Adhyaya 19

Verse 1

अर्जुनंप्रति युधिष्ठिरवचनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। वेदाहं तात शास्त्राणि अपराणि पराणि च। उभयं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकोनविंशोऽध्यायः।। 19।।

arjunaṃprati yudhiṣṭhiravacanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| vedāhaṃ tāta śāstrāṇi aparāṇi parāṇi ca| ubhayaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekonaviṃśo'dhyāyaḥ|| 19||

Verse 2

आकुलानि च शास्त्राणि हेतुभिश्चिन्तितानि च। निश्चयश्चैव यो मन्त्रे वेदाहं तं यथाविधि।। अपराणि धर्मशास्त्राणि। पराणि ब्रह्मशास्त्राणि।।

ākulāni ca śāstrāṇi hetubhiścintitāni ca| niścayaścaiva yo mantre vedāhaṃ taṃ yathāvidhi|| aparāṇi dharmaśāstrāṇi| parāṇi brahmaśāstrāṇi||

Verse 3

त्वं तु केवलशास्त्रज्ञो वीरव्रतसमन्वितः। शास्त्रार्थं तत्त्वतो गन्तुं न समर्थः कथंचन।। अमूलानि च शास्त्राणि हेतुभिश्चित्रितानि च। निश्चयश्चैष यन्मन्त्र इति ट. ड. पाठः।।

tvaṃ tu kevalaśāstrajño vīravratasamanvitaḥ| śāstrārthaṃ tattvato gantuṃ na samarthaḥ kathaṃcana|| amūlāni ca śāstrāṇi hetubhiścitritāni ca| niścayaścaiṣa yanmantra iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 4

शास्त्रार्थतत्त्वदर्शी यो धर्मनिश्चयकोविदः। तेनाप्येवं न वाच्योऽयं यदि धर्मं प्रपश्यसि।।

śāstrārthatattvadarśī yo dharmaniścayakovidaḥ| tenāpyevaṃ na vācyo'yaṃ yadi dharmaṃ prapaśyasi||

Verse 5

भ्रातृसौहृदमास्थाय यदुक्तं वचनं त्वया। न्याय्यं युक्तं च कौन्तेय प्रीतोऽहं तेन तेऽर्जुन।।

bhrātṛsauhṛdamāsthāya yaduktaṃ vacanaṃ tvayā| nyāyyaṃ yuktaṃ ca kaunteya prīto'haṃ tena te'rjuna||

Verse 6

महेश्वरसमं सत्वं ब्रह्मणा चैव यत्समम्। वासुदेवसमं चैव न भूतं न भविष्यति।।

maheśvarasamaṃ satvaṃ brahmaṇā caiva yatsamam| vāsudevasamaṃ caiva na bhūtaṃ na bhaviṣyati||

Verse 7

तथा त्वं योधमुख्येषु सत्वं परममिष्यते।।

tathā tvaṃ yodhamukhyeṣu satvaṃ paramamiṣyate||

Verse 8

बलमिन्द्रे च वायौ च बलं यच्च जनार्दने। तद्वलं भीमसेने च त्वयि चार्जुना विद्यते।।

balamindre ca vāyau ca balaṃ yacca janārdane| tadvalaṃ bhīmasene ca tvayi cārjunā vidyate||

Verse 9

त्वत्समश्चित्रयोधी च दूरपाती च पाण्डव। दिव्यास्त्रबलसंपन्नः को वाऽन्यस्त्वत्समो नरः।।

tvatsamaścitrayodhī ca dūrapātī ca pāṇḍava| divyāstrabalasaṃpannaḥ ko vā'nyastvatsamo naraḥ||

Verse 10

युद्धधर्मेषु सर्वेषु क्रियाणां नैपुणेषु च। न त्वया सदृशः कश्चिन्त्रिषु लोकेषु विद्यते।।

yuddhadharmeṣu sarveṣu kriyāṇāṃ naipuṇeṣu ca| na tvayā sadṛśaḥ kaścintriṣu lokeṣu vidyate||

