Adhyaya 203

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मनुबृहस्पतिसंवादानुवादः।। 1।। मनुरुवाच। दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते। यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तं नानुचिन्तयेत्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati manubṛhaspatisaṃvādānuvādaḥ|| 1|| manuruvāca| duḥkhopaghāte śārīre mānase cāpyupasthite| yasminna śakyate kartuṃ yatnastaṃ nānucintayet||

Verse 2

भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत्। चिन्त्यमानं हि चाभ्येति भूयश्चापि प्रवर्तते।।

bhaiṣajyametadduḥkhasya yadetannānucintayet| cintyamānaṃ hi cābhyeti bhūyaścāpi pravartate||

Verse 3

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः। एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात्।।

prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥ| etadvijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāmiyāt||

Verse 4

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः। आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः।।

anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ| ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyettatra na paṇḍitaḥ||

Verse 5

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति। अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्र्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 203।।

na jānapadikaṃ duḥkhamekaḥ śocitumarhati| aśocanpratikurvīta yadi paśyedupakramam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi tryadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 203||

Verse 6

सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नास्ति संशयः। स्रिग्धस्य चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम्।। उपक्रमं प्रतीकारोपायम्।।

sukhādbahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nāsti saṃśayaḥ| srigdhasya cendriyārtheṣu mohānmaraṇamapriyam|| upakramaṃ pratīkāropāyam||

Verse 7

परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः। अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न ते शोचन्ति पण्डिताः।। मरणं भवति।।

parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ vā'pyubhayaṃ naraḥ| abhyeti brahma sotyantaṃ na te śocanti paṇḍitāḥ|| maraṇaṃ bhavati||

Verse 8

दुःखमर्था हि युज्यन्ते पालने न च ते सुखम्। दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत्।।

duḥkhamarthā hi yujyante pālane na ca te sukham| duḥkhena cādhigamyante nāśameṣāṃ na cintayet||

Verse 9

ज्ञानं ज्ञेयाभिर्निवृत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः। प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धिः प्रवर्तते।।

jñānaṃ jñeyābhirnivṛttaṃ viddhi jñānaguṇaṃ manaḥ| prajñākaraṇasaṃyuktaṃ tato buddhiḥ pravartate||

Verse 10

यदा कर्मगुणोपेता बुद्धिर्मनसि वर्तते। तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना।।

yadā karmaguṇopetā buddhirmanasi vartate| tadā prajñāyate brahma dhyānayogasamādhinā||

Verse 11

सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते। अपरादभिनिः स्रौति गिरेः शृङ्गादिवोदकम्।।

seyaṃ guṇavatī buddhirguṇeṣvevābhivartate| aparādabhiniḥ srauti gireḥ śṛṅgādivodakam||

Verse 12

यदा निर्गुणमाप्नोति ध्यानं मनसि पूर्वजम्। तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकषं निकषे यथा।।

yadā nirguṇamāpnoti dhyānaṃ manasi pūrvajam| tadā prajñāyate brahma nikaṣaṃ nikaṣe yathā||

Verse 13

मनस्त्वसंहृतं बुद्ध्या हीन्द्रियार्थनिदर्शकम्। न समर्थं गुणापेक्षि निर्गुणस्य निदर्शने।।

manastvasaṃhṛtaṃ buddhyā hīndriyārthanidarśakam| na samarthaṃ guṇāpekṣi nirguṇasya nidarśane||

Verse 14

सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थितः। मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते।।

sarvāṇyetāni saṃvārya dvārāṇi manasi sthitaḥ| manasyekāgratāṃ kṛtvā tatparaṃ pratipadyate||

Verse 15

यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये। तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते।।

yathā mahānti bhūtāni nivartante guṇakṣaye| tathendriyāṇyupādāya buddhirmanasi vartate||

Verse 16

यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्ततेऽन्तरचारिणी। व्यवसायगुणोपेता तदा संपद्यते मनः।।

yadā manasi sā buddhirvartate'ntaracāriṇī| vyavasāyaguṇopetā tadā saṃpadyate manaḥ||

Verse 17

गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगतं मनः। तदा सर्वान्गुणान्हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते।।

guṇavadbhirguṇopetaṃ yadā dhyānagataṃ manaḥ| tadā sarvānguṇānhitvā nirguṇaṃ pratipadyate||

Verse 18

अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम्। यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात्।।

avyaktasyeha vijñāne nāsti tulyaṃ nidarśanam| yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt||

Verse 19

तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च। निनीषेत्परमं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना।।

tapasā cānumānena guṇairjātyā śrutena ca| ninīṣetparamaṃ brahma viśuddhenāntarātmanā||

Verse 20

गुणहीनो हि तं मार्गं बहिः समनुवर्तते। गुणाभावात्प्रकृत्या वा निस्तर्क्यं ज्ञेयसंमितम्।।

guṇahīno hi taṃ mārgaṃ bahiḥ samanuvartate| guṇābhāvātprakṛtyā vā nistarkyaṃ jñeyasaṃmitam||

Verse 21

नैर्गुण्याद्ब्रह्म चाप्नोति सगुणत्वान्निवर्तते। गुणप्रसारिणी बुद्धिर्हुताशन इवेन्धने।।

nairguṇyādbrahma cāpnoti saguṇatvānnivartate| guṇaprasāriṇī buddhirhutāśana ivendhane||

Verse 22

यदा पञ्च वियुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः। तदा तत्परमं ब्रह्म संमुक्तं प्रकृतेः परम्।।

yadā pañca viyuktāni indriyāṇi svakarmabhiḥ| tadā tatparamaṃ brahma saṃmuktaṃ prakṛteḥ param||

Verse 23

एवं प्रकृतितः सर्वे संभवन्ति शरीरिणः। निवर्तन्ते निवृत्तौ च स्वर्गे नैवोपयान्ति च।।

evaṃ prakṛtitaḥ sarve saṃbhavanti śarīriṇaḥ| nivartante nivṛttau ca svarge naivopayānti ca||

Verse 24

पुरुषप्रकृतिर्बुद्धिर्विशेषाश्चेन्द्रियाणि च। अहंकारोऽभिमानश्च संभूतो भूतसंज्ञकः।।

puruṣaprakṛtirbuddhirviśeṣāścendriyāṇi ca| ahaṃkāro'bhimānaśca saṃbhūto bhūtasaṃjñakaḥ||

Verse 25

एतस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात्संप्रवर्तते। द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति।।

etasyādyā pravṛttistu pradhānātsaṃpravartate| dvitīyā mithunavyaktimaviśeṣānniyacchati||

Verse 26

धर्मादुत्कृष्यते श्रेयस्तथा धर्मोऽष्यधर्मतः। रागवान्प्रकृतिं ह्येति विरक्तो ज्ञानवान्भवम्।।

dharmādutkṛṣyate śreyastathā dharmo'ṣyadharmataḥ| rāgavānprakṛtiṃ hyeti virakto jñānavānbhavam||