Adhyaya 210

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति नारदाय श्रीनारायणोक्तस्य प्रयाणकाले श्रीभगवदनुस्मृतिप्रकारस्य कथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। प्रयाणकाले किं जप्यं मोक्षिभिस्तत्त्वचिन्तकैः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 210।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati nāradāya śrīnārāyaṇoktasya prayāṇakāle śrībhagavadanusmṛtiprakārasya kathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada| prayāṇakāle kiṃ japyaṃ mokṣibhistattvacintakaiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi daśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 210||

Verse 2

किंनु स्मरन्कुरुश्रेष्ठ मरणे समुपस्थिते। प्राप्नुयात्परमां सिद्धिं श्रोतुमिच्छामि तत्वतः।।

kiṃnu smarankuruśreṣṭha maraṇe samupasthite| prāpnuyātparamāṃ siddhiṃ śrotumicchāmi tatvataḥ||

Verse 3

भीष्म उवाच। त्वद्युक्तश्च हितः सूक्ष्म उक्तः प्रश्नस्त्वयाऽनघ। शृणुष्वावहितो राजन्नारदेन पुरा श्रुतम्।।

bhīṣma uvāca| tvadyuktaśca hitaḥ sūkṣma uktaḥ praśnastvayā'nagha| śṛṇuṣvāvahito rājannāradena purā śrutam||

Verse 4

श्रीवत्साङ्कं जगद्बीजमनन्तं लोकसाक्षिणम्। पुरा नारायणं देवं नारदः पर्यपृच्छत।।

śrīvatsāṅkaṃ jagadbījamanantaṃ lokasākṣiṇam| purā nārāyaṇaṃ devaṃ nāradaḥ paryapṛcchata||

Verse 5

अक्षरं परमं ब्रह्म निर्गुणं तमसः परम्। आहुर्वैद्यं परं धाम ब्रह्मादिकमलोद्भवम्।।

akṣaraṃ paramaṃ brahma nirguṇaṃ tamasaḥ param| āhurvaidyaṃ paraṃ dhāma brahmādikamalodbhavam||

Verse 6

भगवन्भूतभव्येश श्रद्दधानैर्जितेन्द्रियैः। कथं भक्तैर्विचिन्त्योसि योगिभिर्मोक्षकाङ्क्षिभिः।।

bhagavanbhūtabhavyeśa śraddadhānairjitendriyaiḥ| kathaṃ bhaktairvicintyosi yogibhirmokṣakāṅkṣibhiḥ||

Verse 7

किंनु जप्यं जपेन्नित्यं काल्यमुत्थाय मानवः। स्मरेच्च म्रियमाणो वै विशेषेण महाद्युते।।

kiṃnu japyaṃ japennityaṃ kālyamutthāya mānavaḥ| smarecca mriyamāṇo vai viśeṣeṇa mahādyute||

Verse 8

कथं युञ्जन्समाध्यायेद्ब्रूहि तत्वं सनातनम्।।

kathaṃ yuñjansamādhyāyedbrūhi tatvaṃ sanātanam||

Verse 9

श्रुत्वा च नारदोक्तं तु देवानामीश्वरः स्वयम्। प्रोवाच भगवान्विष्णुर्नारदं वरदः प्रभुः।।

śrutvā ca nāradoktaṃ tu devānāmīśvaraḥ svayam| provāca bhagavānviṣṇurnāradaṃ varadaḥ prabhuḥ||

Verse 10

हन्त ते कथयिष्यामि इमां दिव्यामनुस्मृतिम्। यामधीत्य प्रयाणे तु मद्भावयोपपद्यते।।

hanta te kathayiṣyāmi imāṃ divyāmanusmṛtim| yāmadhītya prayāṇe tu madbhāvayopapadyate||

Verse 11

ओंकारमग्रतः कृत्वा मां नमस्कृत्य नारद। एकाग्रः प्रयतो भूत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्।।

oṃkāramagrataḥ kṛtvā māṃ namaskṛtya nārada| ekāgraḥ prayato bhūtvā imaṃ mantramudīrayet||

