Adhyaya 212

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शिष्याय गुरूक्तवार्ष्णेयाध्यात्मत्वानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। योगं मे परमं तात मोक्षस्य वदभारत। तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतांवर।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śiṣyāya gurūktavārṣṇeyādhyātmatvānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vadabhārata| tamahaṃ tattvato jñātumicchāmi vadatāṃvara||

Verse 2

भूयोपि ज्ञानसद्भावे स्थित्यर्थं त्वां ब्रवीम्यहम्। अचिन्त्यं वासुदेवाख्यं तस्मात्प्रब्रूहि सत्तम।।

bhūyopi jñānasadbhāve sthityarthaṃ tvāṃ bravīmyaham| acintyaṃ vāsudevākhyaṃ tasmātprabrūhi sattama||

Verse 3

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाह न्तीममितिहासं पुरातनम्। संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāha ntīmamitihāsaṃ purātanam| saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha||

Verse 4

कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम्। तेजोराशिं महात्मानं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम्।।

kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryamṛṣisattamam| tejorāśiṃ mahātmānaṃ satyasandhaṃ jitendriyam||

Verse 5

शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः। चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।

śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyorthī susamāhitaḥ| caraṇāvupasaṃgṛhya sthitaḥ prāñjalirabravīt||

Verse 6

उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम। संशयो मे महान्कश्चित्तं मे व्याख्यातुमर्हसि। कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम्।।

upāsanātprasanno'si yadi vai bhagavanmama| saṃśayo me mahānkaścittaṃ me vyākhyātumarhasi| kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsamyagbrūhi yatparam||

Verse 7

कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम। सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्वादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 212।।

kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama| samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvādaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 212||

Verse 8

वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत्। एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि।।

vedeṣu cāpi yadvākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yat| etadvidvanyathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātumarhasi||

Verse 9

गुरुरुवाच। शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम्। अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु।। ,8 भूतेषु पञ्चसूपादानकारणेषु समेषु सत्सु विपरीता विषमाः कथं क्षयोदया निवर्तन्ते नितरां वर्तन्ते। वेदेषु यद्वाक्यं वर्णधर्मव्यवस्थापरं, लौकिकं स्मृतिवाक्यं तादृशं व्यापकं सर्ववर्णा श्रमसाधारणं इदमपि कथम्। हेतुसाम्येऽपि कार्यवैषम्ये किं बीजं तद्ब्रहीत्यर्थः। श्लोकद्वयमेकं वाक्यम्।।

gururuvāca| śṛṇu śiṣya mahāprājña brahmaguhyamidaṃ param| adhyātmaṃ sarvabhūtānāmāgamānāṃ ca yadvasu|| ,8 bhūteṣu pañcasūpādānakāraṇeṣu sameṣu satsu viparītā viṣamāḥ kathaṃ kṣayodayā nivartante nitarāṃ vartante| vedeṣu yadvākyaṃ varṇadharmavyavasthāparaṃ, laukikaṃ smṛtivākyaṃ tādṛśaṃ vyāpakaṃ sarvavarṇā śramasādhāraṇaṃ idamapi katham| hetusāmye'pi kāryavaiṣamye kiṃ bījaṃ tadbrahītyarthaḥ| ślokadvayamekaṃ vākyam||

Verse 10

वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो सुखम्। सत्यं दानं तपो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम्।। ब्रह्म गुह्य वेदगोप्यम्। वसु धनं तद्वद्रक्षणीयमुपकारकं वा।।

vāsudevaḥ sarvamidaṃ viśvasya brahmaṇo sukham| satyaṃ dānaṃ tapo yajñastitikṣā dama ārjavam|| brahma guhya vedagopyam| vasu dhanaṃ tadvadrakṣaṇīyamupakārakaṃ vā||

Verse 11

पुरुषं सनातनं विष्णुं यं तं वेदविदो विदुः। सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम्।। ब्रह्मणो मुखं वेदादिः प्रणवः। उपायोपेययोरभेदात्प्रणवादीनां वासुदेवत्वम्।।

puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yaṃ taṃ vedavido viduḥ| sargapralayakartāramavyaktaṃ brahma śāśvatam|| brahmaṇo mukhaṃ vedādiḥ praṇavaḥ| upāyopeyayorabhedātpraṇavādīnāṃ vāsudevatvam||

Verse 12

तदिदं ब्रह्म वार्ष्णोयमितिहासं शृणुष्व मे। ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तता।। उपेयस्वरूपमाह पुरुषमिति।।

tadidaṃ brahma vārṣṇoyamitihāsaṃ śṛṇuṣva me| brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyaistatā|| upeyasvarūpamāha puruṣamiti||

