Adhyaya 219

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शिष्याय गुरूक्तवार्ष्णेयाध्यात्मानुवादसमापनम्।। 1।। गुरुरुवाच॥ न स वेद परं धर्मं यो न वेद चतुष्टयम् | व्यक्ताव्यक्ते च यत्तत्त्वं सम्प्राप्तं परमर्षिणा ॥१॥ व्यक्तं मृत्युमुखं विद्यादव्यक्तममृतं पदम् | प्रवृत्तिलक्षणं धर्ममृषिर्नारायणोऽब्रवीत् ॥२॥ अत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् | निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥३॥ प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिरथाब्रवीत् | प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिर्निवृत्तिः परमा गतिः ॥४॥ तां गतिं परमामेति निवृत्तिपरमो मुनिः | ज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः ॥५॥ तदेवमेतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषावुभौ | अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत्स्यादन्यन्महत्तरम् ॥६॥ तं विशेषमवेक्षेत विशेषेण विचक्षणः | अनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि ॥७॥ उभौ नित्यौ सूक्ष्मतरौ महद्भ्यश्च महत्तरौ | सामान्यमेतदुभयोरेवं ह्यन्यद्विशेषणम् ॥८॥ प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिविधसत्त्वया | विपरीतमतो विद्यात्क्षेत्रज्ञस्य च लक्षणम् ॥९॥ प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम् | अग्राह्यौ पुरुषावेतावलिङ्गत्वादसंहितौ ॥१०॥ संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मजा गृह्यते यया | करणैः कर्मनिर्वृत्तैः कर्ता यद्यद्विचेष्टते ॥११॥ कीर्त्यते शब्दसञ्ज्ञाभिः कोऽहमेषोऽप्यसाविति ॥११॥ उष्णीषवान्यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः | संवृतोऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः ॥१२॥ तस्माच्चतुष्टयं वेद्यमेतैर्हेतुभिराचितम् | यथासञ्ज्ञो ह्ययं सम्यगन्तकाले न मुह्यति ॥१३॥ श्रियं दिव्यामभिप्रेप्सुर्ब्रह्म वाङ्मनसा शुचिः | शारीरैर्नियमैरुग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः ॥१४॥ त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता | सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि ॥१५॥ प्रतापस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपः | रजस्तमोघ्नं यत्कर्म तपसस्तत्स्वलक्षणम् ॥१६॥ ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते | वाङ्मनोनियमः साम्यं मानसं तप उच्यते ॥१७॥ विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यते | आहारनियमेनास्य पाप्मा नश्यति राजसः ॥१८॥ वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि च | तस्मात्तन्मात्रमादद्याद्यावदत्र प्रयोजनम् ॥१९॥ अन्तकाले वयोत्कर्षाच्छनैः कुर्यादनातुरः | एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं तदुपपद्यते ॥२०॥ रजसा चाप्ययं देही देहवाञ्शब्दवच्चरेत् | कार्यैरव्याहतमतिर्वैराग्यात्प्रकृतौ स्थितः ॥२१॥ आ देहादप्रमादाच्च देहान्ताद्विप्रमुच्यते ॥२१॥ हेतुयुक्तः सदोत्सर्गो भूतानां प्रलयस्तथा | परप्रत्ययसर्गे तु नियतं नातिवर्तते ॥२२॥ भवान्तप्रभवप्रज्ञा आसते ये विपर्ययम् | धृत्या देहान्धारयन्तो बुद्धिसङ्क्षिप्तमानसाः ॥२३॥ स्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात्तानुपासते ॥२३॥ यथागमं च तत्सर्वं बुद्ध्या तन्नैव बुध्यते | देहान्तं कश्चिदन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयः ॥