Verse 12

ओं नमो भगवते वासुदेवायेति।।

oṃ namo bhagavate vāsudevāyeti||

Verse 13

इत्युक्तो नारदः प्राह प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः। सर्वदेवेश्वरं विष्णुं सर्वात्मानं हरिं प्रभुम्।।

ityukto nāradaḥ prāha prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ| sarvadeveśvaraṃ viṣṇuṃ sarvātmānaṃ hariṃ prabhum||

Verse 14

नारद उवाच। अव्ययं शाश्वतं देवं प्रभवं पुरुषोत्तमम्। प्रपद्ये प्राञ्जलिर्विष्णुमक्षरं परमं पदम्।। श्रुत्वा तस्य तु देवर्षेर्वाक्यं वाचस्पतिः स्वयमिति थ. पाठः।।

nārada uvāca| avyayaṃ śāśvataṃ devaṃ prabhavaṃ puruṣottamam| prapadye prāñjalirviṣṇumakṣaraṃ paramaṃ padam|| śrutvā tasya tu devarṣervākyaṃ vācaspatiḥ svayamiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 15

पुराणं प्रभवं विष्णुमक्षयं लोकसाक्षिणम्। प्रपद्ये पुण्डरीकाक्षमीशं भक्तानुकम्पिनम्।। अव्यक्तं शाश्वतं देवमि ट.थ. पाठः।।

purāṇaṃ prabhavaṃ viṣṇumakṣayaṃ lokasākṣiṇam| prapadye puṇḍarīkākṣamīśaṃ bhaktānukampinam|| avyaktaṃ śāśvataṃ devami ṭa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 16

लोकनाथं सहस्राक्षमद्भुतं परदं पदम्। भगवन्तं प्रपन्नोऽस्मि भूतभव्यभवत्प्रभुम्।।

lokanāthaṃ sahasrākṣamadbhutaṃ paradaṃ padam| bhagavantaṃ prapanno'smi bhūtabhavyabhavatprabhum||

Verse 17

स्रष्टारं सर्वलोकानामनन्तं सर्वतोमुखम्। पद्मनाभं हृषीकेशं प्रपद्ये सत्यमच्युतम्।।

sraṣṭāraṃ sarvalokānāmanantaṃ sarvatomukham| padmanābhaṃ hṛṣīkeśaṃ prapadye satyamacyutam||

Verse 18

हिरण्यगर्भममृतं भूगर्भं परतः परम्। प्रभोः प्रभुमनाद्यन्तं प्रपद्ये तं रविप्रभम्।।

hiraṇyagarbhamamṛtaṃ bhūgarbhaṃ parataḥ param| prabhoḥ prabhumanādyantaṃ prapadye taṃ raviprabham||

Verse 19

सहस्रशीर्षं पुरुषं महर्षि तत्वभावनम्। प्रपद्ये सूक्ष्ममचलं वरेण्यमभयप्रदम्।।

sahasraśīrṣaṃ puruṣaṃ maharṣi tatvabhāvanam| prapadye sūkṣmamacalaṃ vareṇyamabhayapradam||

Verse 20

नारायणं पुराणर्षि योगात्मानं सनातनम्। संस्थानं सर्वतत्वानां प्रपद्ये ध्रुवमीश्वरम्।।

nārāyaṇaṃ purāṇarṣi yogātmānaṃ sanātanam| saṃsthānaṃ sarvatatvānāṃ prapadye dhruvamīśvaram||

Verse 21

यः प्रभुः सर्वभूतानां येन सर्वमिदं ततम्। परावरगुरुर्विष्णुः स मे देवः प्रसीदतु।।

yaḥ prabhuḥ sarvabhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam| parāvaragururviṣṇuḥ sa me devaḥ prasīdatu||

Verse 22

यस्मादुत्पद्यते ब्रह्मा पद्मयोनिः सनातनः। ब्रह्मयोनिर्हि विश्वात्मा स मे विष्णुः प्रसीदतु।।

yasmādutpadyate brahmā padmayoniḥ sanātanaḥ| brahmayonirhi viśvātmā sa me viṣṇuḥ prasīdatu||

