Adhyaya 202

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति भनुबृहस्पतिसंवादानुवादः।। 1। मनुरुवाच। यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम्। ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्वत्प्रेत्य भवाभवौ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati bhanubṛhaspatisaṃvādānuvādaḥ|| 1| manuruvāca| yathā vyaktamidaṃ śete svapne carati cetanam| jñānamindriyasaṃyuktaṃ tadvatpretya bhavābhavau||

Verse 2

यथाऽम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा। तद्वत्प्रसन्नेन्द्रियवाञ्ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति।।

yathā'mbhasi prasanne tu rūpaṃ paśyati cakṣuṣā| tadvatprasannendriyavāñjñeyaṃ jñānena paśyati||

Verse 3

स एव लुलिते तस्मिन्यथा रूपं न पश्यति। तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति।।

sa eva lulite tasminyathā rūpaṃ na paśyati| tathendriyākulībhāve jñeyaṃ jñāne na paśyati||

Verse 4

अबुद्धिरज्ञानकृता अबुद्ध्या दूष्यते मनः। दुष्टस्य मनसः पञ्च संप्रदुष्यन्ति मानसाः।।

abuddhirajñānakṛtā abuddhyā dūṣyate manaḥ| duṣṭasya manasaḥ pañca saṃpraduṣyanti mānasāḥ||

Verse 5

अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न पश्यति। स दृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्व्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 202।।

ajñānatṛpto viṣayeṣvavagāḍho na paśyati| sa dṛṣṭvaiva tu pūtātmā viṣayebhyo nivartate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 202||

Verse 6

तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात्। निवर्तते तदा तर्षः पापमन्तर्गतं यदा।।

tarṣacchedo na bhavati puruṣasyeha kalmaṣāt| nivartate tadā tarṣaḥ pāpamantargataṃ yadā||

Verse 7

अन्तर्गतेन पापेन दह्यमानेन चेतसा। शुभाशुभविकारेण न स भूयोऽभिजायते।।

antargatena pāpena dahyamānena cetasā| śubhāśubhavikāreṇa na sa bhūyo'bhijāyate||

Verse 8

विषयेषु तु संसर्गाच्छाश्वतस्य तु संश्रयात्। मनसा चान्यथा काड्क्षन्परं न प्रतिपद्यते।।

viṣayeṣu tu saṃsargācchāśvatasya tu saṃśrayāt| manasā cānyathā kāḍkṣanparaṃ na pratipadyate||

Verse 9

ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः। अथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि।।

jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ| athādarśatalaprakhye paśyatyātmānamātmani||

Verse 10

प्रसृतैरिन्द्रियैर्दुःखी तैरेव नियतैः सुखी। तस्मादिन्द्रियचोरेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना।।

prasṛtairindriyairduḥkhī taireva niyataiḥ sukhī| tasmādindriyacorebhyo yacchedātmānamātmanā||

Verse 11

इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः। बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात्परतरं परम्।।

indriyebhyo manaḥ pūrvaṃ buddhiḥ paratarā tataḥ| buddheḥ parataraṃ jñānaṃ jñānātparataraṃ param||

Verse 12

अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः। मनः श्रोत्रादिभिर्युक्तं शब्दादीन्साधु पश्यति।।

avyaktātprasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhistato manaḥ| manaḥ śrotrādibhiryuktaṃ śabdādīnsādhu paśyati||

Verse 13

यस्तांस्त्यजति शब्दादीन्सर्वाश्च व्यक्तयस्तथा। प्रसृतानीन्द्रियाण्येव प्रतिसंहरति कूर्मवत्। विमुञ्चत्याकृतिग्रामांस्तान्मुक्त्वाऽमृतमश्नुते।।

yastāṃstyajati śabdādīnsarvāśca vyaktayastathā| prasṛtānīndriyāṇyeva pratisaṃharati kūrmavat| vimuñcatyākṛtigrāmāṃstānmuktvā'mṛtamaśnute||

Verse 14

उद्यन्हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम्। दृश्यते मण्डलं तस्य न च दृश्येत मण्डली। तद्वद्देहस्तु संदृश्य आत्माऽदृश्यः परः सदा।।

udyanhi savitā yadvatsṛjate raśmimaṇḍalam| dṛśyate maṇḍalaṃ tasya na ca dṛśyeta maṇḍalī| tadvaddehastu saṃdṛśya ātmā'dṛśyaḥ paraḥ sadā||

