Adhyaya 214

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शिष्याय गुरूक्तवार्ष्णेयाध्यात्मानुवादः।। 1।। गुरुरुवाच। प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथा समुपलभ्यते। तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्वं न रोचते।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śiṣyāya gurūktavārṣṇeyādhyātmānuvādaḥ|| 1|| gururuvāca| pravṛttilakṣaṇo dharmo yathā samupalabhyate| teṣāṃ vijñānaniṣṭhānāmanyattatvaṃ na rocate||

Verse 2

दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः। प्रयोजनं महत्त्वात्तु मार्गमिच्छन्ति संस्तुतम्।।

durlabhā vedavidvāṃso vedokteṣu vyavasthitāḥ| prayojanaṃ mahattvāttu mārgamicchanti saṃstutam||

Verse 3

वेदस्य न विदुर्भावं ज्ञानमार्गप्रतिष्ठितम्। सद्भिराचरितत्वात्तु वृत्तमेतदगर्हितम्। इयं सा बुद्धिरभ्येत्य यथा याति परां गतिम्।।

vedasya na vidurbhāvaṃ jñānamārgapratiṣṭhitam| sadbhirācaritatvāttu vṛttametadagarhitam| iyaṃ sā buddhirabhyetya yathā yāti parāṃ gatim||

Verse 4

शरीरवानुपादत्ते मोहात्सर्वान्परिग्रहान्। कामक्रोधादिभिर्भावैर्युक्तो राजसतामसैः।।

śarīravānupādatte mohātsarvānparigrahān| kāmakrodhādibhirbhāvairyukto rājasatāmasaiḥ||

Verse 5

नाशुद्धमाचरेत्तस्मादभीप्सन्देहयापनम्। कर्मणां विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान्।।

nāśuddhamācarettasmādabhīpsandehayāpanam| karmaṇāṃ vivaraṃ kurvanna lokānāpnuyācchubhān||

Verse 6

लोहयुक्तं तथा हेम विपक्वं न विराजते। तथाऽपक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते।।

lohayuktaṃ tathā hema vipakvaṃ na virājate| tathā'pakvakaṣāyākhyaṃ vijñānaṃ na prakāśate||

Verse 7

केचिदात्मगुणं प्राप्तास्ते मुक्ताश्चक्रबन्धनात्। इतरे दुःखसन्द्वन्द्वास्तथा दुःखपरायणाः।।

kecidātmaguṇaṃ prāptāste muktāścakrabandhanāt| itare duḥkhasandvandvāstathā duḥkhaparāyaṇāḥ||

Verse 8

शुकाकर्मानुरूपं ते जायमानाः पुनः पुनः। क्रोधलोभमदाविष्टा मूढान्तः करणाः सदा।।

śukākarmānurūpaṃ te jāyamānāḥ punaḥ punaḥ| krodhalobhamadāviṣṭā mūḍhāntaḥ karaṇāḥ sadā||

Verse 9

यथा--- संछाया नास्ति नित्यतया परा। गुणानेव तथा चिन्त्या सन्त्येति च विदुर्बुधाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिप्रवणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुर्दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 214।।

yathā--- saṃchāyā nāsti nityatayā parā| guṇāneva tathā cintyā santyeti ca vidurbudhāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntipravaṇi mokṣadharmaparvaṇi caturdaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 214||

Verse 10

यश्चाधर्मं चरेल्लोभात्कामक्रोधावनुप्लुवन्। धर्म्यं पन्थानमुत्क्रम्य सानुबन्धो विनश्यति।।

yaścādharmaṃ carellobhātkāmakrodhāvanupluvan| dharmyaṃ panthānamutkramya sānubandho vinaśyati||

Verse 11

अचलं ज्ञानमप्राप्य चलचित्तश्चलानियात्। शब्दादीन्विषयांस्तस्मान्न संरागादुपप्लवेत्। क्रोधो हर्षो विषादश्च जायन्ते हि परस्परात्।।

acalaṃ jñānamaprāpya calacittaścalāniyāt| śabdādīnviṣayāṃstasmānna saṃrāgādupaplavet| krodho harṣo viṣādaśca jāyante hi parasparāt||

Verse 12

गुणाः कार्याः क्रोधहर्षौ सुखदुःखे प्रियाप्रिये। द्वन्द्वान्यथैवमादीनि विजयेच्चैव सर्ववित्।।

guṇāḥ kāryāḥ krodhaharṣau sukhaduḥkhe priyāpriye| dvandvānyathaivamādīni vijayeccaiva sarvavit||