Verse 23

यः पुरा प्रलये प्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे। ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोकपरावरे।।

yaḥ purā pralaye prāpte naṣṭe sthāvarajaṅgame| brahmādiṣu pralīneṣu naṣṭe lokaparāvare||

Verse 24

आभूतसंप्लवे चैव प्रलीनेऽप्राकृतो महान्। एकस्तिष्ठति विश्वात्मा स मे विष्णुः प्रसीदतु।।

ābhūtasaṃplave caiva pralīne'prākṛto mahān| ekastiṣṭhati viśvātmā sa me viṣṇuḥ prasīdatu||

Verse 25

चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च। हुयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु।।

caturbhiśca caturbhiśca dvābhyāṃ pañcabhireva ca| huyate ca punardvābhyāṃ sa me viṣṇuḥ prasīdatu||

Verse 26

पर्जन्यः पृथिवी सस्यं कालो धर्मः क्रियाक्रिये। गुणाकरः स मे बभ्रुर्वासुदेवः प्रसीदतु।।

parjanyaḥ pṛthivī sasyaṃ kālo dharmaḥ kriyākriye| guṇākaraḥ sa me babhrurvāsudevaḥ prasīdatu||

Verse 27

अग्नीषोमार्कताराणां ब्रह्मरुद्रेन्द्रयोगिनाम्। यस्तेजयति तेजांसि स मे विष्णुः प्रसीदतु।।

agnīṣomārkatārāṇāṃ brahmarudrendrayoginām| yastejayati tejāṃsi sa me viṣṇuḥ prasīdatu||

Verse 28

योगावास नमस्तुभ्यं सर्वावास वरप्रद। यज्ञगर्भ हिरण्याङ्गं पञ्चयज्ञ नमोस्तु ते।।

yogāvāsa namastubhyaṃ sarvāvāsa varaprada| yajñagarbha hiraṇyāṅgaṃ pañcayajña namostu te||

Verse 29

चतुर्मूर्ते परं धाम लक्ष्म्यावास परार्चित। सर्वावास नमस्तेऽस्तु वासुदेव प्रधानकृत्।।

caturmūrte paraṃ dhāma lakṣmyāvāsa parārcita| sarvāvāsa namaste'stu vāsudeva pradhānakṛt||

Verse 30

अजस्त्वनामयः पन्था ह्यमूर्तिर्विश्वमूर्तिधृत्। विकर्तः पञ्चकाज्ञ नमस्ते ज्ञानसागर।। पुराणं प्रभवं नित्यमिति ट. थ. पाठः।।

ajastvanāmayaḥ panthā hyamūrtirviśvamūrtidhṛt| vikartaḥ pañcakājña namaste jñānasāgara|| purāṇaṃ prabhavaṃ nityamiti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 31

अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नमव्यक्ताद्यः परोऽक्षरः। यस्मात्परतरं नास्ति तमस्मि शरणं गतः।।

avyaktādvyaktamutpannamavyaktādyaḥ paro'kṣaraḥ| yasmātparataraṃ nāsti tamasmi śaraṇaṃ gataḥ||

Verse 32

न प्रधानो न च महान्पुरुषश्चेतनो ह्यजः। अनयोर्यः परतरस्तमस्मि शरणं गतः।।

na pradhāno na ca mahānpuruṣaścetano hyajaḥ| anayoryaḥ paratarastamasmi śaraṇaṃ gataḥ||

Verse 33

चिन्तयन्तो हि यं नित्यं ब्रह्मेशानादयः प्रभुम्। निश्चयं नाधिगच्छन्ति तमस्मि शरणं गतः।।

cintayanto hi yaṃ nityaṃ brahmeśānādayaḥ prabhum| niścayaṃ nādhigacchanti tamasmi śaraṇaṃ gataḥ||

Verse 34

जितेन्द्रिया महात्मानो ज्ञानध्यानपरायणाः। यं प्राप्य न निवर्तन्ते तमस्मि शरणं गतः।।

jitendriyā mahātmāno jñānadhyānaparāyaṇāḥ| yaṃ prāpya na nivartante tamasmi śaraṇaṃ gataḥ||

Verse 35

एकांशेन जगत्सर्वमवष्टभ्य विभुः स्थितः। अग्राह्यं निर्गुणं नित्यं तमस्मि शरणं गतः।।

ekāṃśena jagatsarvamavaṣṭabhya vibhuḥ sthitaḥ| agrāhyaṃ nirguṇaṃ nityaṃ tamasmi śaraṇaṃ gataḥ||

Verse 36

सोमार्काग्निमयं तेजो या च तारमयी द्युतिः। दिवि संजायते योऽयं स महात्मा प्रसीदतु।।

somārkāgnimayaṃ tejo yā ca tāramayī dyutiḥ| divi saṃjāyate yo'yaṃ sa mahātmā prasīdatu||

Verse 37

गुणादिर्निर्गुणश्चाद्यो लक्ष्मीवांश्चेतनो ह्यजः। सूक्ष्मः सर्वगतो योगी स महात्मा प्रसीदतु।।

guṇādirnirguṇaścādyo lakṣmīvāṃścetano hyajaḥ| sūkṣmaḥ sarvagato yogī sa mahātmā prasīdatu||

Verse 38

साङ्ख्ययोगाश्च ये चान्ये सिद्धाश्च परमर्षयः। यं विदित्वा विमुच्यन्ते स महात्मा प्रसीदतु।।

sāṅkhyayogāśca ye cānye siddhāśca paramarṣayaḥ| yaṃ viditvā vimucyante sa mahātmā prasīdatu||

Verse 39

अव्यक्तः समधिष्ठाता अचिन्त्यः सदसत्परः। अस्थितिः प्रकृतिश्रेष्ठः स महात्मा प्रसीदतु।।

avyaktaḥ samadhiṣṭhātā acintyaḥ sadasatparaḥ| asthitiḥ prakṛtiśreṣṭhaḥ sa mahātmā prasīdatu||

Verse 40

क्षेत्रज्ञः पञ्चधा भुङ्क्ते प्रकृतिं पञ्चभिर्मुखैः। महान्गुणांश्च यो भुङ्क्ते स महात्मा प्रसीदतु।।

kṣetrajñaḥ pañcadhā bhuṅkte prakṛtiṃ pañcabhirmukhaiḥ| mahānguṇāṃśca yo bhuṅkte sa mahātmā prasīdatu||

Verse 41

सूर्यमध्ये स्थितः सोमस्तस्य मध्ये च या स्थिता। भूतबाह्या च या दीप्तिः स महात्मा प्रसीदतु।।

sūryamadhye sthitaḥ somastasya madhye ca yā sthitā| bhūtabāhyā ca yā dīptiḥ sa mahātmā prasīdatu||

Verse 42

नमस्ते सर्वतः सर्वं सर्वतोक्षिशिरोमुख। निर्विकार नमस्तेऽस्तु साक्षी क्षेत्रध्रुवस्थितिः।।

namaste sarvataḥ sarvaṃ sarvatokṣiśiromukha| nirvikāra namaste'stu sākṣī kṣetradhruvasthitiḥ||

Verse 43

अतीन्द्रिय नमस्तुभ्यं लिङ्गैर्व्यक्तैर्न मीयसे। ये च त्वां नाभिजानन्ति संसारे संसरन्ति ते।।

atīndriya namastubhyaṃ liṅgairvyaktairna mīyase| ye ca tvāṃ nābhijānanti saṃsāre saṃsaranti te||

Verse 44

कामक्रोधविनिर्मुक्ता रागद्वेषविवर्जिताः। मान्यभक्ता विजानन्ति न पुनर्भवका द्विजाः।। त्रिकर्तः पञ्चकालज्ञेति ट.थ. पाठः।।

kāmakrodhavinirmuktā rāgadveṣavivarjitāḥ| mānyabhaktā vijānanti na punarbhavakā dvijāḥ|| trikartaḥ pañcakālajñeti ṭa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 45

