Adhyaya 199

Verse 1

ज्ञानयोगादेः फलं भगवद्वेदनप्रकारं च पृष्टेन भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति तत्कथनाय मनुवृहस्पतिसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। किं फलं ज्ञानयोगस्य वेदानां नियमस्य च। भूतात्मा च कथं ज्ञेयस्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

jñānayogādeḥ phalaṃ bhagavadvedanaprakāraṃ ca pṛṣṭena bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati tatkathanāya manuvṛhaspatisaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kiṃ phalaṃ jñānayogasya vedānāṃ niyamasya ca| bhūtātmā ca kathaṃ jñeyastanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। मनोः प्रजापतेर्वादं महर्षेश्च बृहस्पतेः।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| manoḥ prajāpatervādaṃ maharṣeśca bṛhaspateḥ||

Verse 3

प्रजापतिं श्रेष्ठतमं प्रजानां देवर्षिसङप्रवरो महर्षिः। बृहस्पतिः प्रश्नमिमं पुराणं प्रपच्छ शिष्योऽथ गुरुं प्रणम्य।।

prajāpatiṃ śreṣṭhatamaṃ prajānāṃ devarṣisaṅapravaro maharṣiḥ| bṛhaspatiḥ praśnamimaṃ purāṇaṃ prapaccha śiṣyo'tha guruṃ praṇamya||

Verse 4

यत्कारणं मन्त्रविधिः प्रवृत्तो ज्ञाने फलं यत्प्रवदन्ति विप्राः। यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं तदुच्यतां मे भगवन्यथावत्।।

yatkāraṇaṃ mantravidhiḥ pravṛtto jñāne phalaṃ yatpravadanti viprāḥ| yanmantraśabdairakṛtaprakāśaṃ taducyatāṃ me bhagavanyathāvat||

Verse 5

यत्स्तोत्रशास्त्रागममन्त्रिविद्भि र्यज्ञैरनेकैरथ गोप्रदानैः। फलं महद्भिर्यदुपास्यते च किं तत्कथं वा भविता क्व वा तत्।।

yatstotraśāstrāgamamantrividbhi ryajñairanekairatha gopradānaiḥ| phalaṃ mahadbhiryadupāsyate ca kiṃ tatkathaṃ vā bhavitā kva vā tat||

Verse 6

मही महीजाः पवनोऽन्तरिक्षं जलौकसश्चैव जलं तथा द्यौः। दिवौकसश्चापि यतः प्रसूता स्तदुच्यतां मे भगवन्पुराणम्।।

mahī mahījāḥ pavano'ntarikṣaṃ jalaukasaścaiva jalaṃ tathā dyauḥ| divaukasaścāpi yataḥ prasūtā staducyatāṃ me bhagavanpurāṇam||

Verse 7

ज्ञानं यतः प्रार्थयते नरो वै ततस्तदर्था भवति प्रवृत्तिः। न चाप्यहं वेद परं पुराणं मिथ्याप्रवृत्तिं च कथं नु कुर्याम्।।

jñānaṃ yataḥ prārthayate naro vai tatastadarthā bhavati pravṛttiḥ| na cāpyahaṃ veda paraṃ purāṇaṃ mithyāpravṛttiṃ ca kathaṃ nu kuryām||

Verse 8

ऋक्सामसङ्घांश्च यजूंषि चाहं छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम्। अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि।।

ṛksāmasaṅghāṃśca yajūṃṣi cāhaṃ chandāṃsi nakṣatragatiṃ niruktam| adhītya ca vyākaraṇaṃ sakalpaṃ śikṣāṃ ca bhūtaprakṛtiṃ na vedmi||

Verse 9

स मे भवाञ्शंसतु सर्वमेत त्सामान्यशब्दैश्च विशेषणैश्च। स मे भवाञ्शंसतु तावदेत ज्ज्ञाने फलं कर्मणि वा यदस्ति।।

sa me bhavāñśaṃsatu sarvameta tsāmānyaśabdaiśca viśeṣaṇaiśca| sa me bhavāñśaṃsatu tāvadeta jjñāne phalaṃ karmaṇi vā yadasti||

