Adhyaya 215

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वार्ष्णेयाध्यात्मानुवादः।। 1।। गुरुरुवाच। रजसा साध्यते मोहस्तमश्च भरतर्षभ। क्रोधलोभौ भयं दर्प एतेषां सादनाच्छुचिः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vārṣṇeyādhyātmānuvādaḥ|| 1|| gururuvāca| rajasā sādhyate mohastamaśca bharatarṣabha| krodhalobhau bhayaṃ darpa eteṣāṃ sādanācchuciḥ||

Verse 2

परमं परमात्मानं देवमक्षयमव्ययम्। विष्णुमव्यक्तसंस्थानं विदुस्तं देवसत्तमम्।।

paramaṃ paramātmānaṃ devamakṣayamavyayam| viṣṇumavyaktasaṃsthānaṃ vidustaṃ devasattamam||

Verse 3

तस्य मायापिनद्धाङ्गा ज्ञान भ्रष्टा निराशिषः। मानवा ज्ञानसंमोहात्ततः कामं प्रयान्ति वै।।

tasya māyāpinaddhāṅgā jñāna bhraṣṭā nirāśiṣaḥ| mānavā jñānasaṃmohāttataḥ kāmaṃ prayānti vai||

Verse 4

कामात्क्रोधमवाप्याथ लोभमोहौ च मानवाः। मानदर्पावहंकारमहंकारात्ततः क्रियाः।।

kāmātkrodhamavāpyātha lobhamohau ca mānavāḥ| mānadarpāvahaṃkāramahaṃkārāttataḥ kriyāḥ||

Verse 5

क्रियाभिः स्नेहसंबन्धः स्नेहाच्छोकमनन्तरम्। अथ दुःखसमारम्भा जराजन्मकृतक्षणाः।।

kriyābhiḥ snehasaṃbandhaḥ snehācchokamanantaram| atha duḥkhasamārambhā jarājanmakṛtakṣaṇāḥ||

Verse 6

जन्मतो गर्भवासं तु शुक्रशोणितसंभवम्। पुरीषमूत्रविक्लेदं शोणितप्रभवाविलम्।।

janmato garbhavāsaṃ tu śukraśoṇitasaṃbhavam| purīṣamūtravikledaṃ śoṇitaprabhavāvilam||

Verse 7

तृष्णाभिभूतस्तैर्वद्धस्तानेवाभिपरिप्लवन्। तथा नरकगर्तस्थस्तृष्णारज्जुभिराचितः। पुण्यपापप्रणुन्नाङ्गो जायते स यथा कृमिः।।

tṛṣṇābhibhūtastairvaddhastānevābhipariplavan| tathā narakagartasthastṛṣṇārajjubhirācitaḥ| puṇyapāpapraṇunnāṅgo jāyate sa yathā kṛmiḥ||

Verse 8

मशकैर्मत्कुणैर्दष्टस्तथा चित्रवधार्दितः। नानाव्याधिभिराकीर्णः कथंचिद्यौवनं गतः।।

maśakairmatkuṇairdaṣṭastathā citravadhārditaḥ| nānāvyādhibhirākīrṇaḥ kathaṃcidyauvanaṃ gataḥ||

Verse 9

कूर्मोत्सृजति भूयश्च रज्जुः स्वस्वमुखेप्सया। योषितं नरकं गृह्य जन्मकर्मवशानुगः।।

kūrmotsṛjati bhūyaśca rajjuḥ svasvamukhepsayā| yoṣitaṃ narakaṃ gṛhya janmakarmavaśānugaḥ||

Verse 10

पुरक्षेत्रनिमित्तं यद्दुःखं वक्तुं न शक्यते। कस्तत्र निन्दकश्चैव नरके पच्यते भृशम्।।

purakṣetranimittaṃ yadduḥkhaṃ vaktuṃ na śakyate| kastatra nindakaścaiva narake pacyate bhṛśam||

Verse 11

वार्धक्यमनुलङ्घेत तत्र कर्मारभेत्पुनः। भगवान्संस्तुतः पश्चात्किं प्रवक्ष्यामि ते भृशम्।।

vārdhakyamanulaṅgheta tatra karmārabhetpunaḥ| bhagavānsaṃstutaḥ paścātkiṃ pravakṣyāmi te bhṛśam||

Verse 12

संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुद्ध्येत योषितः। प्रकृत्याः क्षेत्रभूतास्ता नराः क्षेत्रज्ञलक्षणाः। तस्मादेवाविशेषेण नरोऽतीयाद्विशेषतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 215।।

saṃsāratantravāhinyastatra buddhyeta yoṣitaḥ| prakṛtyāḥ kṣetrabhūtāstā narāḥ kṣetrajñalakṣaṇāḥ| tasmādevāviśeṣeṇa naro'tīyādviśeṣataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pañcadaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 215||