एकान्तिनो हि निर्द्वन्द्वा निराशीःकर्मकारिणः। ज्ञानाग्निदग्धकर्माणस्त्वां विशन्ति विचिन्तकाः।।

ekāntino hi nirdvandvā nirāśīḥkarmakāriṇaḥ| jñānāgnidagdhakarmāṇastvāṃ viśanti vicintakāḥ||

Verse 46

अशरीरं शरीरस्थं समं सर्वेषु देहिषु। पुण्यपापविनिर्मुक्ता भक्तास्त्वां प्राविशन्त्युत।। न पुनर्मारका द्विजा इति ट. थ. पाठः।।

aśarīraṃ śarīrasthaṃ samaṃ sarveṣu dehiṣu| puṇyapāpavinirmuktā bhaktāstvāṃ prāviśantyuta|| na punarmārakā dvijā iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 47

अव्यक्तं बुद्ध्यहङ्कारमनोभूतेन्द्रियाणि च। त्वयि तानि च तेषु त्वं न तेषु त्वं न ते त्वयि।।

avyaktaṃ buddhyahaṅkāramanobhūtendriyāṇi ca| tvayi tāni ca teṣu tvaṃ na teṣu tvaṃ na te tvayi||

Verse 48

एकत्वान्यत्वनानात्वं ये विदुर्यान्ति ते परम्। समोसि सर्वभूतेषु न ते द्वेष्योस्ति न प्रियः।।

ekatvānyatvanānātvaṃ ye viduryānti te param| samosi sarvabhūteṣu na te dveṣyosti na priyaḥ||

Verse 49

समत्वमभिकाङ्क्षेऽहं भक्त्या वै नान्यचेतसा। चराचरमिदं सर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम्। त्वया त्वय्येव तत्प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव।।

samatvamabhikāṅkṣe'haṃ bhaktyā vai nānyacetasā| carācaramidaṃ sarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham| tvayā tvayyeva tatprotaṃ sūtre maṇigaṇā iva||

Verse 50

स्रष्टा भोक्तासि कूटस्थो ह्यतत्वं तत्वसंज्ञिकः। अकर्ता हेतुरचलः पृथगात्मन्यवस्थितः।।

sraṣṭā bhoktāsi kūṭastho hyatatvaṃ tatvasaṃjñikaḥ| akartā heturacalaḥ pṛthagātmanyavasthitaḥ||

Verse 51

न ते भूतेषु संयोगो भूततत्वगुणाधिकः। अहङ्कारेण बुद्ध्या वा न ते योगस्त्रिभिर्गुणैः।।

na te bhūteṣu saṃyogo bhūtatatvaguṇādhikaḥ| ahaṅkāreṇa buddhyā vā na te yogastribhirguṇaiḥ||

Verse 52

न मोक्षधर्मो वा न त्वं नारम्भो जन्म वा पुनः। जरामरणमोक्षार्थं त्वां प्रपन्नोस्मि सर्वग।। त्वां विशन्ति विनिश्चिता इति ध. पाठः।।

na mokṣadharmo vā na tvaṃ nārambho janma vā punaḥ| jarāmaraṇamokṣārthaṃ tvāṃ prapannosmi sarvaga|| tvāṃ viśanti viniścitā iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 53

ईश्वरोसि जगन्नाथ ततः परम उच्यसे। भक्तानां यद्धितं देव तद्ध्याहि त्रिदशेश्वर।।

īśvarosi jagannātha tataḥ parama ucyase| bhaktānāṃ yaddhitaṃ deva taddhyāhi tridaśeśvara||

Verse 54

विषयैरिन्द्रियैर्वाऽपि न मे भूयः समागमः। पृथिवीं यातु गन्धो वै रसं यातु जलं तथा।। न मे धर्मो ह्यधर्मो वेति ट. थ. पाठः।।

viṣayairindriyairvā'pi na me bhūyaḥ samāgamaḥ| pṛthivīṃ yātu gandho vai rasaṃ yātu jalaṃ tathā|| na me dharmo hyadharmo veti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 55

