Adhyaya 218

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शिष्याय गुरूक्तवार्ष्णेयाध्यात्मानुवादः।। 1।। गुरुरुवाच। निष्कल्मषं ब्रह्मचर्यमिच्छताचरितुं सदा। निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्नदोषमवेक्षता।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śiṣyāya gurūktavārṣṇeyādhyātmānuvādaḥ|| 1|| gururuvāca| niṣkalmaṣaṃ brahmacaryamicchatācarituṃ sadā| nidrā sarvātmanā tyājyā svapnadoṣamavekṣatā||

Verse 2

स्वप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते। देहान्तरमिवापन्नश्चरत्यपगतस्मृतिः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 218।।

svapne hi rajasā dehī tamasā cābhibhūyate| dehāntaramivāpannaścaratyapagatasmṛtiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aṣṭādaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 218||

Verse 3

ज्ञानाभ्यासाज्जागरिता जिज्ञासार्थमनन्तरम्। विज्ञानाभिनिवेशात्तु स जागर्त्यनिशं सदा।।

jñānābhyāsājjāgaritā jijñāsārthamanantaram| vijñānābhiniveśāttu sa jāgartyaniśaṃ sadā||

Verse 4

अत्राह कोन्वयं भावः स्वप्ने विषयवानिव। प्रलीनैरिन्द्रियैर्देही वर्तते देहवानिव।।

atrāha konvayaṃ bhāvaḥ svapne viṣayavāniva| pralīnairindriyairdehī vartate dehavāniva||

Verse 5

अत्रोच्यते यथा ह्येतद्वेद योगेश्वरो हरिः। तथैतदुपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः।।

atrocyate yathā hyetadveda yogeśvaro hariḥ| tathaitadupapannārthaṃ varṇayanti maharṣayaḥ||

Verse 6

इन्द्रियाणां श्रमात्स्वप्नमाहुः सर्वगतं मनः। तन्मयानीन्द्रियाण्याहुस्तावद्गच्छन्ति तानि वै।।

indriyāṇāṃ śramātsvapnamāhuḥ sarvagataṃ manaḥ| tanmayānīndriyāṇyāhustāvadgacchanti tāni vai||

Verse 7

अत्राहुस्त्रितयं नित्यमतथ्यमिति चेच्च न। प्रथमे वर्तमानोऽसौ त्रितयं चेति सर्वदा।।

atrāhustritayaṃ nityamatathyamiti cecca na| prathame vartamāno'sau tritayaṃ ceti sarvadā||

Verse 8

नेतरावुपसंगम्य विजानाति कथंचन। स्वप्नावस्थागतो ह्येष स्वप्न इत्येव वेत्ति च।।

netarāvupasaṃgamya vijānāti kathaṃcana| svapnāvasthāgato hyeṣa svapna ityeva vetti ca||

Verse 9

तदप्यसदृशं युक्त्या त्रितयं मोहलक्षणम्। यदात्मत्रितयान्मुक्तस्तदा जानात्यसत्कृतः।।

tadapyasadṛśaṃ yuktyā tritayaṃ mohalakṣaṇam| yadātmatritayānmuktastadā jānātyasatkṛtaḥ||

Verse 10

मनसस्त्वप्रलीनत्वात्तत्तदाहुर्निदर्शनम्। कार्ये चासक्तमनसः संकल्पो जाग्रतो ह्यपि। यद्वन्मनोरथैश्चर्यं स्वप्ने तद्वन्मनोगतम्।।

manasastvapralīnatvāttattadāhurnidarśanam| kārye cāsaktamanasaḥ saṃkalpo jāgrato hyapi| yadvanmanorathaiścaryaṃ svapne tadvanmanogatam||

Verse 11

संसाराणामसंख्यानां कामात्मा तदवाप्नुयात्। मनस्यन्तर्हितं सर्वं वेद सोत्तमपूरुषः।। अपगतस्पृहः इति झ. पाठः।।

saṃsārāṇāmasaṃkhyānāṃ kāmātmā tadavāpnuyāt| manasyantarhitaṃ sarvaṃ veda sottamapūruṣaḥ|| apagataspṛhaḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 12

गुणानामपि यद्येतत्कर्मणा चाप्युपस्थितम्। तत्तच्छंसन्ति भूतानि मनो यद्भावितं यथा।।

guṇānāmapi yadyetatkarmaṇā cāpyupasthitam| tattacchaṃsanti bhūtāni mano yadbhāvitaṃ yathā||

Verse 13

ततस्तमुपसर्पन्ति गुणा राजसतामसाः। सात्विका वा यथायोगमानन्तर्यफलोदयम्।।

tatastamupasarpanti guṇā rājasatāmasāḥ| sātvikā vā yathāyogamānantaryaphalodayam||

Verse 14

ततः पश्यन्त्यसंबन्धान्वातपित्तकफोत्तरान्। रजस्तमोभवैर्भावैस्तदप्याहुर्दुरत्ययम्।।

tataḥ paśyantyasaṃbandhānvātapittakaphottarān| rajastamobhavairbhāvaistadapyāhurduratyayam||