२४॥ युक्तो धारणया कश्चित्सत्तां केचिदुपासते ॥२४॥ अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्युत्संशब्दिताक्षरम् | अन्तकाले ह्युपासन्नास्तपसा दग्धकिल्बिषाः ॥२५॥ सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम् | सूक्ष्मं विशेषणं तेषामवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा ॥२६॥ देहं तु परमं विद्याद्विमुक्तमपरिग्रहम् | अन्तरिक्षादन्यतरं धारणासक्तमानसम् ॥२७॥ मर्त्यलोकाद्विमुच्यन्ते विद्यासंयुक्तमानसाः | ब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम् ॥२८॥ कषायवर्जितं ज्ञानं येषामुत्पद्यतेऽचलम् | ते यान्ति परमाँल्लोकान्विशुध्यन्तो यथाबलम् ॥२९॥ भगवन्तमजं दिव्यं विष्णुमव्यक्तसञ्ज्ञितम् | भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः ॥३०॥ ज्ञात्वात्मस्थं हरिं चैव निवर्तन्ते न तेऽव्ययाः | प्राप्य तत्परमं स्थानं मोदन्तेऽक्षरमव्ययम् ॥३१॥ एतावदेतद्विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति च | तृष्णाबद्धं जगत्सर्वं चक्रवत्परिवर्तते ॥३२॥ बिसतन्तुर्यथैवायमन्तःस्थः सर्वतो बिसे | तृष्णातन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतः सदा ॥३३॥ सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकः | तद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्या निबध्यते ॥३४॥ विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम् | यो यथावद्विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते ॥३५॥ प्रकाशं भगवानेतदृषिर्नारायणोऽमृतम् | भूतानामनुकम्पार्थं जगाद जगतो हितम् ॥३६॥ 12.217.38 गुरुरुवाच। न स वेद परं ब्रह्म यो न वेद चतुष्टयम्। व्यक्ताव्यक्तं च यत्तत्त्वं संप्रोक्तं परमर्षिणा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 219।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śiṣyāya gurūktavārṣṇeyādhyātmānuvādasamāpanam|| 1|| gururuvāca|| na sa veda paraṃ dharmaṃ yo na veda catuṣṭayam | vyaktāvyakte ca yattattvaṃ samprāptaṃ paramarṣiṇā ||1|| vyaktaṃ mṛtyumukhaṃ vidyādavyaktamamṛtaṃ padam | pravṛttilakṣaṇaṃ dharmamṛṣirnārāyaṇo'bravīt ||2|| atraivāvasthitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram | nivṛttilakṣaṇaṃ dharmamavyaktaṃ brahma śāśvatam ||3|| pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ prajāpatirathābravīt | pravṛttiḥ punarāvṛttirnivṛttiḥ paramā gatiḥ ||4|| tāṃ gatiṃ paramāmeti nivṛttiparamo muniḥ | jñānatattvaparo nityaṃ śubhāśubhanidarśakaḥ ||5|| tadevametau vijñeyāvavyaktapuruṣāvubhau | avyaktapuruṣābhyāṃ tu yatsyādanyanmahattaram ||6|| taṃ viśeṣamavekṣeta viśeṣeṇa vicakṣaṇaḥ | anādyantāvubhāvetāvaliṅgau cāpyubhāvapi ||7|| ubhau nityau sūkṣmatarau mahadbhyaśca mahattarau | sāmānyametadubhayorevaṃ hyanyadviśeṣaṇam ||8|| prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā trividhasattvayā | viparītamato vidyātkṣetrajñasya ca lakṣaṇam ||9|| prakṛteśca vikārāṇāṃ draṣṭāramaguṇānvitam | agrāhyau puruṣāvetāvaliṅgatvādasaṃhitau ||10|| saṃyogalakṣaṇotpattiḥ karmajā gṛhyate yayā | karaṇaiḥ karmanirvṛttaiḥ kartā yadyadviceṣṭate ||11|| kīrtyate śabdasañjñābhiḥ ko'hameṣo'pyasāviti ||11|| uṣṇīṣavānyathā vastraistribhirbhavati saṃvṛtaḥ | saṃvṛto'yaṃ tathā dehī sattvarājasatāmasaiḥ ||12|| tasmāccatuṣṭayaṃ vedyametairhetubhirācitam | yathāsañjño hyayaṃ samyagantakāle na muhyati ||13|| śriyaṃ divyāmabhiprepsurbrahma vāṅmanasā śuciḥ | śārīrairniyamairugraiścarenniṣkalmaṣaṃ tapaḥ ||14|| trailokyaṃ tapasā vyāptamantarbhūtena bhāsvatā | sūryaśca candramāścaiva bhāsatastapasā divi ||15|| pratāpastapaso jñānaṃ loke saṃśabditaṃ tapaḥ | rajastamoghnaṃ yatkarma tapasastatsvalakṣaṇam ||16|| brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate | vāṅmanoniyamaḥ sāmyaṃ mānasaṃ tapa ucyate ||17|| vidhijñebhyo dvijātibhyo grāhyamannaṃ viśiṣyate | āhāraniyamenāsya pāpmā naśyati rājasaḥ ||18|| vaimanasyaṃ ca viṣaye yāntyasya karaṇāni ca | tasmāttanmātramādadyādyāvadatra prayojanam ||19|| antakāle vayotkarṣācchanaiḥ kuryādanāturaḥ | evaṃ yuktena manasā jñānaṃ tadupapadyate ||20|| rajasā cāpyayaṃ dehī dehavāñśabdavaccaret | kāryairavyāhatamatirvairāgyātprakṛtau sthitaḥ ||21|| ā dehādapramādācca dehāntādvipramucyate ||21|| hetuyuktaḥ sadotsargo bhūtānāṃ pralayastathā | parapratyayasarge tu niyataṃ nātivartate ||22|| bhavāntaprabhavaprajñā āsate ye viparyayam | dhṛtyā dehāndhārayanto buddhisaṅkṣiptamānasāḥ ||23|| sthānebhyo dhvaṃsamānāśca sūkṣmatvāttānupāsate ||23|| yathāgamaṃ ca tatsarvaṃ buddhyā tannaiva budhyate | dehāntaṃ kaścidanvāste bhāvitātmā nirāśrayaḥ ||24|| yukto dhāraṇayā kaścitsattāṃ kecidupāsate ||24|| abhyasyanti paraṃ devaṃ vidyutsaṃśabditākṣaram | antakāle hyupāsannāstapasā dagdhakilbiṣāḥ ||25|| sarva ete mahātmāno gacchanti paramāṃ gatim | sūkṣmaṃ viśeṣaṇaṃ teṣāmavekṣecchāstracakṣuṣā ||26|| dehaṃ tu paramaṃ vidyādvimuktamaparigraham | antarikṣādanyataraṃ dhāraṇāsaktamānasam ||27|| martyalokādvimucyante vidyāsaṃyuktamānasāḥ | brahmabhūtā virajasastato yānti parāṃ gatim ||28|| kaṣāyavarjitaṃ jñānaṃ yeṣāmutpadyate'calam | te yānti paramā~llokānviśudhyanto yathābalam ||29|| bhagavantamajaṃ divyaṃ viṣṇumavyaktasañjñitam | bhāvena yānti śuddhā ye jñānatṛptā nirāśiṣaḥ ||30|| jñātvātmasthaṃ hariṃ caiva nivartante na te'vyayāḥ | prāpya tatparamaṃ sthānaṃ modante'kṣaramavyayam ||31|| etāvadetadvijñānametadasti ca nāsti ca | tṛṣṇābaddhaṃ jagatsarvaṃ cakravatparivartate ||32|| bisatanturyathaivāyamantaḥsthaḥ sarvato bise | tṛṣṇātanturanādyantastathā dehagataḥ sadā ||33|| sūcyā sūtraṃ yathā vastre saṃsārayati vāyakaḥ | tadvatsaṃsārasūtraṃ hi tṛṣṇāsūcyā nibadhyate ||34|| vikāraṃ prakṛtiṃ caiva puruṣaṃ ca sanātanam | yo yathāvadvijānāti sa vitṛṣṇo vimucyate ||35|| prakāśaṃ bhagavānetadṛṣirnārāyaṇo'mṛtam | bhūtānāmanukampārthaṃ jagāda jagato hitam ||36|| 12.217.38 gururuvāca| na sa veda paraṃ brahma yo na veda catuṣṭayam| vyaktāvyaktaṃ ca yattattvaṃ saṃproktaṃ paramarṣiṇā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekonaviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 219||