तेजो हुताशनं यातु स्पर्शो यातु च मारुतम्। श्रोत्रमाकाशमप्येतु मनो वैकारिकं पुनः।।

tejo hutāśanaṃ yātu sparśo yātu ca mārutam| śrotramākāśamapyetu mano vaikārikaṃ punaḥ||

Verse 56

इन्द्रियाण्यपि संयान्तु स्वासुस्वासु च योनिषु। पृथिवी यातु सलिलमापोग्निमनलोऽनिलम्।।

indriyāṇyapi saṃyāntu svāsusvāsu ca yoniṣu| pṛthivī yātu salilamāpognimanalo'nilam||

Verse 57

वायुराकाशमप्येतु मनश्चाकाश एव च। अहंकारं मनो यातु मोहनं सर्वदेहिनाम्।।

vāyurākāśamapyetu manaścākāśa eva ca| ahaṃkāraṃ mano yātu mohanaṃ sarvadehinām||

Verse 58

अहंकारस्ततो बुद्धिं बुद्धिरव्यक्तमच्युत।।

ahaṃkārastato buddhiṃ buddhiravyaktamacyuta||

Verse 59

प्रधाने प्रकृतिं याते गुणसाम्ये व्यवस्थिते। वियोगः सर्वकरणैर्गुणैर्भूतैश्च मे भवेत्।।

pradhāne prakṛtiṃ yāte guṇasāmye vyavasthite| viyogaḥ sarvakaraṇairguṇairbhūtaiśca me bhavet||

Verse 60

निष्केवलं पदं तात काङ्क्षेऽहं परमं तव। एकीभावस्त्वया मेऽस्तु न मे जन्म भवेत्पुनः।। पृथिवीं यातु मे घ्राणं यातु मे रसनं जलम्। रूपं हुताशनं यातु इति ट. थ. पाठः।।

niṣkevalaṃ padaṃ tāta kāṅkṣe'haṃ paramaṃ tava| ekībhāvastvayā me'stu na me janma bhavetpunaḥ|| pṛthivīṃ yātu me ghrāṇaṃ yātu me rasanaṃ jalam| rūpaṃ hutāśanaṃ yātu iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 61

त्वद्बुद्धिस्त्वद्गतप्राणस्त्वद्भक्तिस्त्वत्परायणः। त्वामेवाहं स्मरिष्यामि मरणे पर्युपस्थिते।।

tvadbuddhistvadgataprāṇastvadbhaktistvatparāyaṇaḥ| tvāmevāhaṃ smariṣyāmi maraṇe paryupasthite||

Verse 62

पूर्वदेहकृता ये तु व्याधयः प्रविशन्तु माम्। अर्दयन्तु च दुःखानि ऋणं मे प्रविमुञ्चतु।।

pūrvadehakṛtā ye tu vyādhayaḥ praviśantu mām| ardayantu ca duḥkhāni ṛṇaṃ me pravimuñcatu||

Verse 63

अनुध्यातोऽसि देवेश न मे जन्म भवेत्पुनः। तस्माद्ब्रवीमि कर्माणि ऋणं मे न भवेदिति।।

anudhyāto'si deveśa na me janma bhavetpunaḥ| tasmādbravīmi karmāṇi ṛṇaṃ me na bhavediti||

Verse 64

नोपतिष्ठन्तु मां सर्वे व्याधयः पूर्वसंचिताः। अनृणो गन्तुमिच्छामि तद्विष्णोः परमं पदम्।।

nopatiṣṭhantu māṃ sarve vyādhayaḥ pūrvasaṃcitāḥ| anṛṇo gantumicchāmi tadviṣṇoḥ paramaṃ padam||

Verse 65

श्रीभगवानुवाच। अहं भगवतस्तस्य मम चासौ सनातनः। तस्याहं न प्रणश्यासि स च मे न प्रणश्यति।।

śrībhagavānuvāca| ahaṃ bhagavatastasya mama cāsau sanātanaḥ| tasyāhaṃ na praṇaśyāsi sa ca me na praṇaśyati||