Verse 15

प्रसन्नैरिन्द्रियैर्यद्यत्संकल्पयति मानसम्। तत्तत्स्वप्नेप्युपरते मनो बुद्धिर्निरीक्षते।।

prasannairindriyairyadyatsaṃkalpayati mānasam| tattatsvapnepyuparate mano buddhirnirīkṣate||

Verse 16

व्यापकं सर्वभूतेषु वर्तते दीपवन्मनः। आत्मप्रभावात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः।। वेद सोऽन्तरपूरुषः इति ट. पाठः।।

vyāpakaṃ sarvabhūteṣu vartate dīpavanmanaḥ| ātmaprabhāvāttaṃ vidyātsarvā hyātmani devatāḥ|| veda so'ntarapūruṣaḥ iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 17

मनस्यन्तर्हितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम्। यत्तत्सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम्।।

manasyantarhitaṃ dvāraṃ dehamāsthāya mānuṣam| yattatsadasadavyaktaṃ svapityasminnidarśanam||

Verse 18

व्यक्तभेदमतीतोऽसौ चिन्मात्रं परिदृश्यते। सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः।।

vyaktabhedamatīto'sau cinmātraṃ paridṛśyate| sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tamadhyātmaguṇaṃ viduḥ||

Verse 19

लिप्सेन मनसा यश्च संकल्पादैश्वरं गुणम्। आत्मप्रसादात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः।।

lipsena manasā yaśca saṃkalpādaiśvaraṃ guṇam| ātmaprasādāttaṃ vidyātsarvā hyātmani devatāḥ||

Verse 20

एवं हि तपसा युञ्ज्यादर्कवत्तमसः परम्। त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तमसोन्ते महेश्वरम्।।

evaṃ hi tapasā yuñjyādarkavattamasaḥ param| trailokyaprakṛtirdehī tamasonte maheśvaram||

Verse 21

तपो ह्यधिष्ठितं देवैस्तपोघ्नमसुरैस्तमः। एतद्देवासुरैर्गुप्तं तदाहुर्ज्ञानलक्षणम्।। अप्रतिमं मनः इति ध. पाठः। अप्रतिधं मनः इति झ. पाठः।।

tapo hyadhiṣṭhitaṃ devaistapoghnamasuraistamaḥ| etaddevāsurairguptaṃ tadāhurjñānalakṣaṇam|| apratimaṃ manaḥ iti dha. pāṭhaḥ| apratidhaṃ manaḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 22

सत्त्वं रजस्तमश्चेति देवासुरगुणान्विदुः। सत्त्वं देवगुणं विद्यादितरावासुरौ गुणौ।।

sattvaṃ rajastamaśceti devāsuraguṇānviduḥ| sattvaṃ devaguṇaṃ vidyāditarāvāsurau guṇau||

Verse 23

सत्त्वं मनस्तथा बुद्धिर्देवा इत्यभिशंब्दिताः। तैरेव हि वृतस्तस्माज्ज्ञात्वैवं परमं-----।।

sattvaṃ manastathā buddhirdevā ityabhiśaṃbditāḥ| taireva hi vṛtastasmājjñātvaivaṃ paramaṃ-----||

Verse 24

निद्राविकल्पेन सतां---- विशति लोकवत्। स्वस्थो भवति गूढात्मा कलुषैः परिवर्जितः।।

nidrāvikalpena satāṃ---- viśati lokavat| svastho bhavati gūḍhātmā kaluṣaiḥ parivarjitaḥ||

Verse 25

निशादिका ये कथिता लोकानां कलुषा मताः। तैर्हीनं यत्पुरं शुद्धं बाह्याभ्यन्तरवर्तिनम्। सदानन्दमयं नित्यं भूत्वा तत्परमन्वियात्।।

niśādikā ye kathitā lokānāṃ kaluṣā matāḥ| tairhīnaṃ yatpuraṃ śuddhaṃ bāhyābhyantaravartinam| sadānandamayaṃ nityaṃ bhūtvā tatparamanviyāt||

Verse 26

एवमाख्यातमत्यर्थं ब्रह्मचर्यमकल्मषम्। सर्वसंयोगहीनं तद्विष्ण्वाख्यं परमं पदम्। अचिन्त्यमद्भुतं लोके ज्ञानेन परिवर्तते।।

evamākhyātamatyarthaṃ brahmacaryamakalmaṣam| sarvasaṃyogahīnaṃ tadviṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam| acintyamadbhutaṃ loke jñānena parivartate||

Verse 27

ब्रह्म तत्परमं ज्ञानममृतं ज्योतिरक्षरम्। ये विदुर्भावितात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम्।। गुप्तं ज्ञानाज्ञानस्य लक्षणमिति थ. ध. पाठः।।

brahma tatparamaṃ jñānamamṛtaṃ jyotirakṣaram| ye vidurbhāvitātmānaste yānti paramāṃ gatim|| guptaṃ jñānājñānasya lakṣaṇamiti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 28

हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा। प्रत्याहारेण वा शक्यमव्यक्तं ब्रह्म वेदितुम्।।

hetumacchakyamākhyātumetāvajjñānacakṣuṣā| pratyāhāreṇa vā śakyamavyaktaṃ brahma veditum||