Verse 15

ग्रस्तं ह्युद्गिरते नित्यमुद्गीथं वेत्ति नित्यशः। बाल्ये रथाभ्यां योगेन तत्वज्ञानं तु संमतम्।।

grastaṃ hyudgirate nityamudgīthaṃ vetti nityaśaḥ| bālye rathābhyāṃ yogena tatvajñānaṃ tu saṃmatam||

Verse 16

स एवास्तमुपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति। आदत्ते सर्वभूतानां रसभूतं विकासवान्।।

sa evāstamupāgacchaṃstadevātmani yacchati| ādatte sarvabhūtānāṃ rasabhūtaṃ vikāsavān||

Verse 17

अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभिः। प्राप्येन्द्रि गुणान्पञ्च सोऽस्तमावृत्त्य गच्छति। रश्मिमण्ड हीनस्तु न चासौ नास्ति तावता।।

antarātmā tathā dehamāviśyendriyaraśmibhiḥ| prāpyendri guṇānpañca so'stamāvṛttya gacchati| raśmimaṇḍa hīnastu na cāsau nāsti tāvatā||

Verse 18

प्रणीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः। प्राप्नोत्ययं कर्मफलं प्रवृत्तं धर्ममाप्तवान्।।

praṇītaṃ karmaṇā mārgaṃ nīyamānaḥ punaḥ punaḥ| prāpnotyayaṃ karmaphalaṃ pravṛttaṃ dharmamāptavān||

Verse 19

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः। रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते।।

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ| rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate||

Verse 20

बुद्धिः कर्मगुणैर्हीना यदा मनसि वर्तते। तदा संपद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम्।।

buddhiḥ karmaguṇairhīnā yadā manasi vartate| tadā saṃpadyate brahma tatraiva pralayaṃ gatam||

Verse 21

अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनम्। अघ्राणमवितर्कं च सत्वं प्रविशते परम्।। अज्ञानदुष्टो विषयेष्ववगाढो न दृश्यते इति ध. पाठः।।

asparśanamaśṛṇvānamanāsvādamadarśanam| aghrāṇamavitarkaṃ ca satvaṃ praviśate param|| ajñānaduṣṭo viṣayeṣvavagāḍho na dṛśyate iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 22

अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः। आत्मनः प्रसृता बुद्धिरव्यक्तं ज्ञानमुच्यते।।

avyaktātprasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhistato manaḥ| ātmanaḥ prasṛtā buddhiravyaktaṃ jñānamucyate||

Verse 23

तस्माद्बुद्धिः स्मृता तज्ज्ञैर्मनस्तस्मात्ततः स्मृतम्। तस्मादाकृतयः पञ्च मनः परममुच्यते।।

tasmādbuddhiḥ smṛtā tajjñairmanastasmāttataḥ smṛtam| tasmādākṛtayaḥ pañca manaḥ paramamucyate||

Verse 24

तस्मात्परतरा बुद्धिर्ज्ञानं तस्मात्परं स्मृतम्। ततः सूक्ष्मस्ततो ह्यात्मा तस्मात्परतरं न च। इन्द्रियाणि निरीक्षन्ते मनसैतानि सर्वशः।।

tasmātparatarā buddhirjñānaṃ tasmātparaṃ smṛtam| tataḥ sūkṣmastato hyātmā tasmātparataraṃ na ca| indriyāṇi nirīkṣante manasaitāni sarvaśaḥ||

Verse 25

मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वभिगतं मतिम्। मतिस्त्वभिगता ज्ञानं ज्ञानं चाभिगतं महत्।।

manasyākṛtayo magnā manastvabhigataṃ matim| matistvabhigatā jñānaṃ jñānaṃ cābhigataṃ mahat||

Verse 26

नेन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुध्यते मनः। न बुद्धिर्बुध्यतेऽव्यक्तं सूक्ष्मं त्वेतानि पश्यति।।

nendriyairmanasaḥ siddhirna buddhiṃ budhyate manaḥ| na buddhirbudhyate'vyaktaṃ sūkṣmaṃ tvetāni paśyati||