Verse 13

[वैश्यो वैश्यैस्तथा श्राव्यः शूद्रः शूद्रैर्महामनाः।] माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः।।

[vaiśyo vaiśyaistathā śrāvyaḥ śūdraḥ śūdrairmahāmanāḥ|] māhātmyaṃ devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ||

Verse 14

अर्हस्त्वमसि कल्याणं वार्ष्णेयाध्यात्ममुत्तमम्।।

arhastvamasi kalyāṇaṃ vārṣṇeyādhyātmamuttamam||

Verse 15

यमच्युतं परं नित्यं लिङ्गहीनं च निर्मलम्। निर्वाणममृतं श्रीमत्तद्विष्णोः परमं पदम्।।

yamacyutaṃ paraṃ nityaṃ liṅgahīnaṃ ca nirmalam| nirvāṇamamṛtaṃ śrīmattadviṣṇoḥ paramaṃ padam||

Verse 16

भवे च भेदवद्भिन्नं प्रदानं गुणकारकम्। तस्मिन्न सज्यते नित्यं स एष पुरुषोऽपरः।।

bhave ca bhedavadbhinnaṃ pradānaṃ guṇakārakam| tasminna sajyate nityaṃ sa eṣa puruṣo'paraḥ||

Verse 17

पुरुषाधिष्ठितं नित्यं प्रधानं ब्रह्म कारणम्। कालस्वरूपं रूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना।।

puruṣādhiṣṭhitaṃ nityaṃ pradhānaṃ brahma kāraṇam| kālasvarūpaṃ rūpeṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā||

Verse 18

क्षोभ्यमाणं सृजत्येव नानाभूतानि भागशः। तद्दृष्ट्वा पुरुषोतत्वं साक्षीभूत्वा प्रवर्तते। तत्प्रविश्य यथायोगमभिन्नो भिन्नलक्षणः।।

kṣobhyamāṇaṃ sṛjatyeva nānābhūtāni bhāgaśaḥ| taddṛṣṭvā puruṣotatvaṃ sākṣībhūtvā pravartate| tatpraviśya yathāyogamabhinno bhinnalakṣaṇaḥ||

Verse 19

कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम्। त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते।।

kālacakramanādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam| trailokye sarvabhūteṣu cakravatparivartate||

Verse 20

यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम्। वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभम्।।

yattadakṣaramavyaktamamṛtaṃ brahma śāśvatam| vadanti puruṣavyāghra keśavaṃ puruṣarṣabham||

Verse 21

तदक्षरमचिन्त्यं वै भिन्नरूपेण दृश्यते। पश्य कालाख्यमनिशं न चोष्णं नातिशीतलम्।।

tadakṣaramacintyaṃ vai bhinnarūpeṇa dṛśyate| paśya kālākhyamaniśaṃ na coṣṇaṃ nātiśītalam||

Verse 22

न सन्त्येते गुणास्तस्मिंतथा तस्मात्प्रवर्तते। शीतलोऽयमनुप्राप्तः कालो ग्रीष्मस्तथैव च।।

na santyete guṇāstasmiṃtathā tasmātpravartate| śītalo'yamanuprāptaḥ kālo grīṣmastathaiva ca||

Verse 23

वक्ष्यन्ति सर्वभूतानि ह्येते सूर्योदयं प्रति। आगच्छन्ति निवर्तन्ति स कालो गुणराशयः।।

vakṣyanti sarvabhūtāni hyete sūryodayaṃ prati| āgacchanti nivartanti sa kālo guṇarāśayaḥ||

Verse 24

न चैव प्रकृतिस्थेन कालयुक्तेन नित्यशः। गुणैः संभोगमरतिस्तत्वविज्ञानकोविदम्। पुरुषाधिष्ठिता नित्यं प्रकृतिः सूयते परा।।

na caiva prakṛtisthena kālayuktena nityaśaḥ| guṇaiḥ saṃbhogamaratistatvavijñānakovidam| puruṣādhiṣṭhitā nityaṃ prakṛtiḥ sūyate parā||

Verse 25

पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षराक्षसान्। नागासुरमनुष्यांश्च सृजते मनसाऽव्ययः।।

pitṝndevānṛṣīṃścaiva tathā vai yakṣarākṣasān| nāgāsuramanuṣyāṃśca sṛjate manasā'vyayaḥ||