Verse 2

व्यक्तं मृत्युमुखं विद्यादव्यक्तममृतं पदम्। निवृत्तिलक्षणं धर्ममृषिर्नारायणोऽब्रवीत्।।

vyaktaṃ mṛtyumukhaṃ vidyādavyaktamamṛtaṃ padam| nivṛttilakṣaṇaṃ dharmamṛṣirnārāyaṇo'bravīt||

Verse 3

तत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्। निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम्।।

tatraivāvasthitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram| nivṛttilakṣaṇaṃ dharmamavyaktaṃ brahma śāśvatam||

Verse 4

प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिरतथाब्रवीत्। प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिर्निवृत्तिः परमा गतिः।।

pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ prajāpatiratathābravīt| pravṛttiḥ punarāvṛttirnivṛttiḥ paramā gatiḥ||

Verse 5

तां गतिं परमामेति निवृत्तिपरमो मुनिः। ज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः।।

tāṃ gatiṃ paramāmeti nivṛttiparamo muniḥ| jñānatattvaparo nityaṃ śubhāśubhanidarśakaḥ||

Verse 6

तदेवमेतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषाबुभौ। अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत्स्यादन्यन्महत्तरम्।।

tadevametau vijñeyāvavyaktapuruṣābubhau| avyaktapuruṣābhyāṃ tu yatsyādanyanmahattaram||

Verse 7

तं विशेषमवेक्षेति विशेषेण विचक्षणः। अनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि।।

taṃ viśeṣamavekṣeti viśeṣeṇa vicakṣaṇaḥ| anādyantāvubhāvetāvaliṅgau cāpyubhāvapi||

Verse 8

उभौ नित्यावनुचरौ महद्भ्यश्च महत्तरौ। सामान्यमेतदुभयोरेवं ह्यन्यद्विशेषणम्।।

ubhau nityāvanucarau mahadbhyaśca mahattarau| sāmānyametadubhayorevaṃ hyanyadviśeṣaṇam||

Verse 9

प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिगुणसत्वया। विपरीतमतो विद्यात्क्षेत्रज्ञस्य स्वलक्षणम्।।

prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā triguṇasatvayā| viparītamato vidyātkṣetrajñasya svalakṣaṇam||

Verse 10

प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम्। क्षेत्रज्ञमाहुर्जीवं तु कर्तारं गुणसंवृतम्।।

prakṛteśca vikārāṇāṃ draṣṭāramaguṇānvitam| kṣetrajñamāhurjīvaṃ tu kartāraṃ guṇasaṃvṛtam||

Verse 11

अग्राह्यं येन जानन्ति तज्ज्ञानं दंशितश्च तत्। तेनैव दंशितो नित्यं न गुणः परिभूयते।।

agrāhyaṃ yena jānanti tajjñānaṃ daṃśitaśca tat| tenaiva daṃśito nityaṃ na guṇaḥ paribhūyate||

Verse 12

अग्राह्यौ पुरुषावेतावलिङ्गत्वादसङ्गिनौ। संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मजा गृह्यते यथा।।

agrāhyau puruṣāvetāvaliṅgatvādasaṅginau| saṃyogalakṣaṇotpattiḥ karmajā gṛhyate yathā||