Verse 11

धार्मिकं धर्मयुक्तं च निःशेषं ज्ञायते मया। धर्मसूक्ष्मं तु यद्वाच्यं तत्र दुष्प्रतरं त्वया। धनञ्जय न मे बुद्धिमतिशङ्कितुमर्हसि।। त्वं तु केवलमस्त्रज्ञ इति झ.पाठः।।

dhārmikaṃ dharmayuktaṃ ca niḥśeṣaṃ jñāyate mayā| dharmasūkṣmaṃ tu yadvācyaṃ tatra duṣprataraṃ tvayā| dhanañjaya na me buddhimatiśaṅkitumarhasi|| tvaṃ tu kevalamastrajña iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 12

युद्धशास्त्रविदेव त्वं न वृद्धाः सेवितास्त्वया। समासविस्तरविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम्।।

yuddhaśāstravideva tvaṃ na vṛddhāḥ sevitāstvayā| samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vetsi niścayam||

Verse 13

तपस्त्यागो विधिरिति निश्चयस्तात धीमताम्। परस्परं ज्याय एषामिति नः श्रेयसी मतिः।।

tapastyāgo vidhiriti niścayastāta dhīmatām| parasparaṃ jyāya eṣāmiti naḥ śreyasī matiḥ||

Verse 14

यत्त्वेतन्मन्यसे पार्थ न ज्यायोऽस्ति धनादिति। तत्र ते वर्तयिष्यामि यथा नैतत्प्रधानतः।।

yattvetanmanyase pārtha na jyāyo'sti dhanāditi| tatra te vartayiṣyāmi yathā naitatpradhānataḥ||

Verse 15

तपः स्वाध्यायशीला हि दृश्यन्ते धार्मिका जनाः। ऋषयस्तपसा युक्ता येषां लोकाः सनातनाः।।

tapaḥ svādhyāyaśīlā hi dṛśyante dhārmikā janāḥ| ṛṣayastapasā yuktā yeṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ||

Verse 16

अजातश्मश्रवो धीरास्तथाऽन्ये वनवासिनः। अरुणाः केतवश्चैव स्वाध्यायेन दिवं गताः।। तत्र विषये दुष्प्रतरं दुरवगाहम्।।

ajātaśmaśravo dhīrāstathā'nye vanavāsinaḥ| aruṇāḥ ketavaścaiva svādhyāyena divaṃ gatāḥ|| tatra viṣaye duṣprataraṃ duravagāham||

Verse 17

उत्तरेण तु पन्थानमार्या विषयनिग्रहात्। अबुद्धिजं तमस्त्यक्त्वा लोकांस्त्यागवतां गताः।।

uttareṇa tu panthānamāryā viṣayanigrahāt| abuddhijaṃ tamastyaktvā lokāṃstyāgavatāṃ gatāḥ||

Verse 18

दक्षिणेन तु पन्थानं यं भास्वन्तं प्रचक्षते। एते क्रियावतां लोका ये श्मशानानि भेजिरे।।

dakṣiṇena tu panthānaṃ yaṃ bhāsvantaṃ pracakṣate| ete kriyāvatāṃ lokā ye śmaśānāni bhejire||

Verse 19

अनिर्देश्या गतिः सा तु यां प्रपश्यन्ति मोक्षिणः। तस्मात्त्यागः प्रधानेष्टः स तु दुःखं प्रवेदितुम्।।

anirdeśyā gatiḥ sā tu yāṃ prapaśyanti mokṣiṇaḥ| tasmāttyāgaḥ pradhāneṣṭaḥ sa tu duḥkhaṃ praveditum||

Verse 20

अनुस्मृत्य तु शास्त्राणि कवयः समवस्थिताः। अपीह स्यादपीह स्यात्सारासारदिदृक्षया।।

anusmṛtya tu śāstrāṇi kavayaḥ samavasthitāḥ| apīha syādapīha syātsārāsāradidṛkṣayā||

Verse 21

वेदवादानतिक्रम्य शास्त्राण्यारण्यकानि च। विपाट्य कदलीस्तम्भं सारं ददृशिरे न ते।। अरुणाः केतवः ऋषिप्रभेदाः। अरण्ये बहवश्चैवेति झ.पाठः।।

vedavādānatikramya śāstrāṇyāraṇyakāni ca| vipāṭya kadalīstambhaṃ sāraṃ dadṛśire na te|| aruṇāḥ ketavaḥ ṛṣiprabhedāḥ| araṇye bahavaścaiveti jha.pāṭhaḥ||

