Adhyaya 20

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रति देवस्थानस्य वचनम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। अस्मिन्वाक्यान्तरे वक्ता देवस्थानो महातपाः। अभिनीततरं वाक्यमित्युवाच युधिष्ठिरम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि विंशोऽध्यायः।। 20।।

yudhiṣṭhiraṃprati devasthānasya vacanam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| asminvākyāntare vaktā devasthāno mahātapāḥ| abhinītataraṃ vākyamityuvāca yudhiṣṭhiram|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi viṃśo'dhyāyaḥ|| 20||

Verse 2

देवस्थान उवाच। यद्वचः फल्गुनेनोक्तं न ज्यायोऽस्ति धनादिति। अत्र ते वर्तयिष्यामि तदेकान्तमनाः शृणु।।

devasthāna uvāca| yadvacaḥ phalgunenoktaṃ na jyāyo'sti dhanāditi| atra te vartayiṣyāmi tadekāntamanāḥ śṛṇu||

Verse 3

अजातशत्रो धर्मेण कृत्स्ना ते वसुधा जिता। तां जित्वा च वृथा राजन्न परित्यक्तुमर्हसि।।

ajātaśatro dharmeṇa kṛtsnā te vasudhā jitā| tāṃ jitvā ca vṛthā rājanna parityaktumarhasi||

Verse 4

चतुष्पदी हि निःश्रेणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता। तां क्रमेण महाबाहो यथावज्जय पार्थिव। तस्मात्पार्थ महायज्ञैर्यजस्व बहुदक्षिणैः।। वाक्यान्तरे वाक्यावसरे। अभिनीततरं युक्तिमत्तरम्।।

catuṣpadī hi niḥśreṇī brahmaṇyeṣā pratiṣṭhitā| tāṃ krameṇa mahābāho yathāvajjaya pārthiva| tasmātpārtha mahāyajñairyajasva bahudakṣiṇaiḥ|| vākyāntare vākyāvasare| abhinītataraṃ yuktimattaram||

Verse 5

स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथाऽपरे। कर्मनिष्ठाश्च बुद्ध्यर्थास्तपोनिष्ठाश्च पार्थिव।। चतुष्पदी चतुराश्रमी।।

svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñāstathā'pare| karmaniṣṭhāśca buddhyarthāstaponiṣṭhāśca pārthiva|| catuṣpadī caturāśramī||

Verse 6

वैखानसानां कौन्तेय वचनं श्रूयते यथा।।

vaikhānasānāṃ kaunteya vacanaṃ śrūyate yathā||

Verse 7

ईहेत धनहेतोर्यस्तस्यानीहा गरीयसी। भूयान्दोषो हि वर्धेत यस्तत्कर्म समाश्रयेत्।। क्रमाद्ब्रह्मचारियतिगृहस्थवानप्रस्था इत्यर्थः।।

īheta dhanahetoryastasyānīhā garīyasī| bhūyāndoṣo hi vardheta yastatkarma samāśrayet|| kramādbrahmacāriyatigṛhasthavānaprasthā ityarthaḥ||

Verse 8

कृत्स्नं च धनसंहारं कुर्वन्ति विधिकारणात्। आत्मना तृपितो बुद्ध्या भ्रूणहत्यां न बुध्यते।।

kṛtsnaṃ ca dhanasaṃhāraṃ kurvanti vidhikāraṇāt| ātmanā tṛpito buddhyā bhrūṇahatyāṃ na budhyate||

Verse 9

अनर्हते यद्ददाति न ददाति यदर्हते। अर्हानर्हापरिज्ञानाद्दानधर्मोऽपि दुष्करः।।

anarhate yaddadāti na dadāti yadarhate| arhānarhāparijñānāddānadharmo'pi duṣkaraḥ||

Verse 10

यज्ञाय सृष्टानि धनानि धात्रा यज्ञादिष्टः पुरुषो रक्षिता च। तस्मात्सर्वं यज्ञ एवोपयोज्यं धनं ततोऽनन्तर एव कामः।। धनं हेतुः कारणं यस्य तस्य यज्ञादेर्यज्ञाद्यर्थम् ईहेत धनं तस्यानीहैव गरीयसी। प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरमिति न्यायात्तमिमं परधर्मं यः क्षत्रिय उपाश्रयेत स दूष्येतेत्याह भूयानिति।।

yajñāya sṛṣṭāni dhanāni dhātrā yajñādiṣṭaḥ puruṣo rakṣitā ca| tasmātsarvaṃ yajña evopayojyaṃ dhanaṃ tato'nantara eva kāmaḥ|| dhanaṃ hetuḥ kāraṇaṃ yasya tasya yajñāderyajñādyartham īheta dhanaṃ tasyānīhaiva garīyasī| prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ varamiti nyāyāttamimaṃ paradharmaṃ yaḥ kṣatriya upāśrayeta sa dūṣyetetyāha bhūyāniti||

Verse 11

यज्ञैरिन्द्रो विविधै रत्नवद्भि र्देवान्सर्वानभ्ययाद्भूरितेजाः। तेनेन्द्रत्वं प्राप्य विभ्राजतेऽसौ तस्माद्यज्ञे सर्वमेवोपयोज्यम्।।

yajñairindro vividhai ratnavadbhi rdevānsarvānabhyayādbhūritejāḥ| tenendratvaṃ prāpya vibhrājate'sau tasmādyajñe sarvamevopayojyam||

Verse 12

महादेवः सर्वयज्ञे महात्मा हुत्वाऽऽत्मानं देवदेवो बभूव। विश्वाँल्लोकान्व्याप्य विष्टभ्य कीर्त्या विराजते द्युतिमान्कृत्तिवासाः।।

mahādevaḥ sarvayajñe mahātmā hutvā''tmānaṃ devadevo babhūva| viśvā~llokānvyāpya viṣṭabhya kīrtyā virājate dyutimānkṛttivāsāḥ||

Verse 13

आविक्षितः पार्थिवोऽसौ मरुत्तो वृद्ध्या शक्रं योऽजयद्देवराजम्। यज्ञे यस्य श्रीः स्वयं सन्निविष्टा यस्मिन्भाण्डं काञ्चनं सर्वमासीत्।। यज्ञार्थमेव आज्ञप्तो वेदेन।।

āvikṣitaḥ pārthivo'sau marutto vṛddhyā śakraṃ yo'jayaddevarājam| yajñe yasya śrīḥ svayaṃ sanniviṣṭā yasminbhāṇḍaṃ kāñcanaṃ sarvamāsīt|| yajñārthameva ājñapto vedena||

Verse 14

हरिश्चन्द्रः पार्थिवेन्द्रः श्रुतस्ते यज्ञैरिष्ट्वा पुण्यभाग्वीतशोकः। ऋद्ध्या शक्रं योऽजयन्मानुषः सं स्तस्माद्यज्ञे सर्वमेवोपयोज्यम्।।

hariścandraḥ pārthivendraḥ śrutaste yajñairiṣṭvā puṇyabhāgvītaśokaḥ| ṛddhyā śakraṃ yo'jayanmānuṣaḥ saṃ stasmādyajñe sarvamevopayojyam||