Verse 13

पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वराजसताभसे। कमभिष्टुवते चायं कं वा क्रोशति किं वदन्।।

pañcabhūtātmake dehe sattvarājasatābhase| kamabhiṣṭuvate cāyaṃ kaṃ vā krośati kiṃ vadan||

Verse 14

स्पर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः। नावगच्छन्ति विज्ञानादात्मानं पार्थिवं गुणम्।।

sparśarūparasādyeṣu saṅgaṃ gacchanti bāliśāḥ| nāvagacchanti vijñānādātmānaṃ pārthivaṃ guṇam||

Verse 15

मृन्मयं शरणं यद्वन्मृदैव परिलिप्यते। पार्थिवोऽयं तथा देहो मृद्विकारान्न नश्यति।। प्रयोजनमत्तत्त्वात्तु इति ट. थ. पाठः।।

mṛnmayaṃ śaraṇaṃ yadvanmṛdaiva parilipyate| pārthivo'yaṃ tathā deho mṛdvikārānna naśyati|| prayojanamattattvāttu iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 16

मधु तैलं पयः सर्पिर्मांसानि लवणं गुडः। धान्यानि फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा।।

madhu tailaṃ payaḥ sarpirmāṃsāni lavaṇaṃ guḍaḥ| dhānyāni phalamūlāni mṛdvikārāḥ sahāmbhasā||

Verse 17

यद्वत्कान्तारमातिष्ठन्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत्। ग्राम्यमाहारमादद्यादस्वाद्वपि हि यापनम्।।

yadvatkāntāramātiṣṭhannautsukyaṃ samanuvrajet| grāmyamāhāramādadyādasvādvapi hi yāpanam||

Verse 18

तद्वत्संसारकान्तारमातिष्ठञ्श्रमतत्परः। यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा।।

tadvatsaṃsārakāntāramātiṣṭhañśramatatparaḥ| yātrārthamadyādāhāraṃ vyādhito bheṣajaṃ yathā||

Verse 19

भक्षणे श्वापदैर्मार्गादिति चारं करोति चेत्। एवं संसारमार्गेण यात्रार्थं विषयाणि च।।

bhakṣaṇe śvāpadairmārgāditi cāraṃ karoti cet| evaṃ saṃsāramārgeṇa yātrārthaṃ viṣayāṇi ca||

Verse 20

न गच्छेद्भोगविज्ञानादुन्मार्गे पद्यते तदा। तस्माददुःखतो मार्गमास्थितस्तमनुस्मरेत्।।

na gacchedbhogavijñānādunmārge padyate tadā| tasmādaduḥkhato mārgamāsthitastamanusmaret||

Verse 21

नानापर्णफला वृक्षा बहवः सन्ति तत्र हि। भोक्तारो मुनयश्चैव तस्मात्परतरं वनम्।।

nānāparṇaphalā vṛkṣā bahavaḥ santi tatra hi| bhoktāro munayaścaiva tasmātparataraṃ vanam||

Verse 22

अनुमानैस्तथाशास्त्रैर्यशसा विक्रमेण च। सत्यशौचार्जवत्यागैर्वर्चसा विक्रमेण च। क्षान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च।।

anumānaistathāśāstrairyaśasā vikrameṇa ca| satyaśaucārjavatyāgairvarcasā vikrameṇa ca| kṣāntyā dhṛtyā ca buddhyā ca manasā tapasaiva ca||

Verse 23

भावान्सर्वान्यथावृत्तान्संवसेत यथाक्रमम्। शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयच्छेदिन्द्रियाणि च।। मृद्विकारैर्विलिप्यते इति ध. पाठः।।

bhāvānsarvānyathāvṛttānsaṃvaseta yathākramam| śāntimicchannadīnātmā saṃyacchedindriyāṇi ca|| mṛdvikārairvilipyate iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 24

सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः। चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यज्ञानाज्जन्तवो भृशम्।।

sattvena rajasā caiva tamasā caiva mohitāḥ| cakravatparivartante hyajñānājjantavo bhṛśam||

Verse 25

तस्मात्सम्यक्परीक्षेत दोषानज्ञानसंभवान्। अज्ञानप्रभवं नित्यमहंकारं परित्यजेत्।।

tasmātsamyakparīkṣeta doṣānajñānasaṃbhavān| ajñānaprabhavaṃ nityamahaṃkāraṃ parityajet||