Verse 13

करणैः कर्मनिर्वृत्तैः कर्ता यद्यद्विचेष्टते। कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः कोऽहमेषोप्यसाविति।।

karaṇaiḥ karmanirvṛttaiḥ kartā yadyadviceṣṭate| kīrtyate śabdasaṃjñābhiḥ ko'hameṣopyasāviti||

Verse 14

ममापि कायमिति च तदज्ञो नित्यसंवृतः। उष्णीषवान्यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः। संवृतोऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः।।

mamāpi kāyamiti ca tadajño nityasaṃvṛtaḥ| uṣṇīṣavānyathā vastraistribhirbhavati saṃvṛtaḥ| saṃvṛto'yaṃ tathā dehī sattvarājasatāmasaiḥ||

Verse 15

भेदवस्तु त्वभेदेन जानाति स यदा पुमान्। तदा परं परात्माऽसौ भवत्येव निरञ्जनः।।

bhedavastu tvabhedena jānāti sa yadā pumān| tadā paraṃ parātmā'sau bhavatyeva nirañjanaḥ||

Verse 16

क्रियायोगे च भेदाख्ये बहु संक्षिप्यते क्वचित्। वसुरुद्रगणाद्येषु स्वानुभोगेन भोगतः।।

kriyāyoge ca bhedākhye bahu saṃkṣipyate kvacit| vasurudragaṇādyeṣu svānubhogena bhogataḥ||

Verse 17

एवमेष परः सत्त्वो नानारूपेण संस्थितः। संक्षिप्तो दृश्यते पश्चादेकरूपेण विष्ठितः।।

evameṣa paraḥ sattvo nānārūpeṇa saṃsthitaḥ| saṃkṣipto dṛśyate paścādekarūpeṇa viṣṭhitaḥ||

Verse 18

तस्माच्चतुष्टयं वेद्यमेतैर्हेतुभिरावृतम्। तथासंज्ञो ह्ययं सम्यगन्तकाले न मुह्यति। वायुर्विधो यथा भानुर्विप्रकाशं गमिष्यति।।

tasmāccatuṣṭayaṃ vedyametairhetubhirāvṛtam| tathāsaṃjño hyayaṃ samyagantakāle na muhyati| vāyurvidho yathā bhānurviprakāśaṃ gamiṣyati||

Verse 19

श्रियं दिव्यामभिप्रेप्सुर्वर्ष्मवान्मनसा शुचिः। शारीरैर्नियमैरुग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः।।

śriyaṃ divyāmabhiprepsurvarṣmavānmanasā śuciḥ| śārīrairniyamairugraiścarenniṣkalmaṣaṃ tapaḥ||

Verse 20

त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता। सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि।।

trailokyaṃ tapasā vyāptamantarbhūtena bhāsvatā| sūryaśca candramāścaiva bhāsatastapasā divi||

Verse 21

अन्यच्च धर्मसाम्यं यत्तपस्तत्कीर्त्यते पुनः। प्रकाशस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपः।।

anyacca dharmasāmyaṃ yattapastatkīrtyate punaḥ| prakāśastapaso jñānaṃ loke saṃśabditaṃ tapaḥ||

Verse 22

रजस्तमोघ्नं यत्कर्म तपसस्तत्स्वलक्षणम्। त्रितयं ह्येतदाख्यातं यद्यस्माद्भासितुं पुनः।। न स वेद परं धर्मं इति ध. पाठः।।

rajastamoghnaṃ yatkarma tapasastatsvalakṣaṇam| tritayaṃ hyetadākhyātaṃ yadyasmādbhāsituṃ punaḥ|| na sa veda paraṃ dharmaṃ iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 23

स्वभासा भासयंश्चापि चन्द्रमा ह्यत्र वर्तते। सूर्ययोगे तु यः सन्धिस्तपः सर्वं प्रदीप्यते।।

svabhāsā bhāsayaṃścāpi candramā hyatra vartate| sūryayoge tu yaḥ sandhistapaḥ sarvaṃ pradīpyate||