Verse 10

यथा च देहाच्च्यवते शरीरी पुनः शरीरं च यथाऽभ्युपैति। मनुरुवाच। यद्यत्प्रियं यस्य सुखं तदाहु स्तदेव दुःखं प्रवदन्त्यनिष्टम्।।

yathā ca dehāccyavate śarīrī punaḥ śarīraṃ ca yathā'bhyupaiti| manuruvāca| yadyatpriyaṃ yasya sukhaṃ tadāhu stadeva duḥkhaṃ pravadantyaniṣṭam||

Verse 11

इष्टं च मे स्यादितरच्च न स्या देतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः। इष्टं त्वनिष्टं च न मां भजेते त्येतत्कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः।।

iṣṭaṃ ca me syāditaracca na syā detatkṛte karmavidhiḥ pravṛttaḥ| iṣṭaṃ tvaniṣṭaṃ ca na māṃ bhajete tyetatkṛte jñānavidhiḥ pravṛttaḥ||

Verse 12

[कामात्मकाश्छन्दसि कर्मयोगा एभिर्विमुक्तः परमश्नुवीत्। नानाविधे कर्मपथे सुखार्थी नरः प्रवृत्तो निरयं प्रयाति।] बृहस्पतिरुवाच। इष्टं त्वनिष्टं च सुखासुखे च साशीस्तपश्छन्दति कर्मभिश्च।।

[kāmātmakāśchandasi karmayogā ebhirvimuktaḥ paramaśnuvīt| nānāvidhe karmapathe sukhārthī naraḥ pravṛtto nirayaṃ prayāti|] bṛhaspatiruvāca| iṣṭaṃ tvaniṣṭaṃ ca sukhāsukhe ca sāśīstapaśchandati karmabhiśca||

Verse 13

मनुरुवाच। एभिर्विमुक्तः परमाविवेश एतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः। [कामात्मकांश्छन्दति कर्मयोग एभिर्विमुक्तः परमाददीत।।]

manuruvāca| ebhirvimuktaḥ paramāviveśa etatkṛte karmavidhiḥ pravṛttaḥ| [kāmātmakāṃśchandati karmayoga ebhirvimuktaḥ paramādadīta||]

Verse 14

आत्मादिभिः कर्मभिरिध्यमानो धर्मे प्रवृत्तो द्युतिमान्सुखार्थी। परं हि तत्कर्मफलादपेतं निराशिषो यत्पदमाप्नुवन्ति।।

ātmādibhiḥ karmabhiridhyamāno dharme pravṛtto dyutimānsukhārthī| paraṃ hi tatkarmaphalādapetaṃ nirāśiṣo yatpadamāpnuvanti||

Verse 15

प्रजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च द्वावेवैतौ सत्पथौ लोकजुष्टौ। दृष्टं कर्माशाश्वतं चान्तवच्च मनस्त्यागे कारणं नान्यदस्ति।।

prajāḥ sṛṣṭā manasā karmaṇā ca dvāvevaitau satpathau lokajuṣṭau| dṛṣṭaṃ karmāśāśvataṃ cāntavacca manastyāge kāraṇaṃ nānyadasti||

Verse 16

निराशिषो ब्रह्म परं ह्युपेतम्।।

nirāśiṣo brahma paraṃ hyupetam||

Verse 17

स्वेनात्मना चक्षुरिव प्रणेता निशात्यये तमसा संवृतात्मा। ज्ञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम्।।

svenātmanā cakṣuriva praṇetā niśātyaye tamasā saṃvṛtātmā| jñānaṃ tu vijñānaguṇena yuktaṃ karmāśubhaṃ paśyati varjanīyam||

Verse 18

सर्पान्कृशाग्राणि तथोदपानं त्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति। अज्ञामतस्तत्र पतन्ति मूढा ज्ञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम्।।

sarpānkṛśāgrāṇi tathodapānaṃ tvā manuṣyāḥ parivarjayanti| ajñāmatastatra patanti mūḍhā jñāne phalaṃ paśya yathā viśiṣṭam||

