥ|| anātmā hyātmanaḥ kleśaṃ janmamṛtyujarāmayat iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 30

रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम्। जातिः स्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम्।। यत्रकुत्राप्यनुमाने ईदृशानिष्टनित्यात्मान्यतमसाधके साध्यसिद्धिं भावयतः कृतं अलम्। भावनयालमित्यर्थः। उक्तविधयानुमानस्याप्रमाणत्वात्। शरीरस्य शरीरात्।।

reto vaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam| jātiḥ smṛtirayaskāntaḥ sūryakānto'mbubhakṣaṇam|| yatrakutrāpyanumāne īdṛśāniṣṭanityātmānyatamasādhake sādhyasiddhiṃ bhāvayataḥ kṛtaṃ alam| bhāvanayālamityarthaḥ| uktavidhayānumānasyāpramāṇatvāt| śarīrasya śarīrāt||

Verse 31

प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम्। मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः।।

pretya bhūtāpyayaścaiva devatābhyupayācanam| mṛte karmanivṛttiśca pramāṇamiti niścayaḥ||

Verse 32

न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः। अमूर्तस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपपद्यते।।

na tvete hetavaḥ santi ye kecinmūrtisaṃsthitāḥ| amūrtasya hi mūrtena sāmānyaṃ nopapadyate||

Verse 33

अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवे। कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम्।।

avidyākarmaceṣṭānāṃ kecidāhuḥ punarbhave| kāraṇaṃ lobhamohau tu doṣāṇāṃ ca niṣevaṇam||

Verse 34

अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्मबीजं तथा कृतम्। तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः।।

avidyāṃ kṣetramāhurhi karmabījaṃ tathā kṛtam| tṛṣṇāsaṃjananaṃ sneha eṣa teṣāṃ punarbhavaḥ||

Verse 35

तस्मिन्मूढे च जग्धे च देहे मरणधर्मिणि। अन्योऽसौ जायते प्रेतस्तदाहुस्तत्वमक्षयम्।। रेतो धातुर्वटकणिका धृतधूमाधिवासनमिति ध. पाठः। सूर्यकान्ताग्निमोक्षणमिति थ. पाठः।।

tasminmūḍhe ca jagdhe ca dehe maraṇadharmiṇi| anyo'sau jāyate pretastadāhustatvamakṣayam|| reto dhāturvaṭakaṇikā dhṛtadhūmādhivāsanamiti dha. pāṭhaḥ| sūryakāntāgnimokṣaṇamiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 36

यदा स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः। कथमस्मिन्स इत्येवं संबोधः स्यादसंहितः।।

yadā svarūpataścānyo jātitaḥ śrutito'rthataḥ| kathamasminsa ityevaṃ saṃbodhaḥ syādasaṃhitaḥ||

Verse 37

एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैः। यद्यदाचरितं कर्म सर्वमन्यत्प्रपद्यते।।

evaṃ sati ca kā prītirdānavidyātapobalaiḥ| yadyadācaritaṃ karma sarvamanyatprapadyate||

Verse 38

यदि ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत्। सुखितो दुःखितैर्वाऽपि दृश्यो ह्यस्यविनिर्णयः।। व्यूढे च दग्धे चेति ध. पाठः। अन्योन्याज्जायते स्नेहस्तमाहुः सत्वसंक्षयमिति ध. पाठः।।

yadi hyayamihaivānyaiḥ prākṛtairduḥkhito bhavet| sukhito duḥkhitairvā'pi dṛśyo hyasyavinirṇayaḥ|| vyūḍhe ca dagdhe ceti dha. pāṭhaḥ| anyonyājjāyate snehastamāhuḥ satvasaṃkṣayamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 39

यदा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं न पुनर्भवेत्। पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपपद्यते।।

yadā hi musalairhanyuḥ śarīraṃ na punarbhavet| pṛthagjñānaṃ yadanyacca yenaitannopapadyate||

Verse 40

ऋतुसंवत्सरौ तिथ्यः शीतोष्णेऽथ प्रियाप्रिये। यथाऽतीता न दृश्यन्ते तादृशः सत्वसंक्षयः।।

ṛtusaṃvatsarau tithyaḥ śītoṣṇe'tha priyāpriye| yathā'tītā na dṛśyante tādṛśaḥ satvasaṃkṣayaḥ||

Verse 41

जरयाऽभिपरीतस्य मृत्युना न विनाशिना। दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति।।

jarayā'bhiparītasya mṛtyunā na vināśinā| durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati||

Verse 42

इन्द्रियाणी मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च। आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च।।

indriyāṇī mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi ca| ānupūrvyā vinaśyanti svaṃ dhātumupayānti ca||

Verse 43

लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः। तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः।।

lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ| tadarthaṃ vedaśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ||

Verse 44

इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः। एतदासीन्ममास्तीति न कश्चित्प्रतिपद्यते।।

iti samyaṅbhanasyete bahavaḥ santi hetavaḥ| etadāsīnmamāstīti na kaścitpratipadyate||

Verse 45

तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम्। क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत्।।

teṣāṃ vimṛśatāmevaṃ tattatsamabhidhāvatām| kvacinniviśate buddhistatra jīryati vṛkṣavat||

Verse 46

एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः। आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा।।

evamarthairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ| āgamairapakṛṣyante hastipairhastino yathā||

Verse 47

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते।।

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati| haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate||

Verse 48

अर्थांस्तथाऽत्यन्तमुखावहांश्च लिप्सन्त एते बहवो विशुष्काः। महत्तरं दुःखमनुप्रपन्ना हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति।।

arthāṃstathā'tyantamukhāvahāṃśca lipsanta ete bahavo viśuṣkāḥ| mahattaraṃ duḥkhamanuprapannā hitvā sukhaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti||

Verse 49

विनाशिनो ह्यध्नुवजीवितस्य किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च। विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च।।

vināśino hyadhnuvajīvitasya kiṃ bandhubhirmitraparigrahaiśca| vihāya yo gacchati sarvameva kṣaṇena gatvā na nivartate ca||

Verse 50

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति। इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवे द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते।।

bhūvyomatoyānalavāyavo'pi sadā śarīraṃ pratipālayanti| itīdamālakṣya ratiḥ kuto bhave dvināśino hyasya na karma vidyate||

Verse 51

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्। नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे।।

idamanupadhivākyamacchalaṃ paramanirāmayamātmasākṣikam| narapatirabhivīkṣya vismitaḥ punaranuyoktumidaṃ pracakrame||