Verse 26

महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः। देहमूलं विजानीहि नैतानि भगवानतः।।

mahābhūtānīndriyāṇi guṇāḥ sattvaṃ rajastamaḥ| dehamūlaṃ vijānīhi naitāni bhagavānataḥ||

Verse 27

उपायतः प्रवक्ष्यामि तं च मृत्युं दुरासदम्। त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वमहंकारे प्रतिष्ठितम्।।

upāyataḥ pravakṣyāmi taṃ ca mṛtyuṃ durāsadam| trailokyaṃ seśvaraṃ sarvamahaṃkāre pratiṣṭhitam||

Verse 28

यथेह नियतः कालो दर्शयत्यार्तवान्गुणान्। तद्वद्भतेष्वहंकारं विद्याद्भूतप्रवर्तकम्।।

yatheha niyataḥ kālo darśayatyārtavānguṇān| tadvadbhateṣvahaṃkāraṃ vidyādbhūtapravartakam||

Verse 29

संमोहकं तमो विद्यात्कृष्णमज्ञानसंभवम्। प्रकृतेर्गुणसंजातो महानहंक्रिया ततः।।

saṃmohakaṃ tamo vidyātkṛṣṇamajñānasaṃbhavam| prakṛterguṇasaṃjāto mahānahaṃkriyā tataḥ||

Verse 30

अहंकारात्पुनः पश्चाद्भूतग्राममुदाहृतम्। अव्यक्तस्य गुणेभ्यस्तु तद्गुणांश्च निबोध तान्।।

ahaṃkārātpunaḥ paścādbhūtagrāmamudāhṛtam| avyaktasya guṇebhyastu tadguṇāṃśca nibodha tān||

Verse 31

प्रीतिदुःखनिबद्धांश्च समस्तांस्त्रीनथो गुणान्। सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च निबोध तान्।।

prītiduḥkhanibaddhāṃśca samastāṃstrīnatho guṇān| sattvasya rajasaścaiva tamasaśca nibodha tān||

Verse 32

प्रसादो हर्षजा प्रीतिरसंदेहो धृतिः स्मृतिः। एतान्सत्त्वगुणान्विद्यादिमान्राजसतामसान्।।

prasādo harṣajā prītirasaṃdeho dhṛtiḥ smṛtiḥ| etānsattvaguṇānvidyādimānrājasatāmasān||

Verse 33

असन्तोषोऽक्षमाऽधैर्यमतृप्तिर्विषयादिषु। राजसाश्च गुणा ह्येते तत्परं तामसाञ्शृणु।।

asantoṣo'kṣamā'dhairyamatṛptirviṣayādiṣu| rājasāśca guṇā hyete tatparaṃ tāmasāñśṛṇu||

Verse 34

मोहस्तन्द्री तथा दुःखं निद्राऽऽलस्यं प्रमादता। विषादी दीर्घसूत्रश्च तत्तामसमुदाहृतम्।।

mohastandrī tathā duḥkhaṃ nidrā''lasyaṃ pramādatā| viṣādī dīrghasūtraśca tattāmasamudāhṛtam||

Verse 35

कामक्रोधौ प्रमादश्च लोभमोहौ भयं क्लमः। विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता।।

kāmakrodhau pramādaśca lobhamohau bhayaṃ klamaḥ| viṣādaśokāvaratirmānadarpāvanāryatā||

Verse 36

दोषाणामेवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम्। विमृशेदात्मसंस्थानमेकैकमनुसंततम्।।

doṣāṇāmevamādīnāṃ parīkṣya gurulāghavam| vimṛśedātmasaṃsthānamekaikamanusaṃtatam||

Verse 37

यस्मिन्प्रतिष्ठितं चेदं यस्मिन्सज्ज्ञाननिर्गतिः। सर्वभूताधिकं नित्यमहंकारं विलोकयेत्।।

yasminpratiṣṭhitaṃ cedaṃ yasminsajjñānanirgatiḥ| sarvabhūtādhikaṃ nityamahaṃkāraṃ vilokayet||

Verse 38

विलोकमानः स तदा स्वबुद्ध्या सूक्ष्मया पुनः। तदेव भाति तद्रूपमात्मना यत्सुनिर्मलम्।।

vilokamānaḥ sa tadā svabuddhyā sūkṣmayā punaḥ| tadeva bhāti tadrūpamātmanā yatsunirmalam||

