Adhyaya 200

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मनुबृहस्पतिसंवादानुवादः।। 1।। मनुरुवाच। अक्षरात्खं ततो वायुस्ततो ज्योतिस्ततो जलम्। जलात्प्रसूता जगती जगत्या जायते जगत्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati manubṛhaspatisaṃvādānuvādaḥ|| 1|| manuruvāca| akṣarātkhaṃ tato vāyustato jyotistato jalam| jalātprasūtā jagatī jagatyā jāyate jagat||

Verse 2

इमे शरीरैर्जलमेव गत्वा जलाच्च तेजः पवनान्तरिक्षम्। खाद्वै निवर्तन्ति न भाविनस्ते ये भाविनस्ते परमाप्नुवन्ति।।

ime śarīrairjalameva gatvā jalācca tejaḥ pavanāntarikṣam| khādvai nivartanti na bhāvinaste ye bhāvinaste paramāpnuvanti||

Verse 3

नोष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं नाम्लं कषायं मधुरं न तिक्तम्। न शब्दवन्नापि च गन्धवत्त न्न रूपवत्तत्परमस्वभावम्।।

noṣṇaṃ na śītaṃ mṛdu nāpi tīkṣṇaṃ nāmlaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ na tiktam| na śabdavannāpi ca gandhavatta nna rūpavattatparamasvabhāvam||

Verse 4

स्पर्शं तनुर्वेद रसं च जिह्वा घ्राणं च गन्धाञ्श्रवणे च शब्दान्। रूपाणि चक्षुर्नच तत्परं य द्गृह्णन्त्यनध्यात्मविदो मनुष्याः।।

sparśaṃ tanurveda rasaṃ ca jihvā ghrāṇaṃ ca gandhāñśravaṇe ca śabdān| rūpāṇi cakṣurnaca tatparaṃ ya dgṛhṇantyanadhyātmavido manuṣyāḥ||

Verse 5

निवर्तयित्वा रसनां रसेभ्यो घ्राणं च गन्धाच्छ्रवणे च शब्दात्। स्पर्शात्तनुं रूपगुणात्तु चक्षु स्ततः परं पश्यति तत्स्वभावम्।।

nivartayitvā rasanāṃ rasebhyo ghrāṇaṃ ca gandhācchravaṇe ca śabdāt| sparśāttanuṃ rūpaguṇāttu cakṣu stataḥ paraṃ paśyati tatsvabhāvam||

Verse 6

यतो गृहीत्वा हि करोति यच्च यस्मिंश्च यामारभते प्रवृत्तिम्। यस्मै च यद्येन च यश्च कर्ता यत्कारणं तं स्वमुपेयमाहुः।।

yato gṛhītvā hi karoti yacca yasmiṃśca yāmārabhate pravṛttim| yasmai ca yadyena ca yaśca kartā yatkāraṇaṃ taṃ svamupeyamāhuḥ||

Verse 7

यद्वाऽप्यभूद्व्यापकं साधकं च यन्मन्त्रवत्स्थास्यति चापि लोके। यः सर्वहेतुः परमार्थकारी तत्कारणं कार्यमतो यदन्यत्।।

yadvā'pyabhūdvyāpakaṃ sādhakaṃ ca yanmantravatsthāsyati cāpi loke| yaḥ sarvahetuḥ paramārthakārī tatkāraṇaṃ kāryamato yadanyat||

Verse 8

यथा हि कश्चित्सुकृतैर्मनुष्यः शुभाशुभं प्राप्नुते चाविरोधात्। एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु स्वकर्मभिर्ज्ञानमिदं निवद्धम्।।

yathā hi kaścitsukṛtairmanuṣyaḥ śubhāśubhaṃ prāpnute cāvirodhāt| evaṃ śarīreṣu śubhāśubheṣu svakarmabhirjñānamidaṃ nivaddham||

Verse 9

यथा प्रदीप्तः पुरतः प्रदीपः। प्रकाशमन्यस्य करोति दीप्यन्। तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव।।

yathā pradīptaḥ purataḥ pradīpaḥ| prakāśamanyasya karoti dīpyan| tatheha pañcendriyadīpavṛkṣā jñānapradīptāḥ paravanta eva||

Verse 10

यथा च राज्ञो बहवो ह्यमात्याः पृथक् प्रमाणं प्रवदन्ति युक्ताः। तद्वच्छरीरेषु भवन्ति पञ्च ज्ञानैकदेशाः परमः स तेभ्यः।।

yathā ca rājño bahavo hyamātyāḥ pṛthak pramāṇaṃ pravadanti yuktāḥ| tadvaccharīreṣu bhavanti pañca jñānaikadeśāḥ paramaḥ sa tebhyaḥ||

Verse 11

यथार्चिषोऽग्नेः पवनस्य वेगा मरीचयोऽर्कस्य नदीषु चापः। गच्छन्ति चायान्ति च संयताश्च तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु।।

yathārciṣo'gneḥ pavanasya vegā marīcayo'rkasya nadīṣu cāpaḥ| gacchanti cāyānti ca saṃyatāśca tadvaccharīrāṇi śarīriṇāṃ tu||

Verse 12

यथा च कश्चित्परशुं गृहीत्वा धूमं न पश्येज्ज्वलनं च काष्ठे। तद्वच्छरीरोदरपाणिपादं छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यदन्य।।

yathā ca kaścitparaśuṃ gṛhītvā dhūmaṃ na paśyejjvalanaṃ ca kāṣṭhe| tadvaccharīrodarapāṇipādaṃ chittvā na paśyanti tato yadanya||