Verse 26

तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान्। प्रलये प्रकृतिं यातान्युगादौ सृजते पुनः।।

tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃśca śāśvatān| pralaye prakṛtiṃ yātānyugādau sṛjate punaḥ||

Verse 27

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु।। एतदेवायं कृष्ण इत्याह तदिति। वार्ष्णेयं वृष्णिषु कृतावतारम्। इतिहासं तत्स्वरूपप्रकाशनपरं ग्रन्थम्। राजन्यः क्षत्रियस्तथेति ड. पाठः।।

yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye| dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu|| etadevāyaṃ kṛṣṇa ityāha taditi| vārṣṇeyaṃ vṛṣṇiṣu kṛtāvatāram| itihāsaṃ tatsvarūpaprakāśanaparaṃ grantham| rājanyaḥ kṣatriyastatheti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 28

अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु। तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम्।।

atha yadyadyadā bhāvi kālayogādyugādiṣu| tattadutpadyate jñānaṃ lokayātrāvidhānajam||

Verse 29

श्रुतिरेषा समाख्याता तदर्थं कारणात्मना। अनाम्नायविधानाद्वै वेदा ह्यन्तर्हिता यथा।।

śrutireṣā samākhyātā tadarthaṃ kāraṇātmanā| anāmnāyavidhānādvai vedā hyantarhitā yathā||

Verse 30

युगान्ते ह्यस्तभूतानि शास्त्राणि विविधानि च। सर्वसत्वविना द्वै जीवात्मनित्यया स्मृताः। अन्यस्मिन्नण्डसद्भावे वर्तमानानि नित्यशः।।

yugānte hyastabhūtāni śāstrāṇi vividhāni ca| sarvasatvavinā dvai jīvātmanityayā smṛtāḥ| anyasminnaṇḍasadbhāve vartamānāni nityaśaḥ||

Verse 31

युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः। लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा।। भावाभावौ सृष्टिप्रलयौ स्वलक्षणं स्वरूपज्ञापकौ यस्य। प्रत्यब्दं यथा वसन्तादिष्वाम्रादयो नियमेन पुष्पिता भवन्त्येवं ब्रह्महरविष्णुषु प्रतिकल्पं सृष्टिप्रलयस्थितिकर्तृत्वं तदातद आविर्भवति। तथा ब्रह्महरादिषु इति ट. पाठः। ब्रह्मापरादिष्विति ड. पाठः। ब्रह्माक्षरादिष्विति ध. पाठः।।

yugānte'ntarhitānvedānsetihāsānmaharṣayaḥ| lebhire tapasā pūrvamanujñātāḥ svayaṃbhuvā|| bhāvābhāvau sṛṣṭipralayau svalakṣaṇaṃ svarūpajñāpakau yasya| pratyabdaṃ yathā vasantādiṣvāmrādayo niyamena puṣpitā bhavantyevaṃ brahmaharaviṣṇuṣu pratikalpaṃ sṛṣṭipralayasthitikartṛtvaṃ tadātada āvirbhavati| tathā brahmaharādiṣu iti ṭa. pāṭhaḥ| brahmāparādiṣviti ḍa. pāṭhaḥ| brahmākṣarādiṣviti dha. pāṭhaḥ||

Verse 32

नियोगाद्ब्रह्मणो विप्रा लोकतन्त्रप्रवर्तकाः। वेदविद्भगवान्ब्रह्मा वेदाङ्गानि बृहस्पतिः। भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम्।।

niyogādbrahmaṇo viprā lokatantrapravartakāḥ| vedavidbhagavānbrahmā vedāṅgāni bṛhaspatiḥ| bhārgavo nītiśāstraṃ tu jagāda jagato hitam||

Verse 33

गान्धर्वं नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम्। देवर्षिचरितं गर्गो कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम्।। अनुज्ञाता उपदिष्टाः। स्वयंभुवा ब्रह्मणा।।

gāndharvaṃ nārado veda bharadvājo dhanurgraham| devarṣicaritaṃ gargo kṛṣṇātreyaścikitsitam|| anujñātā upadiṣṭāḥ| svayaṃbhuvā brahmaṇā||

Verse 34

न्यायतन्त्रं हि कार्त्स्न्येन गौतमो वेद तत्वतः। वेदान्तकर्मायोगं च वेदविद्ब्रह्मविद्विभुः। द्वैपायनो निजग्राह शिल्पशास्त्रं भृगुः पुनः।।

nyāyatantraṃ hi kārtsnyena gautamo veda tatvataḥ| vedāntakarmāyogaṃ ca vedavidbrahmavidvibhuḥ| dvaipāyano nijagrāha śilpaśāstraṃ bhṛguḥ punaḥ||

