Adhyaya 217

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वैराग्यादिमोक्षसाधनप्रतिपादकगुरुवाक्यानुवादः।। 1।। गुरुरुवाच। दुरन्तेष्विन्द्रियार्थेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः। ये त्वसक्ता महात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vairāgyādimokṣasādhanapratipādakaguruvākyānuvādaḥ|| 1|| gururuvāca| duranteṣvindriyārtheṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ| ye tvasaktā mahātmānaste yānti paramāṃ gatim||

Verse 2

जन्ममृत्युजरादुःखैर्व्याधिभिर्मानसक्लमैः। दृष्ट्वैव संततं लोकं घटेन्मोक्षाय बुद्धिमान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्तदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 217।।

janmamṛtyujarāduḥkhairvyādhibhirmānasaklamaiḥ| dṛṣṭvaiva saṃtataṃ lokaṃ ghaṭenmokṣāya buddhimān|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptadaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 217||

Verse 3

वाङ्भनोभ्यां शरीरेण शुचिः स्यादनहंकृतः। प्रशान्तो ज्ञानवान्भिक्षुर्निरपेक्षश्चरेत्सुखम्।। क्लमैः क्लेशैः संततं व्याप्तं दृष्ट्वैव नतु ममेदानीं क्लेशो नास्तीत्युपेक्षेत।।

vāṅbhanobhyāṃ śarīreṇa śuciḥ syādanahaṃkṛtaḥ| praśānto jñānavānbhikṣurnirapekṣaścaretsukham|| klamaiḥ kleśaiḥ saṃtataṃ vyāptaṃ dṛṣṭvaiva natu mamedānīṃ kleśo nāstītyupekṣeta||

Verse 4

वशा मोक्षवतां पाशास्तासां रूपं प्रदर्शकम्। दुर्ग्रहं पश्यमानोऽपि मन्यते मोहितस्तदा।।

vaśā mokṣavatāṃ pāśāstāsāṃ rūpaṃ pradarśakam| durgrahaṃ paśyamāno'pi manyate mohitastadā||

Verse 5

एवं पश्यन्तमात्मानमनुध्यातं हि बन्धुषु। अयथात्वेन जानामि भेदरूपेण संस्थितम्।।

evaṃ paśyantamātmānamanudhyātaṃ hi bandhuṣu| ayathātvena jānāmi bhedarūpeṇa saṃsthitam||

Verse 6

अथवा मनसः सङ्गं पश्येद्भूतानुकम्पया। तत्राप्युपेक्षां कुर्वीत ज्ञात्वा कर्मफलं जगत्।। घटनमेवाहाध्यायेन वागिति। चरेद्गुरुरिति ध.पाठः।।

athavā manasaḥ saṅgaṃ paśyedbhūtānukampayā| tatrāpyupekṣāṃ kurvīta jñātvā karmaphalaṃ jagat|| ghaṭanamevāhādhyāyena vāgiti| caredgururiti dha.pāṭhaḥ||

Verse 7

यत्कृतं स्याच्छुभं कर्म पापं वा यदि वाऽश्नुते। तस्माच्छुभानि कर्माणि कुर्याद्वा बुद्धिकर्मभिः।।

yatkṛtaṃ syācchubhaṃ karma pāpaṃ vā yadi vā'śnute| tasmācchubhāni karmāṇi kuryādvā buddhikarmabhiḥ||

Verse 8

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु चार्जवम्। क्षमा चैवाप्रमादश्च यस्यैते स सुखी भवेत्।।

ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūteṣu cārjavam| kṣamā caivāpramādaśca yasyaite sa sukhī bhavet||

Verse 9

अनक्षसाध्यं तद्ब्रह्म निर्मलं जगतः परम्। स्वात्मप्रकाशमग्राह्यमहेतुकमचञ्चलम्।।

anakṣasādhyaṃ tadbrahma nirmalaṃ jagataḥ param| svātmaprakāśamagrāhyamahetukamacañcalam||

Verse 10

विवेकज्ञानवाचिस्थो ह्याशुरूपेण संस्थितः। वैकारिकात्प्रदृश्येतै गैरिके मधुधारवत्।।

vivekajñānavācistho hyāśurūpeṇa saṃsthitaḥ| vaikārikātpradṛśyetai gairike madhudhāravat||

Verse 11

यश्चैनं परमं धर्मं सर्वभूतसुखावहम्। दुःखान्निः सरणं वेद तत्त्वज्ञः स सुखी भवेत्।।

yaścainaṃ paramaṃ dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham| duḥkhānniḥ saraṇaṃ veda tattvajñaḥ sa sukhī bhavet||

Verse 12

तस्मात्समाहितं बुद्ध्या मनो भूतेषु धारयेत्। नापथ्यायेन्न स्पृहयेन्नाबद्धं चिन्तयेदसत्।। पश्येद्भूतादिकं यथा इति ध. पाठः।।

tasmātsamāhitaṃ buddhyā mano bhūteṣu dhārayet| nāpathyāyenna spṛhayennābaddhaṃ cintayedasat|| paśyedbhūtādikaṃ yathā iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 13

