Adhyaya 213

Verse 1

भीष्मेम युधिष्ठिरंप्रति शिष्यंप्रत्युक्तजगत्सृष्ट्यादिप्रतिपादकगुरुवाक्यानुवादः।। 1।। गुरुरुवाच। चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च। अव्यक्तप्रभवान्याहुरव्यक्तनिधनानि च। अव्यक्तलक्षणं विद्यादव्यक्तात्मात्मकं मनः।।

bhīṣmema yudhiṣṭhiraṃprati śiṣyaṃpratyuktajagatsṛṣṭyādipratipādakaguruvākyānuvādaḥ|| 1|| gururuvāca| caturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca| avyaktaprabhavānyāhuravyaktanidhanāni ca| avyaktalakṣaṇaṃ vidyādavyaktātmātmakaṃ manaḥ||

Verse 2

यथाऽश्वत्थकणीकायामन्तर्भूतो महाद्रुमः। निष्पन्नो दृश्यते व्यक्तमव्यक्तात्संभवस्तथा।।

yathā'śvatthakaṇīkāyāmantarbhūto mahādrumaḥ| niṣpanno dṛśyate vyaktamavyaktātsaṃbhavastathā||

Verse 3

आत्मानमनुसंयाति बुद्धिरव्यक्तजा तथा। तामन्वेति मनो यद्वल्लोहवर्मणि सन्निधौ।।

ātmānamanusaṃyāti buddhiravyaktajā tathā| tāmanveti mano yadvallohavarmaṇi sannidhau||

Verse 4

अभिद्रवत्ययस्कान्तमयोनिश्चेतनं यथा। स्वभावहेतुजा भावा यद्वदन्यदपीदृशम्।।

abhidravatyayaskāntamayoniścetanaṃ yathā| svabhāvahetujā bhāvā yadvadanyadapīdṛśam||

Verse 5

तद्वदव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाः। अचेतनाश्चेतयितुः कारणादभिसंगताः।।

tadvadavyaktajā bhāvāḥ kartuḥ kāraṇalakṣaṇāḥ| acetanāścetayituḥ kāraṇādabhisaṃgatāḥ||

Verse 6

न भूर्न खं द्यौर्भूतानि नर्षयो न सुरासुराः। नान्यदासीदृते जीवमासेदुर्न तु संहतिम्।।

na bhūrna khaṃ dyaurbhūtāni narṣayo na surāsurāḥ| nānyadāsīdṛte jīvamāsedurna tu saṃhatim||

Verse 7

सर्वं नित्यं सर्वगतं मनोहेतुत्वलक्षणम्। अज्ञानकर्म निर्दिष्टमेतत्कारणलक्षणम्।।

sarvaṃ nityaṃ sarvagataṃ manohetutvalakṣaṇam| ajñānakarma nirdiṣṭametatkāraṇalakṣaṇam||

Verse 8

तत्कारणेन संयुक्तं कार्यसंग्रहकारकम्। येनैतद्वर्तते चक्रमनादिनिधनं महत्।।

tatkāraṇena saṃyuktaṃ kāryasaṃgrahakārakam| yenaitadvartate cakramanādinidhanaṃ mahat||

Verse 9

येन स्वभावसद्भावं हेतुभूता सकारणा। एवं प्राकृतविस्तारो ह्याश्रित्य पुरुषं परम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रयोदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 213।।

yena svabhāvasadbhāvaṃ hetubhūtā sakāraṇā| evaṃ prākṛtavistāro hyāśritya puruṣaṃ param|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi trayodaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 213||

Verse 10

अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम्। क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम्।।

avyaktanābhaṃ vyaktāraṃ vikāraparimaṇḍalam| kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ snigdhākṣaṃ vartate dhruvam||

Verse 11

स्निग्धत्वात्तिलवत्सर्वं चक्रेऽस्मिन्पीड्यते जगत्। तिलपीडैरिवाक्रम्य भोगैरज्ञानसंभवैः।।

snigdhatvāttilavatsarvaṃ cakre'sminpīḍyate jagat| tilapīḍairivākramya bhogairajñānasaṃbhavaiḥ||