Verse 19

कृत्स्नस्तु मन्त्रो विधिवत्प्रयुक्तो यज्ञा यथोक्तास्त्विह दक्षिणाश्च। अन्नप्रदानं मनसः समाधिः पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति।।

kṛtsnastu mantro vidhivatprayukto yajñā yathoktāstviha dakṣiṇāśca| annapradānaṃ manasaḥ samādhiḥ pañcātmakaṃ karmaphalaṃ vadanti||

Verse 20

गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदा स्तस्मान्मन्त्रो मन्नपूर्वं हि कर्म। विधिर्विधेयं मनसोपपत्तिः फलस्य भोक्ता तु तथा शरीरी।।

guṇātmakaṃ karma vadanti vedā stasmānmantro mannapūrvaṃ hi karma| vidhirvidheyaṃ manasopapattiḥ phalasya bhoktā tu tathā śarīrī||

Verse 21

शब्दाश्च रूपाणि रसाश्च पुण्याः। स्पर्शाश्च गन्धाश्च शुभास्तथैव। नरोऽत्र हि स्थानगतः प्रभुः स्या देतत्फलं सिद्ध्यति कर्मणोऽस्य।।

śabdāśca rūpāṇi rasāśca puṇyāḥ| sparśāśca gandhāśca śubhāstathaiva| naro'tra hi sthānagataḥ prabhuḥ syā detatphalaṃ siddhyati karmaṇo'sya||

Verse 22

यद्यच्छरीरेण करोति कर्म शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत्। शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम्।।

yadyaccharīreṇa karoti karma śarīrayuktaḥ samupāśnute tat| śarīramevāyatanaṃ sukhasya duḥkhasya cāpyāyatanaṃ śarīram||

Verse 23

वाचा तु यत्कर्म करोति किंचि द्वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत्। मनस्तु यत्कर्म करोति किंचि न्मनःस्थ एवायमुपाश्नुते तत्।।

vācā tu yatkarma karoti kiṃci dvācaiva sarvaṃ samupāśnute tat| manastu yatkarma karoti kiṃci nmanaḥstha evāyamupāśnute tat||

Verse 24

यथायथा कर्मगुणां फलार्थी करोत्ययं कर्मफले निविष्टः। तथातथाऽयं गुणसंप्रयुक्तः शुभाशुभं कर्मफलं भुनस्ति।।

yathāyathā karmaguṇāṃ phalārthī karotyayaṃ karmaphale niviṣṭaḥ| tathātathā'yaṃ guṇasaṃprayuktaḥ śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ bhunasti||

Verse 25

मत्स्यो यथा स्रोत इवाभिपाती तथा कृतं पूर्वमुपैति कर्म। शुभे त्वसौ तुष्यति दुष्कृते तु न तुष्यते वै परमः शरीरी।।

matsyo yathā srota ivābhipātī tathā kṛtaṃ pūrvamupaiti karma| śubhe tvasau tuṣyati duṣkṛte tu na tuṣyate vai paramaḥ śarīrī||

Verse 26

यतो जगत्सर्वमिदं प्रसूतं ज्ञात्वाऽऽत्मवन्तो ह्युपयान्ति शान्तिम्। यन्मन्त्रशब्देरकृतप्रकाशं तदुच्यमानं शणु मे परं यत्।।

yato jagatsarvamidaṃ prasūtaṃ jñātvā''tmavanto hyupayānti śāntim| yanmantraśabderakṛtaprakāśaṃ taducyamānaṃ śaṇu me paraṃ yat||

Verse 27

रसैर्विमुक्तं विविधैश्च गन्धै रशब्दमस्पर्शमरूपवच्च। अग्राह्यमव्यक्तमवर्णमेकं पञ्चप्रकारान्ससृजे प्रजानाम्।।

rasairvimuktaṃ vividhaiśca gandhai raśabdamasparśamarūpavacca| agrāhyamavyaktamavarṇamekaṃ pañcaprakārānsasṛje prajānām||

Verse 28

न स्त्री पुमान्नापि नपुंसकं च न सन्न चासत्सदसच्च तन्न। पश्यन्ति तद्ब्रह्मविदो मनुष्या स्तदक्षरं न क्षरतीति विद्धि।।

na strī pumānnāpi napuṃsakaṃ ca na sanna cāsatsadasacca tanna| paśyanti tadbrahmavido manuṣyā stadakṣaraṃ na kṣaratīti viddhi||