Adhyaya 204

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मनुबृहस्पतिसंवादानुवादसमापनम्।। 1।। मनुरुवाच। तदेव सततं मन्ये न शक्यमनुवर्णितुम्। यथा निदर्शनं वस्तु न शक्यमनुबोधितुम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati manubṛhaspatisaṃvādānuvādasamāpanam|| 1|| manuruvāca| tadeva satataṃ manye na śakyamanuvarṇitum| yathā nidarśanaṃ vastu na śakyamanubodhitum||

Verse 2

यथाहि सारं जानाति न कथंचन संस्थितम्। परकायच्छविस्तद्वद्देहेऽयं चेतनस्तथा।।

yathāhi sāraṃ jānāti na kathaṃcana saṃsthitam| parakāyacchavistadvaddehe'yaṃ cetanastathā||

Verse 3

विना कायं न सा च्छाया तां विना कायमस्त्युत। तद्वदेव विना नास्ति प्रकृतेरिह वर्तनम्।।

vinā kāyaṃ na sā cchāyā tāṃ vinā kāyamastyuta| tadvadeva vinā nāsti prakṛteriha vartanam||

Verse 4

इदं वै नास्ति नेदमस्ति परं विना। जीवात्मना त्वसौ छिन्नस्त्वेष चैव परात्मना।।

idaṃ vai nāsti nedamasti paraṃ vinā| jīvātmanā tvasau chinnastveṣa caiva parātmanā||

Verse 5

तत्तवेति विदुः केचिदतथ्यमिति चापरे। उभयं मे मतं विद्वन्मुक्तिहेतौ समाहितम्।।

tattaveti viduḥ kecidatathyamiti cāpare| ubhayaṃ me mataṃ vidvanmuktihetau samāhitam||

Verse 6

विमुक्तैश्च मृगः सोऽपि दृश्यते संयतेन्द्रियः। सर्वेषां न हि दृश्यो हि तटिद्वत्स्फुरति ह्यसौ।।

vimuktaiśca mṛgaḥ so'pi dṛśyate saṃyatendriyaḥ| sarveṣāṃ na hi dṛśyo hi taṭidvatsphurati hyasau||

Verse 7

ब्राह्मणस्य समादृश्यो वर्तते सोऽपि किं पुनः। विद्यते परमः शुद्धः साक्षिभूतो विभावसुः।।

brāhmaṇasya samādṛśyo vartate so'pi kiṃ punaḥ| vidyate paramaḥ śuddhaḥ sākṣibhūto vibhāvasuḥ||

Verse 8

श्रुतिरेषा ततो नित्या तस्मादेकः परो मतः। न प्रयोजनमुद्दिश्य चेष्टा तस्य महात्मनः।।

śrutireṣā tato nityā tasmādekaḥ paro mataḥ| na prayojanamuddiśya ceṣṭā tasya mahātmanaḥ||

Verse 9

तादृशोस्त्विति मन्तव्यस्तथा सत्यं महात्मना। नानासंस्थेन भेदेन सदा गतिविभेदवत्। तस्य भेदः समाख्यातो भेदो ह्यस्ति तथाविधः।।

tādṛśostviti mantavyastathā satyaṃ mahātmanā| nānāsaṃsthena bhedena sadā gativibhedavat| tasya bhedaḥ samākhyāto bhedo hyasti tathāvidhaḥ||

Verse 10

एवं विद्वन्विजानीहि परमात्मानमव्ययम्। तत्तद्गुणविशेषेण संज्ञानामनुसंयुतम्।।

evaṃ vidvanvijānīhi paramātmānamavyayam| tattadguṇaviśeṣeṇa saṃjñānāmanusaṃyutam||

Verse 11

सर्वेश्वरः सर्वमयः स च सर्वप्रवर्तकः। सर्वात्मकः सर्वशक्तिः सर्वकारणकारणम्।।

sarveśvaraḥ sarvamayaḥ sa ca sarvapravartakaḥ| sarvātmakaḥ sarvaśaktiḥ sarvakāraṇakāraṇam||

Verse 12

सर्वसाधारणः सर्वैरुपास्यश्च महात्मभिः। वासुदेवेति विख्यातस्तं विदित्वाऽश्नुतेऽमृतम्।।

sarvasādhāraṇaḥ sarvairupāsyaśca mahātmabhiḥ| vāsudeveti vikhyātastaṃ viditvā'śnute'mṛtam||

Verse 13

यदा ते प़ञ्चभिः पञ्च युक्तानि मनसा सह। अथ तद्द्रक्ष्यते ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पितम्।।

yadā te pa़ñcabhiḥ pañca yuktāni manasā saha| atha taddrakṣyate brahma maṇau sūtramivārpitam||