Verse 24

ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते। वाङ्भनोनियमः सम्यङ्भानसं तप उच्यते।।

brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate| vāṅbhanoniyamaḥ samyaṅbhānasaṃ tapa ucyate||

Verse 25

विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यते। आहारनियमेनास्य पाप्मा शाम्यति राजसः।। तपसस्तच्च लक्षणमिति थ. पाठः। तत्वलक्षणमिति ध. पाठः।।

vidhijñebhyo dvijātibhyo grāhyamannaṃ viśiṣyate| āhāraniyamenāsya pāpmā śāmyati rājasaḥ|| tapasastacca lakṣaṇamiti tha. pāṭhaḥ| tatvalakṣaṇamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 26

वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि च। तस्मात्तन्मात्रमादद्याद्यावदत्र प्रयोजनम्।।

vaimanasyaṃ ca viṣaye yāntyasya karaṇāni ca| tasmāttanmātramādadyādyāvadatra prayojanam||

Verse 27

अन्तकाले बलोत्कर्षाच्छनैः कुर्यादनातुरः। एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं यदुपपद्यते।।

antakāle balotkarṣācchanaiḥ kuryādanāturaḥ| evaṃ yuktena manasā jñānaṃ yadupapadyate||

Verse 28

रजोवर्ज्यो ह्ययं देही देहवाञ्छब्दवांश्चरेत्। कार्यैरव्याहतमतिर्वैराग्यात्प्रकृतौ स्थितः।।

rajovarjyo hyayaṃ dehī dehavāñchabdavāṃścaret| kāryairavyāhatamatirvairāgyātprakṛtau sthitaḥ||

Verse 29

आ देहादप्रमादाच्च देहान्ताद्विप्रमुच्यते। हेतुयुक्तः सदा सार्गो भूतानां प्रलयस्तथा।। ग्राह्यमन्नं तपस्थिभिरिति ट. थ. पाठः।।

ā dehādapramādācca dehāntādvipramucyate| hetuyuktaḥ sadā sārgo bhūtānāṃ pralayastathā|| grāhyamannaṃ tapasthibhiriti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 30

परप्रत्ययसर्गे तु नियमो नातिवर्तते। एवं तत्प्रभवां प्रज्ञामासते ये विषर्यये।।

parapratyayasarge tu niyamo nātivartate| evaṃ tatprabhavāṃ prajñāmāsate ye viṣaryaye||

Verse 31

धृत्या देहान्धारयन्तो बुद्धिसंक्षिप्तचेतसः। स्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात्तदुपासते।।

dhṛtyā dehāndhārayanto buddhisaṃkṣiptacetasaḥ| sthānebhyo dhvaṃsamānāśca sūkṣmatvāttadupāsate||

Verse 32

यथागमं च तत्सर्वं बुद्ध्या तन्नैव बुद्ध्यते। देहान्तं कश्चिदन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयः।।

yathāgamaṃ ca tatsarvaṃ buddhyā tannaiva buddhyate| dehāntaṃ kaścidanvāste bhāvitātmā nirāśrayaḥ||

Verse 33

युक्तो धारणया कश्चित्सतः केचिदुपासते। अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्यासंशब्दिताक्षरम्।।

yukto dhāraṇayā kaścitsataḥ kecidupāsate| abhyasyanti paraṃ devaṃ vidyāsaṃśabditākṣaram||

Verse 34

अन्तकाले ह्युपासन्ते तपसा दग्धकिल्विषाः। सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम्।।

antakāle hyupāsante tapasā dagdhakilviṣāḥ| sarva ete mahātmāno gacchanti paramāṃ gatim||

Verse 35

सूक्ष्मं विशेषणं तेषामवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा। देहं तु परमं विद्याद्विमुक्तमपरिग्रहम्।।

sūkṣmaṃ viśeṣaṇaṃ teṣāmavekṣecchāstracakṣuṣā| dehaṃ tu paramaṃ vidyādvimuktamaparigraham||