Verse 12

प्राणेनायं हि शान्ते तु विरोधात्प्रतिपालनम्। देहस्येषून्य आस्ते यः शुद्धोऽचिन्त्यः सनातनः।।

prāṇenāyaṃ hi śānte tu virodhātpratipālanam| dehasyeṣūnya āste yaḥ śuddho'cintyaḥ sanātanaḥ||

Verse 13

भ्रामयन्नेषतो याति कालचक्रसमन्वितः। भूतानि मोहयन्नित्यं चक्रस्य च रयं गतः।।

bhrāmayanneṣato yāti kālacakrasamanvitaḥ| bhūtāni mohayannityaṃ cakrasya ca rayaṃ gataḥ||

Verse 14

स्नेहद्रव्यसमायोगे क्षेत्रपाचं न वस्तुषु। तिलवत्पीडिते चक्रे ह्याधियन्त्रनिपीडिते। बहिश्चाधिष्ठिते यद्वज्ज्ञानिनां कर्मसंभवम्।।

snehadravyasamāyoge kṣetrapācaṃ na vastuṣu| tilavatpīḍite cakre hyādhiyantranipīḍite| bahiścādhiṣṭhite yadvajjñānināṃ karmasaṃbhavam||

Verse 15

कर्म तत्कुरुते तर्षादहंकारपरिग्रहम्। कार्यकारणसंयोगे स हेतुरुपपादितः।।

karma tatkurute tarṣādahaṃkāraparigraham| kāryakāraṇasaṃyoge sa heturupapāditaḥ||

Verse 16

यथाऽऽकर्ण्य च तच्छिष्यस्तत्वज्ञानमनुत्तमम्। नात्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथा। कार्याण्यमूनि करणे कालो भवति हेतुमान्।। विद्यादव्यक्तात्मकमेव च इति थ. पाठः।।

yathā''karṇya ca tacchiṣyastatvajñānamanuttamam| nātyeti kāraṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ kāraṇaṃ tathā| kāryāṇyamūni karaṇe kālo bhavati hetumān|| vidyādavyaktātmakameva ca iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 17

हेतुयुक्ताः प्रकृतयो विकाराश्च परस्परम्। अन्योन्यमभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा।।

hetuyuktāḥ prakṛtayo vikārāśca parasparam| anyonyamabhivartante puruṣādhiṣṭhitāḥ sadā||

Verse 18

सत्वरजस्तामसैर्भावैश्च्युतो हेतुबलान्वितः। क्षेत्रज्ञमेवानयाति पांसुर्वातेरितो यथा।। कार्यव्यक्तेन करणे इति झ. पाठः।।

satvarajastāmasairbhāvaiścyuto hetubalānvitaḥ| kṣetrajñamevānayāti pāṃsurvāterito yathā|| kāryavyaktena karaṇe iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 19

न च तैः स्पृश्यते भावैर्न ते तेन महात्मना। सरजस्कोऽरजस्कश्च स वै वायुर्भवेद्यथा।।

na ca taiḥ spṛśyate bhāvairna te tena mahātmanā| sarajasko'rajaskaśca sa vai vāyurbhavedyathā||

Verse 20

तथैतदन्तरं विद्यात्सत्वक्षेत्रज्ञयोर्बुधः। अभ्यासात्स तथा युक्तो न गच्छेत्प्रकृतिं पुनः।।

tathaitadantaraṃ vidyātsatvakṣetrajñayorbudhaḥ| abhyāsātsa tathā yukto na gacchetprakṛtiṃ punaḥ||

Verse 21

संदेहमेतमुत्पन्नमच्छिनद्भगवानृषिः। तथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसंविदम्।।

saṃdehametamutpannamacchinadbhagavānṛṣiḥ| tathā vārtāṃ samīkṣeta kṛtalakṣaṇasaṃvidam||

Verse 22

बीजान्यग्न्युपदग्धानि नरो हन्ति यथा पुनः। ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा संपद्यते पुनः।।

bījānyagnyupadagdhāni naro hanti yathā punaḥ| jñānadagdhaistathā kleśairnātmā saṃpadyate punaḥ||