Verse 66

कर्मेन्द्रियामि संयम्य पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च। दशेन्द्रियाणि मनसि अहंकारे तथा मनः।।

karmendriyāmi saṃyamya pañca buddhīndriyāṇi ca| daśendriyāṇi manasi ahaṃkāre tathā manaḥ||

Verse 67

अहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिमात्मनि योजयेत्। यतबुद्धीन्द्रियः पश्येद्बुद्ध्या बुद्ध्येत्परात्पम्।।

ahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhimātmani yojayet| yatabuddhīndriyaḥ paśyedbuddhyā buddhyetparātpam||

Verse 68

ममायमिति यस्याहं येन सर्वमिदं तततम्। ततो बुद्धेः परं बुद्ध्वा लभते न पुनर्भवम्।।

mamāyamiti yasyāhaṃ yena sarvamidaṃ tatatam| tato buddheḥ paraṃ buddhvā labhate na punarbhavam||

Verse 69

मरणे समनुप्राप्ते यश्चैवं मामनुस्मरेत्। अपि पापसमाचारः स याति परमां गतिम्।।

maraṇe samanuprāpte yaścaivaṃ māmanusmaret| api pāpasamācāraḥ sa yāti paramāṃ gatim||

Verse 70

ओं नमो भगवते तस्मै देहिनां परमात्मने। नारायणाय भक्तानामेकनिष्ठाय शाश्वते।।

oṃ namo bhagavate tasmai dehināṃ paramātmane| nārāyaṇāya bhaktānāmekaniṣṭhāya śāśvate||

Verse 71

इमामनुस्मृतिं दिव्यां वैष्णवीं सुसमाहितः। स्वपन्विबुद्धश्च पठेद्यत्र तत्र समभ्यसेत्।।

imāmanusmṛtiṃ divyāṃ vaiṣṇavīṃ susamāhitaḥ| svapanvibuddhaśca paṭhedyatra tatra samabhyaset||

Verse 72

पौर्णमास्याममावास्यां द्वादश्यां च विशेषतः। श्रावयेच्छ्रद्दधानांश्च मद्भक्तांश्च विशेषतः।।

paurṇamāsyāmamāvāsyāṃ dvādaśyāṃ ca viśeṣataḥ| śrāvayecchraddadhānāṃśca madbhaktāṃśca viśeṣataḥ||

Verse 73

यद्यहंकारमाश्रित्य यज्ञदानतपः क्रियाः। कुर्वंस्तत्फलमाप्नोति पुनरावर्तनं न तु।।

yadyahaṃkāramāśritya yajñadānatapaḥ kriyāḥ| kurvaṃstatphalamāpnoti punarāvartanaṃ na tu||

Verse 74

अभ्यर्चयन्पितॄन्देवान्पठञ्जुह्वन्यलिं ददत्। ज्वलन्नग्निं स्मरेद्यो मां स याति परमां गतिम्।। निष्केवलं वरं देवेति ध. पाठः।।

abhyarcayanpitṝndevānpaṭhañjuhvanyaliṃ dadat| jvalannagniṃ smaredyo māṃ sa yāti paramāṃ gatim|| niṣkevalaṃ varaṃ deveti dha. pāṭhaḥ||

Verse 75

यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि शरीरिणाम्। यज्ञं दानं तपस्तस्मात्कुर्यादाशीर्विवर्जितः।।

yajño dānaṃ tapaścaiva pāvanāni śarīriṇām| yajñaṃ dānaṃ tapastasmātkuryādāśīrvivarjitaḥ||

Verse 76

नम इत्येव यो ब्रूयान्मद्भक्तः श्रद्धयान्वितः। तस्याक्षयो भवेल्लोकः श्वपाकस्यापि नारद।।

nama ityeva yo brūyānmadbhaktaḥ śraddhayānvitaḥ| tasyākṣayo bhavellokaḥ śvapākasyāpi nārada||

Verse 77

किं पुनर्ये यजन्ते मां साधका विधिपूर्वकम्। श्रद्धावन्तो यतात्मानस्ते मां यान्ति मदाश्रिताः।।

kiṃ punarye yajante māṃ sādhakā vidhipūrvakam| śraddhāvanto yatātmānaste māṃ yānti madāśritāḥ||

