Adhyaya 216

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ब्रह्मचर्योपायादिप्रतिपादकवार्ष्णेयाध्यात्मानुवादः।। 1।। गुरुरुवाच। अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा। तत्त्वज्ञानाच्चरन्राजन्प्राप्नुयात्परमां गतिम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati brahmacaryopāyādipratipādakavārṣṇeyādhyātmānuvādaḥ|| 1|| gururuvāca| atropāyaṃ pravakṣyāmi yathāvacchāstracakṣuṣā| tattvajñānāccaranrājanprāpnuyātparamāṃ gatim||

Verse 2

सर्वेषामेव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते। पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्विजेभ्यो मन्त्रदर्शिनः।।

sarveṣāmeva bhūtānāṃ puruṣaḥ śreṣṭha ucyate| puruṣebhyo dvijānāhurdvijebhyo mantradarśinaḥ||

Verse 3

सर्वभूतात्मभूतास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः। ब्राह्मणा वेदशास्त्रज्ञास्तत्त्वार्थगतनिश्चयाः।।

sarvabhūtātmabhūtāste sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ| brāhmaṇā vedaśāstrajñāstattvārthagataniścayāḥ||

Verse 4

नेत्रहीनो यथा ह्येकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि। ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोऽधिकाः।।

netrahīno yathā hyekaḥ kṛcchrāṇi labhate'dhvani| jñānahīnastathā loke tasmājjñānavido'dhikāḥ||

Verse 5

तांस्तानुपासते धर्मान्धर्मकामा यथागमम्। न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान्।।

tāṃstānupāsate dharmāndharmakāmā yathāgamam| na tveṣāmarthasāmānyamantareṇa guṇānimān||

Verse 6

वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृतिः स्मृतिः। सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणाञ्छुभान्।।

vāgdehamanasāṃ śaucaṃ kṣamā satyaṃ dhṛtiḥ smṛtiḥ| sarvadharmeṣu dharmajñā jñāpayanti guṇāñchubhān||

Verse 7

यदिदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मंचर्यमिति स्मृतम्। परं तत्सर्वधर्मेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम्।।

yadidaṃ brahmaṇo rūpaṃ brahmaṃcaryamiti smṛtam| paraṃ tatsarvadharmebhyastena yānti parāṃ gatim||

Verse 8

लिङ्गसंयोगहीनं यच्छब्दस्पर्शविवर्जितम्। श्रोत्रेण श्रवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम्।।

liṅgasaṃyogahīnaṃ yacchabdasparśavivarjitam| śrotreṇa śravaṇaṃ caiva cakṣuṣā caiva darśanam||

Verse 9

वाक्संभाषाप्रवृत्तं यत्तन्मनः परिवर्जितम्। बुद्ध्या चाध्यवसीयीत ब्रह्मचर्यमकल्मषम्।।

vāksaṃbhāṣāpravṛttaṃ yattanmanaḥ parivarjitam| buddhyā cādhyavasīyīta brahmacaryamakalmaṣam||

Verse 10

सम्यग्वृत्तिर्ब्रह्मलोकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान्। द्विजाग्र्यो जायते विद्वान्कन्यसीं वृत्तिमास्थितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षोडशाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 216।।

samyagvṛttirbrahmalokaṃ prāpnuyānmadhyamaḥ surān| dvijāgryo jāyate vidvānkanyasīṃ vṛttimāsthitaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣoḍaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 216||

Verse 11

सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु। संप्रदीप्तमुदीर्णं च निगृह्णीयाद्द्विजो मनः।। कन्यसीं कनीयसीम्।।

suduṣkaraṃ brahmacaryamupāyaṃ tatra me śṛṇu| saṃpradīptamudīrṇaṃ ca nigṛhṇīyāddvijo manaḥ|| kanyasīṃ kanīyasīm||

Verse 12

योषितां न कथा श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः। कथंचिद्दर्शनादासां दुर्बलानां विशेद्रजः।। निगृह्णीयाच्चलं मन इति ध. पाठः।।

yoṣitāṃ na kathā śrāvyā na nirīkṣyā nirambarāḥ| kathaṃciddarśanādāsāṃ durbalānāṃ viśedrajaḥ|| nigṛhṇīyāccalaṃ mana iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 13

रागोत्पन्नश्चेरत्कृच्छ्रमह्नस्त्रिः प्रविशेदपः। मग्नस्त्वप्स्वेव मनसा त्रिर्जपेदघमर्षणम्।।

rāgotpannaśceratkṛcchramahnastriḥ praviśedapaḥ| magnastvapsveva manasā trirjapedaghamarṣaṇam||