Verse 35

न्यायतन्त्राण्यनेकानि तस्तैरुक्तानि वादिभिः। हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते।। दत्तात्रेयश्चिकित्सितमिति ट. ड. पाठः।।

nyāyatantrāṇyanekāni tastairuktāni vādibhiḥ| hetvāgamasadācārairyaduktaṃ tadupāsyate|| dattātreyaścikitsitamiti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 36

अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः। एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः।। हेतुर्युक्तिः। आगमो वेदः। सदाचारः प्रत्यक्षम्। तैः प्रमाणैः।।

anādyaṃ tatparaṃ brahma na devā narṣayo viduḥ| ekastadveda bhagavāndhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ|| heturyuktiḥ| āgamo vedaḥ| sadācāraḥ pratyakṣam| taiḥ pramāṇaiḥ||

Verse 37

नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः। राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषडम्। वक्ष्येऽहं तव यत्प्राप्तमृषेद्वैपोयनान्मया।।

nārāyaṇādṛṣigaṇāstathā mukhyāḥ surāsurāḥ| rājarṣayaḥ purāṇāśca paramaṃ duḥkhabheṣaḍam| vakṣye'haṃ tava yatprāptamṛṣedvaipoyanānmayā||

Verse 38

पुरुषाधिष्ठितान्भावान्प्रकृतिः सूयते यदा। हेतुयुक्तमतः पूर्वं जगत्संपरिवर्तते।।

puruṣādhiṣṭhitānbhāvānprakṛtiḥ sūyate yadā| hetuyuktamataḥ pūrvaṃ jagatsaṃparivartate||

Verse 39

दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः। प्रकृतिः सूयते सद्वदानन्त्यान्नापचीयते।।

dīpādanye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥ| prakṛtiḥ sūyate sadvadānantyānnāpacīyate||

Verse 40

अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते। आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः।।

avyaktakarmajā buddhirahaṃkāraṃ prasūyate| ākāśaṃ cāpyahaṃkārādvāyurākāśasaṃbhavaḥ||

Verse 41

वायोस्तेजस्ततश्चाप अद्भ्योऽथ वसुधोद्गता। मूलप्रकृतयो ह्यष्टौ जगदेतास्ववस्थितम्।।

vāyostejastataścāpa adbhyo'tha vasudhodgatā| mūlaprakṛtayo hyaṣṭau jagadetāsvavasthitam||

Verse 42

ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि। विषयाः पञ्च चैकं च विकाराः षोडशं मनः।। अनाद्यं नास्ति आद्यं कारणं यस्य तत्।।

jñānendriyāṇyataḥ pañca pañca karmendriyāṇyapi| viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikārāḥ ṣoḍaśaṃ manaḥ|| anādyaṃ nāsti ādyaṃ kāraṇaṃ yasya tat||

Verse 43

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यश्च। पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणी अपि।। शब्दादिविषयाः पञ्च विकाराः इति थ.पाठः।।

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ jñānendriyāṇyaśca| pādau pāyurupasthaśca hastau vākkarmaṇī api|| śabdādiviṣayāḥ pañca vikārāḥ iti tha.pāṭhaḥ||

Verse 44

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च। विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca| vijñeyaṃ vyāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ||

Verse 45

बुद्धीन्द्रियार्था इत्युक्ता दशसंसर्गयोनयः। सदसद्भावयोगे च मन इत्यभिधीयते।।

buddhīndriyārthā ityuktā daśasaṃsargayonayaḥ| sadasadbhāvayoge ca mana ityabhidhīyate||

Verse 46

व्यवसायगुणा बुद्धिरहंकारोऽभिमानकः। न बीजं देहयोगे च कर्मबीजप्रवर्तनात्।।

vyavasāyaguṇā buddhirahaṃkāro'bhimānakaḥ| na bījaṃ dehayoge ca karmabījapravartanāt||

Verse 47

रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्यथैव च। इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वैर्व्यतं मनस्तथा।।

rasajñāne tu jihveyaṃ vyāhṛte vākyathaiva ca| indriyairvividhairyuktaṃ sarvairvyataṃ manastathā||

Verse 48

विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः। देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते।। वाक्कर्मणामपि इति थ. पाठः।।

vidyāttu ṣoḍaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥ| deheṣu jñānakartāramupāsīnamupāsate|| vākkarmaṇāmapi iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 49