Verse 13

कृत्या ह्येता घोररूपा मोहयन्त्यविचक्षणान्। रजस्यन्तर्हिता मूर्तिरिन्द्रियाणां सनातनी।। तस्मादेव विशेषेण विनश्येयुर्विपश्चितः इति थ. पाठः। तस्मादेता विशेषेण नरा नैयुर्विपश्चितः इति थ. पाठः।।

kṛtyā hyetā ghorarūpā mohayantyavicakṣaṇān| rajasyantarhitā mūrtirindriyāṇāṃ sanātanī|| tasmādeva viśeṣeṇa vinaśyeyurvipaścitaḥ iti tha. pāṭhaḥ| tasmādetā viśeṣeṇa narā naiyurvipaścitaḥ iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 14

तस्मात्तर्षात्मकाद्रागाद्बीजाज्जायन्ति जन्तवः। स्वदेहजानस्वसंज्ञान्यद्वदङ्गात्कृमींस्त्यजेत्। स्वसंज्ञानस्वकांस्तद्वत्सुतसंज्ञान्कृमींस्त्यजेत्।। शत्रुमारणार्थं मन्त्रमयी शक्तिः कृत्या सैव एताः।।

tasmāttarṣātmakādrāgādbījājjāyanti jantavaḥ| svadehajānasvasaṃjñānyadvadaṅgātkṛmīṃstyajet| svasaṃjñānasvakāṃstadvatsutasaṃjñānkṛmīṃstyajet|| śatrumāraṇārthaṃ mantramayī śaktiḥ kṛtyā saiva etāḥ||

Verse 15

शुक्रतो रसतश्चैव देहाज्जायन्ति जन्तवः। स्वभावात्कर्मयोगाद्वा तानुपेक्षेत बुद्धिमान्।।

śukrato rasataścaiva dehājjāyanti jantavaḥ| svabhāvātkarmayogādvā tānupekṣeta buddhimān||

Verse 16

रजस्तमसि पर्यस्तं सत्वं च रजसि स्थितम्। ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं बुद्ध्यंहंकारलक्षणम्।।

rajastamasi paryastaṃ satvaṃ ca rajasi sthitam| jñānādhiṣṭhānamajñānaṃ buddhyaṃhaṃkāralakṣaṇam||

Verse 17

तद्बीजं देहिनामाद्दुस्तद्बीजं जीवसंज्ञितम्। कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तनम्।। स्नहोज्जायन्ति जन्तव इति थ. ध. पाठः।।

tadbījaṃ dehināmāddustadbījaṃ jīvasaṃjñitam| karmaṇā kālayuktena saṃsāraparivartanam|| snahojjāyanti jantava iti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 18

रमत्ययं यथा स्वप्ने मनसा देहवानिव। कर्मगर्भैर्गुणैर्देही गर्भे तदुपलभ्यते।।

ramatyayaṃ yathā svapne manasā dehavāniva| karmagarbhairguṇairdehī garbhe tadupalabhyate||

Verse 19

कर्मणा बीजभूतेन चोद्यते यद्यदिन्द्रियम्। जायते तदहंकाराद्रागयुक्तेन चेतसा।।

karmaṇā bījabhūtena codyate yadyadindriyam| jāyate tadahaṃkārādrāgayuktena cetasā||

Verse 20

शब्दरागाच्छ्रोत्रमस्य जायते भावितात्मनः। रूपरागात्तथा चक्षुर्घ्राणं गन्धजिघृक्षया।।

śabdarāgācchrotramasya jāyate bhāvitātmanaḥ| rūparāgāttathā cakṣurghrāṇaṃ gandhajighṛkṣayā||

Verse 21

संस्पर्शेभ्यस्तथा वायुः प्राणापानव्यपाश्रयः। व्यानोदानौ समानश्च पञ्चधा देहयापनम्।।

saṃsparśebhyastathā vāyuḥ prāṇāpānavyapāśrayaḥ| vyānodānau samānaśca pañcadhā dehayāpanam||

Verse 22

संजातैर्जायते गात्रैः कर्मजैर्ब्रह्मणा वृतः। दुःखाद्यन्तैर्दुःखमध्यैर्नरः शारीरमानसैः।।

saṃjātairjāyate gātraiḥ karmajairbrahmaṇā vṛtaḥ| duḥkhādyantairduḥkhamadhyairnaraḥ śārīramānasaiḥ||

Verse 23

दुःखं विद्यादुपादानादभिमानाच्च वर्धते। त्यागात्तेभ्यो निरोधः स्यान्निरोधज्ञो विमुच्यते।।

duḥkhaṃ vidyādupādānādabhimānācca vardhate| tyāgāttebhyo nirodhaḥ syānnirodhajño vimucyate||

Verse 24

इन्द्रियाणां रजस्येव प्रलयप्रभवावुभौ। परीक्ष्य संचरेद्विद्वान्यथावच्छास्त्रचक्षुषा।।

indriyāṇāṃ rajasyeva pralayaprabhavāvubhau| parīkṣya saṃcaredvidvānyathāvacchāstracakṣuṣā||

Verse 25

ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्नोपसर्पन्त्यतर्षुलम्। ज्ञानैश्च करणैर्देही न देहं पुननर्हति।।

jñānendriyāṇīndriyārthānnopasarpantyatarṣulam| jñānaiśca karaṇairdehī na dehaṃ punanarhati||