Adhyaya 21

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रति देवस्थानस्य वचनम्।। 1।। देवस्थान उवाच। अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। इन्द्रेण समये पृष्टो यदुवाच बृहस्पतिः।।

yudhiṣṭhiraṃprati devasthānasya vacanam|| 1|| devasthāna uvāca| atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam| indreṇa samaye pṛṣṭo yaduvāca bṛhaspatiḥ||

Verse 2

संतोषो वै स्वर्गसमः संतोषः परमं सुखम्। तुष्टेर्न किंचित्परतः सा सम्यक्प्रतितिष्ठति।।

saṃtoṣo vai svargasamaḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham| tuṣṭerna kiṃcitparataḥ sā samyakpratitiṣṭhati||

Verse 3

यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः। तदाऽऽत्मज्योतिरचिरात्स्वात्मन्येव प्रसीदति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकविंशोऽध्यायः।। 21।।

yadā saṃharate kāmānkūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ| tadā''tmajyotiracirātsvātmanyeva prasīdati|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekaviṃśo'dhyāyaḥ|| 21||

Verse 4

न विभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति। कामद्वेषौ च जयति तदाऽऽत्मानं च पश्यति।।

na vibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmānna bibhyati| kāmadveṣau ca jayati tadā''tmānaṃ ca paśyati||

Verse 5

यदाऽसौ सर्वभूतानां न द्रुह्यति न काङ्क्षति। कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा।।

yadā'sau sarvabhūtānāṃ na druhyati na kāṅkṣati| karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā||

Verse 6

एवं कौन्तेय भूतानि तंतं धर्मं तथातथा। तदाऽऽत्मना प्रपश्यन्ति तस्माद्वुध्यस्व भारत।।

evaṃ kaunteya bhūtāni taṃtaṃ dharmaṃ tathātathā| tadā''tmanā prapaśyanti tasmādvudhyasva bhārata||

Verse 7

अन्ये साम प्रशंसन्ति व्यायाममपरे जनाः। नैकं न चापरं केचिदुभयं च तथाऽपरे।। यदा प्रसीदति तदा तुष्टिः प्रतितिष्ठतीति पूर्वेण संबन्धः।।

anye sāma praśaṃsanti vyāyāmamapare janāḥ| naikaṃ na cāparaṃ kecidubhayaṃ ca tathā'pare|| yadā prasīdati tadā tuṣṭiḥ pratitiṣṭhatīti pūrveṇa saṃbandhaḥ||

Verse 8

यज्ञमेके प्रशंसन्ति संन्यासमपरे जनाः। नैकं न चापरं केचिदुभयं च तथाऽपरे।।

yajñameke praśaṃsanti saṃnyāsamapare janāḥ| naikaṃ na cāparaṃ kecidubhayaṃ ca tathā'pare||

Verse 9

दानमेके प्रशंसन्ति केचिच्चैव प्रतिग्रहम्। केचित्सर्वं परित्यज्य तूष्णीं ध्यायन्त आसते।।

dānameke praśaṃsanti keciccaiva pratigraham| kecitsarvaṃ parityajya tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate||

Verse 10

राज्यमेके प्रशंसन्ति प्रजानां परिपालनम्। हत्वा छित्त्वा च भित्त्वा च केचिदेकान्तशीलिनः।।

rājyameke praśaṃsanti prajānāṃ paripālanam| hatvā chittvā ca bhittvā ca kecidekāntaśīlinaḥ||

Verse 11

एतत्सर्वं समालोक्य बुधानामेव निश्चयः। अद्रोहेणैव भूतानां यो धर्मः स सतां मतः।।

etatsarvaṃ samālokya budhānāmeva niścayaḥ| adroheṇaiva bhūtānāṃ yo dharmaḥ sa satāṃ mataḥ||

Verse 12

अद्रोहः सत्यवचनं संविभागो दया दमः। प्रजनं स्वेषु दारेषु मार्दवं हीरचापलम्।। साम प्रीतिम्। व्यायामं यत्नम्।।

adrohaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgo dayā damaḥ| prajanaṃ sveṣu dāreṣu mārdavaṃ hīracāpalam|| sāma prītim| vyāyāmaṃ yatnam||

Verse 13

एवं धर्मं प्रधानेष्टं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्। तस्मादेतत्प्रयत्नेन कौन्तेय प्रतिपालय।।

evaṃ dharmaṃ pradhāneṣṭaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt| tasmādetatprayatnena kaunteya pratipālaya||

Verse 14

यो हि राज्ये स्थितः शश्वद्वशी तुल्यप्रियाप्रियः। क्षत्रियो यज्ञशिष्टाशी राजा शास्त्रार्थतत्त्ववित्।।

yo hi rājye sthitaḥ śaśvadvaśī tulyapriyāpriyaḥ| kṣatriyo yajñaśiṣṭāśī rājā śāstrārthatattvavit||

Verse 15

असाधुनिग्रहरतः साधूनां प्रग्रहे रतः। धर्मवर्त्मनि संस्थाप्य प्रजा वर्तेत धर्मतः।। प्रजने पुत्रोत्पादनम्।।

asādhunigraharataḥ sādhūnāṃ pragrahe rataḥ| dharmavartmani saṃsthāpya prajā varteta dharmataḥ|| prajane putrotpādanam||

Verse 16

पुत्रसंक्रामितश्रीश्च वने वन्येन वर्तयेत्। विधानमाश्रमाणां वै कुर्यात्कर्माण्यतन्द्रितः।।

putrasaṃkrāmitaśrīśca vane vanyena vartayet| vidhānamāśramāṇāṃ vai kuryātkarmāṇyatandritaḥ||

Verse 17

य एवं वर्तते राजन्स राजा धर्मनिश्चितः। तस्यायं च परश्चैव लोकः स्यात्संफलोदयः।।

ya evaṃ vartate rājansa rājā dharmaniścitaḥ| tasyāyaṃ ca paraścaiva lokaḥ syātsaṃphalodayaḥ||

Verse 18

निर्वाणं हि सुदुष्प्राप्यं बहुविघ्नं च मे मतम्।।

nirvāṇaṃ hi suduṣprāpyaṃ bahuvighnaṃ ca me matam||

Verse 19

एवं धर्ममनुक्रान्ताः सत्यदानतपः पराः। आनृशंस्यगुणैर्युक्ताः कामक्रोधविवर्जिताः।।

evaṃ dharmamanukrāntāḥ satyadānatapaḥ parāḥ| ānṛśaṃsyaguṇairyuktāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ||

Verse 20

प्रजानां पालने युक्ता धर्ममुत्तममास्थिताः। गोब्राह्मणार्थे युध्यन्तः प्राप्ता गतिमनुत्तमाम्।।

prajānāṃ pālane yuktā dharmamuttamamāsthitāḥ| gobrāhmaṇārthe yudhyantaḥ prāptā gatimanuttamām||

Verse 21

एवं रुद्राः सवसवस्तथाऽऽदित्याः परंतप। साध्या राजर्षिसङ्घाश्च धर्ममेतं समाश्रिताः। अप्रमत्तास्ततः स्वर्गं प्राप्ताः पुण्यैः स्वकर्मभिः।।

evaṃ rudrāḥ savasavastathā''dityāḥ paraṃtapa| sādhyā rājarṣisaṅghāśca dharmametaṃ samāśritāḥ| apramattāstataḥ svargaṃ prāptāḥ puṇyaiḥ svakarmabhiḥ||