Verse 14

तदेव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः। मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा।।

tadeva ca yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥ| muktāsvatha pravāleṣu mṛnmaye rājate tathā||

Verse 15

तद्वद्गोऽश्वमनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु। तद्वत्कीटपतङ्गेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः।।

tadvadgo'śvamanuṣyeṣu tadvaddhastimṛgādiṣu| tadvatkīṭapataṅgeṣu prasaktātmā svakarmabhiḥ||

Verse 16

येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम्। तेनतेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 204।।

yenayena śarīreṇa yadyatkarma karotyayam| tenatena śarīreṇa tattatphalamupāśnute|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi caturadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 204||

Verse 17

यथा ह्येकरसा भूमिरोषध्यर्थानुसारिणी। तथा कर्मानुगा बुद्धिरन्तरात्माऽनुदर्शिनी।।

yathā hyekarasā bhūmiroṣadhyarthānusāriṇī| tathā karmānugā buddhirantarātmā'nudarśinī||

Verse 18

ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसन्धिता। अभिसन्धिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम्।।

jñānapūrvodbhavā lipsā lipsāpūrvābhisandhitā| abhisandhipūrvakaṃ karma karmamūlaṃ tataḥ phalam||

Verse 19

फलं कर्मत्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथा। ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम्।।

phalaṃ karmatmakaṃ vidyātkarma jñeyātmakaṃ tathā| jñeyaṃ jñānātmakaṃ vidyājjñānaṃ sadasadātmakam||

Verse 20

तदेवमिष्यते ब्रह्म संख्यानाद्विनिभिद्यते। ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा। क्षयान्ते यत्फलं विद्याज्ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम्।।

tadevamiṣyate brahma saṃkhyānādvinibhidyate| jñānānāṃ ca phalānāṃ ca jñeyānāṃ karmaṇāṃ tathā| kṣayānte yatphalaṃ vidyājjñānaṃ jñeyapratiṣṭhitam||

Verse 21

महद्धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः। अबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्थं गुणबुद्धयः।।

mahaddhi paramaṃ bhūtaṃ yuktāḥ paśyanti yoginaḥ| abudhāstaṃ na paśyanti hyātmasthaṃ guṇabuddhayaḥ||

Verse 22

पृथिवीरुपतो रूपमपामिह महत्तरम्। अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान्।।

pṛthivīrupato rūpamapāmiha mahattaram| adbhyo mahattaraṃ tejastejasaḥ pavano mahān||

Verse 23

पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनः। मनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः।।

pavanācca mahadvyoma tasmātparataraṃ manaḥ| manaso mahatī buddhirbuddheḥ kālo mahānsmṛtaḥ||

Verse 24

कालात्स भगवान्विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत्। नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते।।

kālātsa bhagavānviṣṇuryasya sarvamidaṃ jagat| nādirna madhyaṃ naivāntastasya devasya vidyate||

Verse 25

अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः। अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवदुच्यते।।

anāditvādamadhyatvādanantatvācca so'vyayaḥ| atyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṃ hyantavaducyate||

Verse 26

तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं पदम्। तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः।।

tadbrahma paramaṃ proktaṃ taddhāma paramaṃ padam| tadgatvā kālaviṣayādvimuktā mokṣamāśritāḥ||

Verse 27

गुणेष्वेते प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम्। निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽनन्त्याय कल्पते।।

guṇeṣvete prakāśante nirguṇatvāttataḥ param| nivṛttilakṣaṇo dharmastathā''nantyāya kalpate||

Verse 28

ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः। जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्याविनाशिनः।।

ṛco yajūṃṣi sāmāni śarīrāṇi vyapāśritāḥ| jihvāgreṣu pravartante yatnasādhyāvināśinaḥ||

Verse 29

न चैवमिष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम्। न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवन्।।

na caivamiṣyate brahma śarīrāśrayasaṃbhavam| na yatnasādhyaṃ tadbrahma nādimadhyaṃ na cāntavan||

Verse 30

ऋचामादिस्तथा साम्नां यजुषामादिरुच्यते। अन्तश्चादिमतां दृष्टो न त्वादिर्ब्रह्मणः स्मृतः।।

ṛcāmādistathā sāmnāṃ yajuṣāmādirucyate| antaścādimatāṃ dṛṣṭo na tvādirbrahmaṇaḥ smṛtaḥ||

Verse 31

अनादित्वादनन्तत्वात्तदनन्तमथाव्ययम्। अव्ययत्वाच्च निर्दुःखं द्वन्द्वाभावस्ततः परम्।।

anāditvādanantatvāttadanantamathāvyayam| avyayatvācca nirduḥkhaṃ dvandvābhāvastataḥ param||