Verse 78

कर्माण्याद्यन्तवन्तीह मद्भक्तोऽमृतमश्नुते। मामेव तस्माद्देवर्षे ध्याहि नित्यमतन्द्रितः। अवाप्स्यसि ततः सिद्धिं द्रक्ष्यस्येव पदं मम।। जपन्भिन्नं स्मरेदिति ध. पाठः।।

karmāṇyādyantavantīha madbhakto'mṛtamaśnute| māmeva tasmāddevarṣe dhyāhi nityamatandritaḥ| avāpsyasi tataḥ siddhiṃ drakṣyasyeva padaṃ mama|| japanbhinnaṃ smarediti dha. pāṭhaḥ||

Verse 79

अज्ञानिने च यो ज्ञानं दद्याद्धर्मोपदेशनम्। कृत्स्नां वा पृथिवीं दद्यात्तेन तुल्यं न तत्फलम्।।

ajñānine ca yo jñānaṃ dadyāddharmopadeśanam| kṛtsnāṃ vā pṛthivīṃ dadyāttena tulyaṃ na tatphalam||

Verse 80

तस्मात्प्रेदयं साधुभ्यो जन्मबन्धभयापहम्। एवं दत्त्वा नरश्रेष्ठ श्रेयो वीर्यं च विन्दति।।

tasmātpredayaṃ sādhubhyo janmabandhabhayāpaham| evaṃ dattvā naraśreṣṭha śreyo vīryaṃ ca vindati||

Verse 81

अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत्। नासौ पदमवाप्नोति मद्भक्तैर्यदवाप्यते।।

aśvamedhasahasrāṇāṃ sahasraṃ yaḥ samācaret| nāsau padamavāpnoti madbhaktairyadavāpyate||

Verse 82

भीष्म उवाच। एवं पृष्टः पुरा तेन नारदेन सुरर्षिणा। यदुवाच तदाऽसौ भो तदुक्तं तव सुव्रत।। मद्भक्तो नान्तमश्नुत इति ट. थ. पाठः।।

bhīṣma uvāca| evaṃ pṛṣṭaḥ purā tena nāradena surarṣiṇā| yaduvāca tadā'sau bho taduktaṃ tava suvrata|| madbhakto nāntamaśnuta iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 83

त्वमप्येकमना भूत्वा ध्याहि ज्ञेयं गुणातिगम्। भजस्व सर्वभावेन परमात्मानमव्ययम्।।

tvamapyekamanā bhūtvā dhyāhi jñeyaṃ guṇātigam| bhajasva sarvabhāvena paramātmānamavyayam||

Verse 84

श्रुत्वैतन्नारदो वाक्यं दिव्यं नारायणेरितम्। अत्यन्तभक्तिमान्देव एकान्तत्वमुपेयिवान्।।

śrutvaitannārado vākyaṃ divyaṃ nārāyaṇeritam| atyantabhaktimāndeva ekāntatvamupeyivān||

Verse 85

नारायणमृषिं देवं दशवर्षाण्यनन्यभाक्। इदं जपन्वै प्राप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्।।

nārāyaṇamṛṣiṃ devaṃ daśavarṣāṇyananyabhāk| idaṃ japanvai prāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam||

Verse 86

किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैर्भक्तिर्यस्य जनार्दने। नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः।।

kiṃ tasya bahubhirmantrairbhaktiryasya janārdane| namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ||

Verse 87

इमां रहस्यां परमामनुस्मृति मधीत्य बुद्धिं लभते च नैष्ठिकीम्। विहाय दुःखान्यवमुच्य सङ्कटा त्स वीतरागो विगतज्वरः सुखी।। यदुवाच तदा शंभुरिति ट. थ. पाठः।।

imāṃ rahasyāṃ paramāmanusmṛti madhītya buddhiṃ labhate ca naiṣṭhikīm| vihāya duḥkhānyavamucya saṅkaṭā tsa vītarāgo vigatajvaraḥ sukhī|| yaduvāca tadā śaṃbhuriti ṭa. tha. pāṭhaḥ||