Verse 14

पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतरजोमयम्। ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः।।

pāpmānaṃ nirdahedevamantarbhūtarajomayam| jñānayuktena manasā saṃtatena vicakṣaṇaḥ||

Verse 15

कुणपामेध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम्। तद्वद्देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम्।।

kuṇapāmedhyasaṃyuktaṃ yadvadacchidrabandhanam| tadvaddehagataṃ vidyādātmānaṃ dehabandhanam||

Verse 16

अमेध्यपूर्णं यद्भाण्डं श्लेष्मान्तकलिलावृतम्। नेच्छते वीक्षितुं भाण्डं कुतः स्प्रष्टुं प्रवर्तते।।

amedhyapūrṇaṃ yadbhāṇḍaṃ śleṣmāntakalilāvṛtam| necchate vīkṣituṃ bhāṇḍaṃ kutaḥ spraṣṭuṃ pravartate||

Verse 17

देहभाण्डं मलैः पूर्णं बहिः स्वेदजलावृतम्। बीभत्सं नरनारीणां ज्ञानिनां नरकं मतम्।।

dehabhāṇḍaṃ malaiḥ pūrṇaṃ bahiḥ svedajalāvṛtam| bībhatsaṃ naranārīṇāṃ jñānināṃ narakaṃ matam||

Verse 18

छिद्रकुम्भो यथा स्रावं सृजते तद्गतं दृढम्। अन्तस्यं स्रंसते तद्वज्जलं देहेषु देहिनाम्।।

chidrakumbho yathā srāvaṃ sṛjate tadgataṃ dṛḍham| antasyaṃ sraṃsate tadvajjalaṃ deheṣu dehinām||

Verse 19

श्लेष्माश्रुमूत्रकलिलं पुरीषं शुक्लमेव च। कफजालविनिर्यासः सरसश्चित्त मुञ्चय।।

śleṣmāśrumūtrakalilaṃ purīṣaṃ śuklameva ca| kaphajālaviniryāsaḥ sarasaścitta muñcaya||

Verse 20

वातपित्तकफान्रक्तं त्वङ्भांसं स्नायुमस्थि च। मज्जां देहं सिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम्।। रजो रागः।।

vātapittakaphānraktaṃ tvaṅbhāṃsaṃ snāyumasthi ca| majjāṃ dehaṃ sirājālaistarpayanti rasā nṛṇām|| rajo rāgaḥ||

Verse 21

दश विद्याद्धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः। याभिः सूक्ष्माः प्रजायन्ते धमन्योऽन्याः सहस्रशः।। सिरानाड्यस्तासां जालैः।।

daśa vidyāddhamanyo'tra pañcendriyaguṇāvahāḥ| yābhiḥ sūkṣmāḥ prajāyante dhamanyo'nyāḥ sahasraśaḥ|| sirānāḍyastāsāṃ jālaiḥ||

Verse 22

एवमेताः सिरा नद्यो रसोदा देहसागरम्। तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम्।।

evametāḥ sirā nadyo rasodā dehasāgaram| tarpayanti yathākālamāpagā iva sāgaram||

Verse 23

मध्ये च हृदयस्यैका सिरा तत्र मनोवहा। शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर्विमुञ्चति।।

madhye ca hṛdayasyaikā sirā tatra manovahā| śukraṃ saṃkalpajaṃ nṝṇāṃ sarvagātrairvimuñcati||

Verse 24

सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या ह्यनुगताः सिराः। नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम्।। धमन्यो नाड्यः। याभिः सूक्ष्माः प्रतायन्ते इति झ. पाठः।।

sarvagātrapratāyinyastasyā hyanugatāḥ sirāḥ| netrayoḥ pratipadyante vahantyastaijasaṃ guṇam|| dhamanyo nāḍyaḥ| yābhiḥ sūkṣmāḥ pratāyante iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 25

पयस्यन्तर्हितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजैः। शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद्देहसंकल्पजैः खजैः।। सर्वगात्रप्रवाहिन्यः इति ध. पाठः।।

payasyantarhitaṃ sarpiryadvannirmathyate khajaiḥ| śukraṃ nirmathyate tadvaddehasaṃkalpajaiḥ khajaiḥ|| sarvagātrapravāhinyaḥ iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 26

स्वप्नेऽप्येवं यथाऽभ्येति मनः संकल्पजं रजः। शुक्रमस्पर्शजं देहात्सृजन्त्यस्य मनोवहाः।। स्वजैर्मन्थनदण्डैः। देहस्थात् संकल्पात् खेभ्य इन्द्रियेभ्यश्च जातैः संकल्पजैः स्वजैः स्त्रीदर्शनस्पर्शनादिभिः।।

svapne'pyevaṃ yathā'bhyeti manaḥ saṃkalpajaṃ rajaḥ| śukramasparśajaṃ dehātsṛjantyasya manovahāḥ|| svajairmanthanadaṇḍaiḥ| dehasthāt saṃkalpāt khebhya indriyebhyaśca jātaiḥ saṃkalpajaiḥ svajaiḥ strīdarśanasparśanādibhiḥ||