Verse 36

अन्तरिक्षादन्यतरं धारणासक्तमानसम्। मर्त्यलोकाद्विमुच्यन्ते विद्यासंसक्तचेतसः।।

antarikṣādanyataraṃ dhāraṇāsaktamānasam| martyalokādvimucyante vidyāsaṃsaktacetasaḥ||

Verse 37

ब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम्। एवमेकायनं धर्ममाहुर्वेदविदो जनाः।।

brahmabhūtā virajasastato yānti parāṃ gatim| evamekāyanaṃ dharmamāhurvedavido janāḥ||

Verse 38

यथाज्ञानमुपासन्तः सर्वे यान्ति परां गतिम्। कषायवर्जितं----तेषामुत्पद्यतेऽमलम्। यान्ति तेऽपि----- कान्विशुध्यन्ति यथाबलं।। देहान्ते विप्रमुच्यत इति ट. थ. पाठः। सदोत्सर्ग इति ध. पाठः।।

yathājñānamupāsantaḥ sarve yānti parāṃ gatim| kaṣāyavarjitaṃ----teṣāmutpadyate'malam| yānti te'pi----- kānviśudhyanti yathābalaṃ|| dehānte vipramucyata iti ṭa. tha. pāṭhaḥ| sadotsarga iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 39

भगवन्तमजं दिव्य विष्णुमव्यक्तसंज्ञितम्। भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः।।

bhagavantamajaṃ divya viṣṇumavyaktasaṃjñitam| bhāvena yānti śuddhā ye jñānatṛptā nirāśiṣaḥ||

Verse 40

ज्ञात्वाऽऽत्मस्थं------- न निवर्तन्ति तेऽव्ययाः। प्राप्य तत्परमं स्थानमोदन्तेऽक्षरमव्ययम्।।

jñātvā''tmasthaṃ------- na nivartanti te'vyayāḥ| prāpya tatparamaṃ sthānamodante'kṣaramavyayam||

Verse 41

एतावदेतद्विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति च। तृष्णाबद्धं जगत्सर्वं चक्रवत्परिवर्तते।।

etāvadetadvijñānametadasti ca nāsti ca| tṛṣṇābaddhaṃ jagatsarvaṃ cakravatparivartate||

Verse 42

विसतन्तुर्यथैवायमन्तस्थः सर्वतो बिसे। तृष्णातन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतः सदा।।

visatanturyathaivāyamantasthaḥ sarvato bise| tṛṣṇātanturanādyantastathā dehagataḥ sadā||

Verse 43

सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकः। तद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्या निबद्ध्यते।।

sūcyā sūtraṃ yathā vastre saṃsārayati vāyakaḥ| tadvatsaṃsārasūtraṃ hi tṛṣṇāsūcyā nibaddhyate||

Verse 44

इतस्ततः समाहृत्य रूपं निर्वर्तयिष्यति। विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम्।।

itastataḥ samāhṛtya rūpaṃ nirvartayiṣyati| vikāraṃ prakṛtiṃ caiva puruṣaṃ ca sanātanam||

Verse 45

यो यथावद्विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते। याति नित्यं स सद्भावमात्मनो वै महद्भुवम्।।

yo yathāvadvijānāti sa vitṛṣṇo vimucyate| yāti nityaṃ sa sadbhāvamātmano vai mahadbhuvam||

Verse 46

भीष्म उवाच। प्रकाशं भगवानेतदृषिर्नारायणोऽमृतम्। भूतानामनुकम्पार्थं जगाद जगतो हितम्।। विमुच्यन्ते यथाबलमिति झ. पाठः। विशुध्यन्तो यथाबलमिति ट. थ. पाठः।।

bhīṣma uvāca| prakāśaṃ bhagavānetadṛṣirnārāyaṇo'mṛtam| bhūtānāmanukampārthaṃ jagāda jagato hitam|| vimucyante yathābalamiti jha. pāṭhaḥ| viśudhyanto yathābalamiti ṭa. tha. pāṭhaḥ||