Verse 39

शिष्य उवाच। के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः के पुनः पुनरायान्ति के मोहादचला इव।।

śiṣya uvāca| ke doṣā manasā tyaktāḥ ke buddhyā śithilīkṛtāḥ ke punaḥ punarāyānti ke mohādacalā iva||

Verse 40

केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमृशेद्बुधः। एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यथा विद्यामहं विभो। मह्यं शुश्रूषवे विद्वन्वक्ष्येतद्बुद्धिनिश्चितम्।। यथावृत्तान्समीक्ष्य विषयात्मकान् इति झ. पाठः।।

keṣāṃ balābalaṃ buddhyā hetubhirvimṛśedbudhaḥ| etanme sarvamācakṣva yathā vidyāmahaṃ vibho| mahyaṃ śuśrūṣave vidvanvakṣyetadbuddhiniścitam|| yathāvṛttānsamīkṣya viṣayātmakān iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 41

शान्तत्वादपरान्ताच्च आरम्भादपि चैकतः। प्रोक्तो ह्यत्र यथा हेतुरेवमाहुर्मनीषिणः।।

śāntatvādaparāntācca ārambhādapi caikataḥ| prokto hyatra yathā heturevamāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 42

गुरुरुवाच। दोषैर्मूलादवच्छिन्नैर्विशुद्धात्मा विमुच्यते। विनाशयति संभूतमयस्मयमयो यथा। तथा कृतात्मा सहजैर्दोषैर्नश्यति राजसैः।।

gururuvāca| doṣairmūlādavacchinnairviśuddhātmā vimucyate| vināśayati saṃbhūtamayasmayamayo yathā| tathā kṛtātmā sahajairdoṣairnaśyati rājasaiḥ||

Verse 43

सहजैरविशुद्धात्मा दोषैर्नश्यति तामसैः। राजसं तामसं चैव शुद्धात्मा कालसंभवम्।।

sahajairaviśuddhātmā doṣairnaśyati tāmasaiḥ| rājasaṃ tāmasaṃ caiva śuddhātmā kālasaṃbhavam||

Verse 44

शमयेत्सत्त्वमास्थाय बुद्ध्या केवलया द्विजः। त्यजेच्च मनसा चेतः शुद्धात्मा बुद्धिमास्थितः

śamayetsattvamāsthāya buddhyā kevalayā dvijaḥ| tyajecca manasā cetaḥ śuddhātmā buddhimāsthitaḥ

Verse 45

तत्सर्वं देहिनां बीजं सत्त्वमात्मवतः समम्। तस्मादात्मवता वर्ज्यं रजश्च तम एव च।।

tatsarvaṃ dehināṃ bījaṃ sattvamātmavataḥ samam| tasmādātmavatā varjyaṃ rajaśca tama eva ca||

Verse 46

रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलतामियात्। आहारान्वर्जयेन्नित्यं राजसांस्तामसानपि।।

rajastamobhyāṃ nirmuktaṃ sattvaṃ nirmalatāmiyāt| āhārānvarjayennityaṃ rājasāṃstāmasānapi||

Verse 47

ते ब्रह्म पुनरायान्ति न मोहादचला इव। अथवा मन्त्रवद्ब्रूयुर्मांसादीनां यजुष्कृतम्।।

te brahma punarāyānti na mohādacalā iva| athavā mantravadbrūyurmāṃsādīnāṃ yajuṣkṛtam||

Verse 48

स वै हेतुरनादाने शुद्धधर्मानुपालने। रजसा कामयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्नुते।।

sa vai heturanādāne śuddhadharmānupālane| rajasā kāmayuktāni kāryāṇyapi samāpnute||

Verse 49

अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान्सर्वांश्च सेवते। तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते। हिंसाविहाराभिरतस्तन्द्रीनिद्रासमन्वितः।।

arthayuktāni cātyarthaṃ kāmānsarvāṃśca sevate| tamasā lobhayuktāni krodhajāni ca sevate| hiṃsāvihārābhiratastandrīnidrāsamanvitaḥ||

Verse 50

सत्वस्थः सात्विकान्भावाञ्शुद्धान्पश्यति संश्रितः। स देही विमलः श्रीमाञ्श्रद्धाविद्यासमन्वितः।।

satvasthaḥ sātvikānbhāvāñśuddhānpaśyati saṃśritaḥ| sa dehī vimalaḥ śrīmāñśraddhāvidyāsamanvitaḥ||