Verse 27

महर्षिर्भगवानत्रिर्वेद तच्छ्रुक्रसंभवम्। नृबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते।। शुक्रं संकल्पजं देहात्सृजत्यस्य मनोवहा इति झ. पाठः।।

maharṣirbhagavānatrirveda tacchrukrasaṃbhavam| nṛbījamindradaivatyaṃ tasmādindriyamucyate|| śukraṃ saṃkalpajaṃ dehātsṛjatyasya manovahā iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 28

ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम्। विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसंभवम्।।

ye vai śukragatiṃ vidyurbhūtasaṃkarakārikām| virāgā dagdhadoṣāste nāpnuyurdehasaṃbhavam||

Verse 29

गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम्। देहकर्म नुदन्प्राणानन्तकाले विमुच्यते।।

guṇānāṃ sāmyamāgamya manasaiva manovaham| dehakarma nudanprāṇānantakāle vimucyate||

Verse 30

भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रजायते। ज्योतिष्मद्विरजो नित्यं मन्त्रसिद्धं महात्मनाम्।।

bhavitā manaso jñānaṃ mana eva prajāyate| jyotiṣmadvirajo nityaṃ mantrasiddhaṃ mahātmanām||

Verse 31

तस्मात्तदभिघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम्। देहबीजं समुत्पन्नमस्मित्कर्मणि विद्यते।। त्रिबीजमिन्द्रदैवत्यं इति झ. पाठः।।

tasmāttadabhighātāya karma kuryādakalmaṣam| dehabījaṃ samutpannamasmitkarmaṇi vidyate|| tribījamindradaivatyaṃ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 32

न स्मरेन्न प्रयुञ्जीत ज्ञानी तत्कर्म बुद्धिमान्। रजस्तमश्च हित्वेह न तिर्यग्गतिमाप्नुयात्।। तदभिघाताय मनोनाशाय। अकल्मषं निवृत्तिरूपम्।।

na smarenna prayuñjīta jñānī tatkarma buddhimān| rajastamaśca hitveha na tiryaggatimāpnuyāt|| tadabhighātāya manonāśāya| akalmaṣaṃ nivṛttirūpam||

Verse 33

तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम्। विपक्वबुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम्।। यथेष्टां गतिमाप्नुयात् इति झ. पाठः। तत्र यथा येन प्रकारेण इष्टां गतिं मोक्षम्।।

taruṇādhigataṃ jñānaṃ jarādurbalatāṃ gatam| vipakvabuddhiḥ kālena ādatte mānasaṃ balam|| yatheṣṭāṃ gatimāpnuyāt iti jha. pāṭhaḥ| tatra yathā yena prakāreṇa iṣṭāṃ gatiṃ mokṣam||

Verse 34

एव पुत्रकलत्रेषु ज्ञातिसंबन्धिबन्धुषु। आदत्ते हृदये कामं व्याध्यादिभिरभिप्लुतः।।

eva putrakalatreṣu jñātisaṃbandhibandhuṣu| ādatte hṛdaye kāmaṃ vyādhyādibhirabhiplutaḥ||

Verse 35

यतस्ततः परिपतन्नविन्दन्सुखमण्वपि। बहुदुःखसमापन्नः पश्चान्निर्वेदमास्थितः। ज्ञानवृक्षं समाश्रित्य पश्चान्निर्वृतिमश्नुते।।

yatastataḥ paripatannavindansukhamaṇvapi| bahuduḥkhasamāpannaḥ paścānnirvedamāsthitaḥ| jñānavṛkṣaṃ samāśritya paścānnirvṛtimaśnute||

Verse 36

सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम्। यथा पश्येत्तथा दोषानतीत्यामृतमश्नुते।। जरया दुर्बलता तां। तृतीया तत्कृतार्थेनेति समासः। मानसंबलं संकल्पमादत्ते संहरति। काले पूर्वभाग्येन नतु दृष्टयोग्यतया।।

sudurgamiva panthānamatītya guṇabandhanam| yathā paśyettathā doṣānatītyāmṛtamaśnute|| jarayā durbalatā tāṃ| tṛtīyā tatkṛtārtheneti samāsaḥ| mānasaṃbalaṃ saṃkalpamādatte saṃharati| kāle pūrvabhāgyena natu dṛṣṭayogyatayā||