अथामोघप्रयत्नेन मनो ज्ञाने निवेशयेत्। सुवाचोऽथ प्रयोगेण मनोज्ञं संप्रवर्तते।। नापथ्यायेत् परानिष्टं न चिन्तयेत्। अबद्धं स्वस्यायोग्यं राज्यादिकं न स्पृहयेत्। असन्नष्टं भावि वा स्त्रीपुत्रादिकं न चिन्तयेत्।।

athāmoghaprayatnena mano jñāne niveśayet| suvāco'tha prayogeṇa manojñaṃ saṃpravartate|| nāpathyāyet parāniṣṭaṃ na cintayet| abaddhaṃ svasyāyogyaṃ rājyādikaṃ na spṛhayet| asannaṣṭaṃ bhāvi vā strīputrādikaṃ na cintayet||

Verse 14

विवेकयित्वा तद्वाक्यं धर्मसूक्ष्ममवेक्ष्य च। सत्यां वाचमहिंस्रां च वदेदनपवादिनीम्।। वाचामोधप्रयासेन मनोज्ञं तत्प्रवर्तते इति झ. पाठः।।

vivekayitvā tadvākyaṃ dharmasūkṣmamavekṣya ca| satyāṃ vācamahiṃsrāṃ ca vadedanapavādinīm|| vācāmodhaprayāsena manojñaṃ tatpravartate iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 15

कल्कापेतामपरुषामनृशंसामपैशुनीम्। ईदृगल्पं च वक्तव्यमविक्षिप्तेन चेतसा।। विवक्षता च तद्वाक्यं धर्मं सूक्ष्ममवेक्षता इति झ. पाठः।।

kalkāpetāmaparuṣāmanṛśaṃsāmapaiśunīm| īdṛgalpaṃ ca vaktavyamavikṣiptena cetasā|| vivakṣatā ca tadvākyaṃ dharmaṃ sūkṣmamavekṣatā iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 16

वाक्यबन्धेन संरागविहाराद्व्याहरेद्यदि। बुद्ध्याऽप्यनुगृहीतेन मनसा कर्म तामसम्।। कल्कापेतां शाठ्येन हीनाम्।।

vākyabandhena saṃrāgavihārādvyāharedyadi| buddhyā'pyanugṛhītena manasā karma tāmasam|| kalkāpetāṃ śāṭhyena hīnām||

Verse 17

रजोभूतैर्हि करणैः कर्मणि प्रतिपद्यते। स दुःखं प्राप्य लोकेऽस्मिन्नरकायोपपद्यते। तस्मान्मनोवाक्शरीरैराचरेद्वैर्यमात्मनः।। वाक्प्रबद्धो हि संसारो विरागात् इति झ. पाठः।।

rajobhūtairhi karaṇaiḥ karmaṇi pratipadyate| sa duḥkhaṃ prāpya loke'sminnarakāyopapadyate| tasmānmanovākśarīrairācaredvairyamātmanaḥ|| vākprabaddho hi saṃsāro virāgāt iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 18

प्रकीर्ण एव भारो हि यद्वद्धार्येत दस्युभिः। प्रतिलोमां दिशं बुद्ध्वा संसारमबुधास्तथा। संसारमार्गमापन्नः प्रतिलोमं विवर्जयेत्।।

prakīrṇa eva bhāro hi yadvaddhāryeta dasyubhiḥ| pratilomāṃ diśaṃ buddhvā saṃsāramabudhāstathā| saṃsāramārgamāpannaḥ pratilomaṃ vivarjayet||

Verse 19

तामेव च यथा दस्यून्हत्वा गच्छेच्छिवां दिशम्। तथा रजस्तमः कर्माण्युत्सृज्य प्राप्नुयाच्छुभम्।।

tāmeva ca yathā dasyūnhatvā gacchecchivāṃ diśam| tathā rajastamaḥ karmāṇyutsṛjya prāpnuyācchubham||

Verse 20

निःसंदिग्धमनीहो वै मुक्तः सर्वपरिग्रहैः। विविक्तचारी लघ्वाशी तपस्वी नियतेन्द्रियः।। रजोभूतैः प्रवृत्तिपरैः।।

niḥsaṃdigdhamanīho vai muktaḥ sarvaparigrahaiḥ| viviktacārī laghvāśī tapasvī niyatendriyaḥ|| rajobhūtaiḥ pravṛttiparaiḥ||

Verse 21

ज्ञानदग्धपरिक्लेशः प्रयोगरतिरात्मवान्। निष्प्रचारेण मनसा परं तदधिगच्छति।। अनीहश्चेष्टाशून्यः।।

jñānadagdhaparikleśaḥ prayogaratirātmavān| niṣpracāreṇa manasā paraṃ tadadhigacchati|| anīhaśceṣṭāśūnyaḥ||