Verse 32

अदृष्टतोऽनुपायाच्च प्रतिसन्धेश्च कर्मणः। न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छान्त तत्पदम्।।

adṛṣṭato'nupāyācca pratisandheśca karmaṇaḥ| na tena martyāḥ paśyanti yena gacchānta tatpadam||

Verse 33

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च संशयात्। मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते।। येनयेन पित्र्येण दैवेन गान्धर्वेण प्राजापत्येन वा प्राप्येण हेतुभूतेन यस्य यस्य देहस्य प्राप्त्यर्थमित्यर्थः। यद्यत्कर्म यज्ञादिकम्।।

viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya ca saṃśayāt| manasā cānyadākāṅkṣanparaṃ na pratipadyate|| yenayena pitryeṇa daivena gāndharveṇa prājāpatyena vā prāpyeṇa hetubhūtena yasya yasya dehasya prāptyarthamityarthaḥ| yadyatkarma yajñādikam||

Verse 34

गुणान्यदिह पश्यन्ति तदिच्छन्त्यपरे जनाः। परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः।।

guṇānyadiha paśyanti tadicchantyapare janāḥ| paraṃ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvādguṇārthinaḥ||

Verse 35

गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्याद्गुणानिमान्। अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैरवयवैः परम्।।

guṇairyastvavarairyuktaḥ kathaṃ vidyādguṇānimān| anumānāddhi gantavyaṃ guṇairavayavaiḥ param||

Verse 36

सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः। मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम्।।

sūkṣmeṇa manasā vidmo vācā vaktuṃ na śaknumaḥ| mano hi manasā grāhyaṃ darśanena ca darśanam||

Verse 37

ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या मनस्तथा। मनसा चेन्द्रियग्राममक्षरं प्रतिपद्यते।।

jñānena nirmalīkṛtya buddhiṃ buddhyā manastathā| manasā cendriyagrāmamakṣaraṃ pratipadyate||

Verse 38

बुद्धिप्रहीणो मनसा समृद्ध स्तथाऽनिराशीर्गुणतामुपैति। परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्।।

buddhiprahīṇo manasā samṛddha stathā'nirāśīrguṇatāmupaiti| paraṃ tyajantīha vilobhyamānā hutāśanaṃ vāyurivendhanastham||

Verse 39

गुणादाने विप्रयोगे च तेषां मनः सदा विद्धि परावराभ्याम्। अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो गुणादाने ब्रह्म शरीरमेति।।

guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ manaḥ sadā viddhi parāvarābhyām| anenaiva vidhinā saṃpravṛtto guṇādāne brahma śarīrameti||

Verse 40

अव्यक्तात्मा पुरुषोऽव्यक्तकर्मा सोऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकाले। तैरेवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानै र्ग्लायद्भिर्वा वर्ततेऽकामरूपः।। शाश्वतस्य दर्शनात् इति झ. पाठः।।

avyaktātmā puruṣo'vyaktakarmā so'vyaktatvaṃ gacchati hyantakāle| tairevāyaṃ cendriyairvardhamānai rglāyadbhirvā vartate'kāmarūpaḥ|| śāśvatasya darśanāt iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 41

सर्वैरयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो देहं प्राप्तः यञ्चभूताश्रयः स्यात्। न सामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह हीनस्तेन परमेणाव्ययेन।।

sarvairayaṃ cendriyaiḥ saṃprayukto dehaṃ prāptaḥ yañcabhūtāśrayaḥ syāt| na sāmarthyādgacchati karmaṇeha hīnastena parameṇāvyayena||

Verse 42

पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तमस्या ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धि। परं न यातीह विलोभ्यमानो यथा प्लवं वायुरिवार्णवस्थम्।।

pṛthvyā naraḥ paśyati nāntamasyā hyantaścāsyā bhavitā ceti viddhi| paraṃ na yātīha vilobhyamāno yathā plavaṃ vāyurivārṇavastham||

Verse 43

दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो यथा भवेदपगतरश्मिमण्डलः। तथां ह्यसौ मुनिरिह निर्विशेषवान् स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम्।।

divākaro guṇamupalabhya nirguṇo yathā bhavedapagataraśmimaṇḍalaḥ| tathāṃ hyasau muniriha nirviśeṣavān sa nirguṇaṃ praviśati brahma cāvyayam||

Verse 44

अनागतं सुकृतवतां परां गतिं स्वयंभुवं प्रभवनिधानमव्ययम्। सनातनं यदमृतमव्ययं ध्रुवं निचाय्य तत्परममृतत्वमश्नुते।।

anāgataṃ sukṛtavatāṃ parāṃ gatiṃ svayaṃbhuvaṃ prabhavanidhānamavyayam| sanātanaṃ yadamṛtamavyayaṃ dhruvaṃ nicāyya tatparamamṛtatvamaśnute||