तत्र सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः। श्रोत्रे शब्दगुणे चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा। स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा।। ज्ञानकर्तार उदासीनमुपासते इति ध. पाठः।।

tatra somaguṇā jihvā gandhastu pṛthivīguṇaḥ| śrotre śabdaguṇe caiva cakṣuragnerguṇastathā| sparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyātsarvabhūteṣu sarvadā|| jñānakartāra udāsīnamupāsate iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 50

मनः सत्वगुणं प्राहु सत्वमव्यक्तजं तथा। सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुद्ध्येत बुद्धिमान्।। श्रोत्रं नभोगुणं चैव इति झ. पाठः।।

manaḥ satvaguṇaṃ prāhu satvamavyaktajaṃ tathā| sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tasmādbuddhyeta buddhimān|| śrotraṃ nabhoguṇaṃ caiva iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 51

एते भावा जगत्सर्वं बहन्ति सचराचरम्। श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम्।। ईश्वरस्तत्स्थमुपाधित्वेन तत्र स्थितं सर्वान्तरङ्गं सत्त्वं जानीयात्। सत्त्वविशिष्टस्य ज्ञेयत्वेऽपि विद्विवेके परिशेषादचितः सत्वस्यैव ज्ञेयत्वमस्तीति सत्वमेव बुद्भ्येतेत्युक्तम्।।

ete bhāvā jagatsarvaṃ bahanti sacarācaram| śritā virajasaṃ devaṃ yamāhuḥ paramaṃ padam|| īśvarastatsthamupādhitvena tatra sthitaṃ sarvāntaraṅgaṃ sattvaṃ jānīyāt| sattvaviśiṣṭasya jñeyatve'pi vidviveke pariśeṣādacitaḥ satvasyaiva jñeyatvamastīti satvameva budbhyetetyuktam||

Verse 52

नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः स्मन्वितम्। व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते।। यमादुः प्रकृतेः परमिति झ. पाठः।।

navadvāraṃ puraṃ puṇyametairbhāvaiḥ smanvitam| vyāpya śete mahānātmā tasmātpuruṣa ucyate|| yamāduḥ prakṛteḥ paramiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 53

अजरश्चामरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान्। व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः।।

ajaraścāmaraścaiva vyaktāvyaktopadeśavān| vyāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ||

Verse 54

यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान्। ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु।।

yathā dīpaḥ prakāśātmā hrasvo vā yadi vā mahān| jñānātmānaṃ tathā vidyātpuruṣaṃ sarvajantuṣu||

Verse 55

श्रोत्रं वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति। कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम्।। व्यापकः स गुणैः सूक्ष्मः इति थ. पाठः।।

śrotraṃ vedayate vedyaṃ sa śṛṇoti sa paśyati| kāraṇaṃ tasya deho'yaṃ sa kartā sarvakarmaṇām|| vyāpakaḥ sa guṇaiḥ sūkṣmaḥ iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 56

अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते। तथैवात्मा शरीरस्थ ऋते योगान्न दृश्यते।।

agnirdārugato yadvadbhinne dārau na dṛśyate| tathaivātmā śarīrastha ṛte yogānna dṛśyate||

Verse 57

अग्निर्यथा ह्युपायेन मथित्वा दारु दृश्यते। तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते।। भेदेनैवात्र दृश्यते इति ट. थ. पाठः। शरीरस्थो योगेनैवानुदृश्यते इति झ. पाठः।।

agniryathā hyupāyena mathitvā dāru dṛśyate| tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate|| bhedenaivātra dṛśyate iti ṭa. tha. pāṭhaḥ| śarīrastho yogenaivānudṛśyate iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 58

नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः। संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम्।।

nadīṣvāpo yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥ| saṃtanvānā yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇām||

Verse 59

स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमायुतः। देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते।। संततत्वाद्यथा यान्ति इति झ. पाठः।।

svapnayoge yathaivātmā pañcendriyasamāyutaḥ| dehamutsṛjya vai yāti tathaivātmopalabhyate|| saṃtatatvādyathā yānti iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 60

कर्मणा व्याप्यते सर्वं कर्मणैवोपपद्यते। कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा।।

karmaṇā vyāpyate sarvaṃ karmaṇaivopapadyate| karmaṇā nīyate'nyatra svakṛtena balīyasā||

Verse 61

स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वाऽन्यं प्रतिपद्यते। तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम्।।

sa tu dehādyathā dehaṃ tyaktvā'nyaṃ pratipadyate| tathā taṃ saṃpravakṣyāmi bhūtagrāmaṃ svakarmajam||