Verse 22

धृतिमानात्मवान्बुद्धिं निगृह्णीयादसंशयम्। मनो बुद्ध्या निगृह्णीयाद्विषयान्मनसाऽऽत्मनः। योजयित्वा मनस्तत्र निश्चलं परमात्मनि।।

dhṛtimānātmavānbuddhiṃ nigṛhṇīyādasaṃśayam| mano buddhyā nigṛhṇīyādviṣayānmanasā''tmanaḥ| yojayitvā manastatra niścalaṃ paramātmani||

Verse 23

योगाभिसन्धियुक्तस्य ब्रह्म तत्संप्रकाशते। ऐकान्त्यं तदिदं विद्धि सर्ववस्त्वन्तरस्थितिः।।

yogābhisandhiyuktasya brahma tatsaṃprakāśate| aikāntyaṃ tadidaṃ viddhi sarvavastvantarasthitiḥ||

Verse 24

विशेषहीनं गृह्णन्ति विशेषां कारणात्मिकाम्। अथवा न प्रभुस्तत्र परमात्मनि वर्तितुम्। आगामित्तत्त्वं योगात्मा योगतन्त्रमुपक्रमेत्।।

viśeṣahīnaṃ gṛhṇanti viśeṣāṃ kāraṇātmikām| athavā na prabhustatra paramātmani vartitum| āgāmittattvaṃ yogātmā yogatantramupakramet||

Verse 25

निगृहीतेन्द्रियस्यास्य कुर्वाणस्य मनो वशे। देवतास्ताः प्रकाशन्ते हृष्टा यान्ति तमीश्वरम्।।

nigṛhītendriyasyāsya kurvāṇasya mano vaśe| devatāstāḥ prakāśante hṛṣṭā yānti tamīśvaram||

Verse 26

ताभिः संयुक्तमनसो ब्रह्म तत्संप्रकाशते। शनैश्चापगते सत्वे ब्रह्मभूयाय कल्पते।। प्रयोगो योगाङ्गानामनुष्ठानं तत्र रतिः प्रीतिर्यस्य। निष्प्रचारेण निरुद्धेन।।

tābhiḥ saṃyuktamanaso brahma tatsaṃprakāśate| śanaiścāpagate satve brahmabhūyāya kalpate|| prayogo yogāṅgānāmanuṣṭhānaṃ tatra ratiḥ prītiryasya| niṣpracāreṇa niruddhena||

Verse 27

अथवा न प्रवर्तेत योगतन्त्रैरुपक्रमेत्। योगतन्त्रमयं तन्त्रं वृत्तिः स्यात्ततदाचरेत्।।

athavā na pravarteta yogatantrairupakramet| yogatantramayaṃ tantraṃ vṛttiḥ syāttatadācaret||

Verse 28

कणकुल्माषपिण्याकशाकयावकसक्तवः। तथा मूलफलं भैक्ष्यं पर्यायेणोपयोजयेत्।।

kaṇakulmāṣapiṇyākaśākayāvakasaktavaḥ| tathā mūlaphalaṃ bhaikṣyaṃ paryāyeṇopayojayet||

Verse 29

आहारनियमं चैव देशे काले च सात्विकः। तत्परीक्ष्यानुवर्तेत यत्प्रवृत्त्यनुवर्तकम्।।

āhāraniyamaṃ caiva deśe kāle ca sātvikaḥ| tatparīkṣyānuvarteta yatpravṛttyanuvartakam||

Verse 30

प्रवृत्तं नोपरुन्धेत शनैरग्निमिवेन्धयेत्। ज्ञानैधितं तथा ज्ञानमर्कवत्संप्रकाशते।।

pravṛttaṃ noparundheta śanairagnimivendhayet| jñānaidhitaṃ tathā jñānamarkavatsaṃprakāśate||

Verse 31

ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं त्रील्लोँकानधितिष्ठति। विज्ञानानुगतं ज्ञानमज्ञानेनापकृष्यते।।

jñānādhiṣṭhānamajñānaṃ trīllo~kānadhitiṣṭhati| vijñānānugataṃ jñānamajñānenāpakṛṣyate||

Verse 32

पृथक्त्वात्संप्रयोगाच्च नासूयुर्वेद शाश्वतम्। स तयोरपवर्गज्ञो वीतरागो विमुच्यते।।

pṛthaktvātsaṃprayogācca nāsūyurveda śāśvatam| sa tayorapavargajño vītarāgo vimucyate||

Verse 33

वयोतीतो जरामृत्यू जित्वा ब्रह्म सनातनम्। अमृतं तदवाप्नोति यत्तदक्षरमव्ययम्।।

vayotīto jarāmṛtyū jitvā brahma sanātanam| amṛtaṃ tadavāpnoti yattadakṣaramavyayam||