Verse 13

तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात्। तद्वत्सुबुद्धिः सममिन्द्रियार्थै र्बुद्धः परं पश्यति तत्स्वभावम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्विशततमोऽध्यायः।। 200।।

tānyeva kāṣṭhāni yathā vimathya dhūmaṃ ca paśyejjvalanaṃ ca yogāt| tadvatsubuddhiḥ samamindriyārthai rbuddhaḥ paraṃ paśyati tatsvabhāvam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dviśatatamo'dhyāyaḥ|| 200||

Verse 14

यथात्मनोऽङ्गं पतितं पृथिव्यां स्वप्नान्तरे पश्यति चात्मनोऽन्यत्। श्रोत्रादियुक्तः सुमनाः सुबुद्धि र्लिङ्गात्तथा गच्छति लिङ्गमन्यत्।।

yathātmano'ṅgaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ svapnāntare paśyati cātmano'nyat| śrotrādiyuktaḥ sumanāḥ subuddhi rliṅgāttathā gacchati liṅgamanyat||

Verse 15

उत्पत्तिवृद्धिक्षयमसन्निपातै र्न युज्यतेऽसौ परमः शरीरी। अनेन लिङ्गेन तु लिङ्गमन्य द्गच्छत्यदृष्टः प्रतिसन्धियोगात्।।

utpattivṛddhikṣayamasannipātai rna yujyate'sau paramaḥ śarīrī| anena liṅgena tu liṅgamanya dgacchatyadṛṣṭaḥ pratisandhiyogāt||

Verse 16

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो न चापि संस्पर्शमुपैति किंचित्। न चापि तैः साधयते स्वकार्यं ते तं न पश्यन्ति स पश्यते तान्।।

na cakṣuṣā paśyati rūpamātmano na cāpi saṃsparśamupaiti kiṃcit| na cāpi taiḥ sādhayate svakāryaṃ te taṃ na paśyanti sa paśyate tān||

Verse 17

यथा समीपे ज्वलतोऽनलस्य संतापजं रूपमुपैति कश्चित्। न चान्तरा रूपगुणं बिभर्ति तथैव तद्दृश्यते रूपमस्य।।

yathā samīpe jvalato'nalasya saṃtāpajaṃ rūpamupaiti kaścit| na cāntarā rūpaguṇaṃ bibharti tathaiva taddṛśyate rūpamasya||

Verse 18

तथा मनुष्यः परिमुच्य काय मदृश्यमन्यद्विशते शरीरम्। विसृज्य भूतेषु महत्सु देहं तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम्।।

tathā manuṣyaḥ parimucya kāya madṛśyamanyadviśate śarīram| visṛjya bhūteṣu mahatsu dehaṃ tadāśrayaṃ caiva bibharti rūpam||

Verse 19

खं वायुमग्निं सलिलं तथोर्वी समन्ततोऽभ्याविशते शरीरी। नान्याश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः श्रोत्रादयः पञ्चगुणाञ्श्रयन्ते।।

khaṃ vāyumagniṃ salilaṃ tathorvī samantato'bhyāviśate śarīrī| nānyāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ śrotrādayaḥ pañcaguṇāñśrayante||

Verse 20

श्रोत्रं नभो घ्राणमथो पृथिव्या स्तेजोमयं रूपमथो विपाकः। जलाश्रयं तेज उक्तं रसं च वाय्वात्मकः स्पर्शकृतो गुणश्च।। पृथक्परं पश्यति तत्स्वभावमिति ड. पाठः।।

śrotraṃ nabho ghrāṇamatho pṛthivyā stejomayaṃ rūpamatho vipākaḥ| jalāśrayaṃ teja uktaṃ rasaṃ ca vāyvātmakaḥ sparśakṛto guṇaśca|| pṛthakparaṃ paśyati tatsvabhāvamiti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 21

महत्सु भूतेषु च सन्ति पञ्च पञ्चेन्द्रियार्थेषु तथेन्द्रियाणि। सर्वाणि चैतानि मनोनुगानि बुद्धिं मनोऽन्वेति मतिः स्वभावम्।।

mahatsu bhūteṣu ca santi pañca pañcendriyārtheṣu tathendriyāṇi| sarvāṇi caitāni manonugāni buddhiṃ mano'nveti matiḥ svabhāvam||

Verse 22

शुभाशुभं कर्म कृतं यदस्य तदेव प्रेत्याददतेऽन्यदेहे। मनोऽनुवर्तन्ति परावराणि जलौकसः स्रोत इवानुकूलम्।।

śubhāśubhaṃ karma kṛtaṃ yadasya tadeva pretyādadate'nyadehe| mano'nuvartanti parāvarāṇi jalaukasaḥ srota ivānukūlam||

Verse 23

चलं यथा दृष्टिपथं परैति सूक्ष्मं महद्रूपमिवावभाति। तातप्यमानो न पतेच्च धीरः परं तथा बुद्धिपथं परैति।। श्रोत्रं खत इति झ. पाठः। जलाश्रयः स्वेद उक्तो रसश्चेति ध. पाठः। जलाश्रयं ज्ञानमुक्तमिति ट. ड. थ. पाठः।।

calaṃ yathā dṛṣṭipathaṃ paraiti sūkṣmaṃ mahadrūpamivāvabhāti| tātapyamāno na patecca dhīraḥ paraṃ tathā buddhipathaṃ paraiti|| śrotraṃ khata iti jha. pāṭhaḥ| jalāśrayaḥ sveda ukto rasaśceti dha. pāṭhaḥ| jalāśrayaṃ jñānamuktamiti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||