Adhyaya 201

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मनुबृहस्पतिसंवादानुवादः।। 1।। मनुरुवाच। यदिन्द्रियैस्तूपगतैः पुरस्ता त्प्राप्तान्गुणान्संस्मरते चिराय। तेष्विन्द्रियेषूपहतेषु पश्चा त्स बुद्धिरूपः परमः स्वभावः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati manubṛhaspatisaṃvādānuvādaḥ|| 1|| manuruvāca| yadindriyaistūpagataiḥ purastā tprāptānguṇānsaṃsmarate cirāya| teṣvindriyeṣūpahateṣu paścā tsa buddhirūpaḥ paramaḥ svabhāvaḥ||

Verse 2

य इन्द्रियार्थान्युगपत्समन्ता न्नावेक्षते कृत्स्नशस्तुल्यकालम्। यथाक्रमं संचरते स विद्वां स्तस्मात्स एकः परमः शरीरी।।

ya indriyārthānyugapatsamantā nnāvekṣate kṛtsnaśastulyakālam| yathākramaṃ saṃcarate sa vidvāṃ stasmātsa ekaḥ paramaḥ śarīrī||

Verse 3

हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्।।

hutāśanaṃ vāyurivendhanastham||

Verse 4

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो न पश्यति स्पर्शनमिन्द्रियेन्द्रियम्। न श्रोत्रलिङ्गं श्रवणेन दर्शनं तथा कृतं पश्यति तद्विनश्यति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकाधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 201।।

na cakṣuṣā paśyati rūpamātmano na paśyati sparśanamindriyendriyam| na śrotraliṅgaṃ śravaṇena darśanaṃ tathā kṛtaṃ paśyati tadvinaśyati|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 201||

Verse 5

श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वंस्वमात्मानमात्मना। सर्वज्ञः सर्वदर्शी च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यति।।

śrotrādīni na paśyanti svaṃsvamātmānamātmanā| sarvajñaḥ sarvadarśī ca kṣetrajñastāni paśyati||

Verse 6

यथा हिमवतः पार्श्वे पृष्ठं चन्द्रमसो यथा। न दृष्टपूर्वं मनुजैर्न च तन्नास्ति तावता।।

yathā himavataḥ pārśve pṛṣṭhaṃ candramaso yathā| na dṛṣṭapūrvaṃ manujairna ca tannāsti tāvatā||

Verse 7

तद्वद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवानसौ। अदृष्टपूर्वश्चक्षुर्म्यां न चासौ नास्ति तावता।।

tadvadbhūteṣu bhūtātmā sūkṣmo jñānātmavānasau| adṛṣṭapūrvaścakṣurmyāṃ na cāsau nāsti tāvatā||

Verse 8

पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जनः सोमेन विन्दति। एवमस्ति न चोत्पन्नं न च तन्न परायणम्।। स्पर्शनमिन्द्रियाणामिति ध. पाठः।।

paśyannapi yathā lakṣma janaḥ somena vindati| evamasti na cotpannaṃ na ca tanna parāyaṇam|| sparśanamindriyāṇāmiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 9

रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमने बुधाः। धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर्गतिम्।।

rūpavantamarūpatvādudayāstamane budhāḥ| dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ saviturgatim||

Verse 10

तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः। प्रत्यासन्नं निषीदन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम्।।

tathā buddhipradīpena dūrasthaṃ suvipaścitaḥ| pratyāsannaṃ niṣīdanti jñeyaṃ jñānābhisaṃhitam||

Verse 11

न हि स्वल्वनुपायेन कश्चिदर्थोऽभिसिद्ध्यति। सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान्बध्नन्ति जलजीविनः।।

na hi svalvanupāyena kaścidartho'bhisiddhyati| sūtrajālairyathā matsyānbadhnanti jalajīvinaḥ||

Verse 12

मृगैर्मृगाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा। गजानां च गजैरेव ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते।।

mṛgairmṛgāṇāṃ grahaṇaṃ pakṣiṇāṃ pakṣibhiryathā| gajānāṃ ca gajaireva jñeyaṃ jñānena gṛhyate||

Verse 13

अहिरेव ह्यहेः पादान्पश्यतीति निदर्शनम्। तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिस्थं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति।। एवमस्ति नवेत्यन्यो न वेत्ति न परायणम् इति ध. पाठः।।

ahireva hyaheḥ pādānpaśyatīti nidarśanam| tadvanmūrtiṣu mūrtisthaṃ jñeyaṃ jñānena paśyati|| evamasti navetyanyo na vetti na parāyaṇam iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 14

नोत्सहन्ते यथा वेत्तुमिन्द्रियैरिन्द्रियाण्यपि। तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति।।

notsahante yathā vettumindriyairindriyāṇyapi| tathaiveha parā buddhiḥ paraṃ buddhyā na paśyati||

Verse 15

यथा चन्द्रो ह्यमावास्यामलिङ्गत्वान्न दृश्यते। न च नाशोऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम्।।

yathā candro hyamāvāsyāmaliṅgatvānna dṛśyate| na ca nāśo'sya bhavati tathā viddhi śarīriṇam||

Verse 16

क्षीणकोशो ह्यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते। तद्वन्मूर्तिविमुक्तोऽसौ शरीरी नोपलभ्यते।।

kṣīṇakośo hyamāvāsyāṃ candramā na prakāśate| tadvanmūrtivimukto'sau śarīrī nopalabhyate||

Verse 17

यथा कोशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुनः। तद्वल्लिङ्गान्तरं प्राप्य शरीरी भ्राजते पुनः।।

yathā kośāntaraṃ prāpya candramā bhrājate punaḥ| tadvalliṅgāntaraṃ prāpya śarīrī bhrājate punaḥ||

Verse 18

जन्म बुद्धिः क्षयश्चास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते। सा तु चन्द्रमसो व्यक्तिर्न तु तस्य शरीरिणः।।

janma buddhiḥ kṣayaścāsya pratyakṣeṇopalabhyate| sā tu candramaso vyaktirna tu tasya śarīriṇaḥ||

Verse 19

उत्पत्तिवृद्धिव्ययतो यथा स इति गृह्यते। चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान्।।

utpattivṛddhivyayato yathā sa iti gṛhyate| candra eva tvamāvāsyāṃ tathā bhavati mūrtimān||

Verse 20

नाभिसर्पद्विमुञ्चद्वा शशिनं दृश्यते तमः। विसृजंश्चोपसर्पंश्च तद्वत्पश्य शरीरिणम्।।

nābhisarpadvimuñcadvā śaśinaṃ dṛśyate tamaḥ| visṛjaṃścopasarpaṃśca tadvatpaśya śarīriṇam||

Verse 21

यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस्तदुपलभ्यते। तद्वच्छरीरसंयुक्तं ज्ञानं तदुपलभ्यते।।

yathā candrārkasaṃyuktaṃ tamastadupalabhyate| tadvaccharīrasaṃyuktaṃ jñānaṃ tadupalabhyate||

Verse 22

यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर्नोपलभ्यते। तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते।।

yathā candrārkanirmuktaḥ sa rāhurnopalabhyate| tadvaccharīranirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate||

Verse 23

यथा चन्द्रो ह्यमावास्यां नक्षत्रैर्युज्यते गतः। तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः फलैर्युज्यति कर्मणः।।

yathā candro hyamāvāsyāṃ nakṣatrairyujyate gataḥ| tadvaccharīranirmuktaḥ phalairyujyati karmaṇaḥ||