Verse 22

अथैकान्तव्युदासेन शरीरे पाञ्चभौतिके। इच्छाद्वेषसमायुक्तमात्मानं प्राहुरिङ्गितैः।।

athaikāntavyudāsena śarīre pāñcabhautike| icchādveṣasamāyuktamātmānaṃ prāhuriṅgitaiḥ||

Verse 23

अग्राह्यं चक्षुषा सत्वमनिर्देश्यं च तद्गिरा। कर्महेतुपुरस्कारं भूतेषु पस्विर्तते।।

agrāhyaṃ cakṣuṣā satvamanirdeśyaṃ ca tadgirā| karmahetupuraskāraṃ bhūteṣu pasvirtate||

Verse 24

कल्याणगोचरं कृत्वा मानं तृष्णां निगृह्य च। कर्मसंततिमुत्सृज्य स्यान्निरालम्बनः सुखी।। आरण्यकानि वेदान्तान्।।

kalyāṇagocaraṃ kṛtvā mānaṃ tṛṣṇāṃ nigṛhya ca| karmasaṃtatimutsṛjya syānnirālambanaḥ sukhī|| āraṇyakāni vedāntān||

Verse 25

अस्मिन्नेवं सूक्ष्मगम्ये मार्गे सद्भिर्निषेविते। कथमर्थमनर्थाढ्यमर्जुन त्वं प्रशंससि।।

asminnevaṃ sūkṣmagamye mārge sadbhirniṣevite| kathamarthamanarthāḍhyamarjuna tvaṃ praśaṃsasi||

Verse 26

पूर्वशास्त्रविदोऽप्येवं जनाः पश्यन्ति भारत। क्रियासु निरता नित्यं दाने यज्ञे च कर्मणि।। मनस्तृणां निगृह्य चेति झ. पाठः।।

pūrvaśāstravido'pyevaṃ janāḥ paśyanti bhārata| kriyāsu niratā nityaṃ dāne yajñe ca karmaṇi|| manastṛṇāṃ nigṛhya ceti jha. pāṭhaḥ||

Verse 27

भवन्ति सुदुरावर्ता हेतुमन्तोऽपि पण्डिताः। दृढपूर्वे स्मृता मूढा नैतदस्तीति वादिनः।। पूर्वशास्त्रविदः कर्मकाण्डविदोऽपि एवमर्थमनर्थत्वेन पश्यन्ति किमुत ज्ञानिनः।।

bhavanti sudurāvartā hetumanto'pi paṇḍitāḥ| dṛḍhapūrve smṛtā mūḍhā naitadastīti vādinaḥ|| pūrvaśāstravidaḥ karmakāṇḍavido'pi evamarthamanarthatvena paśyanti kimuta jñāninaḥ||

Verse 28

अनृतस्यावमन्तारो वक्तारो जनसंसदि। चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वावदूका बहुश्रुताः।।

anṛtasyāvamantāro vaktāro janasaṃsadi| caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vāvadūkā bahuśrutāḥ||

Verse 29

पार्थ यन्न विजानीमः कस्ताञ्ज्ञातुमिहार्हति। एवं प्राज्ञाः श्रुताश्चापि महान्तः शास्त्रवित्तमाः।। दुरावर्ताः दुःखेनापि सिद्धान्तं ग्राहयितुमशक्याः। दृढः पूर्वः प्राग्भवीयः संस्कारो येषां ते दृढपूर्वे। बहुव्रीहावप्यार्षी सर्वनामता।।

pārtha yanna vijānīmaḥ kastāñjñātumihārhati| evaṃ prājñāḥ śrutāścāpi mahāntaḥ śāstravittamāḥ|| durāvartāḥ duḥkhenāpi siddhāntaṃ grāhayitumaśakyāḥ| dṛḍhaḥ pūrvaḥ prāgbhavīyaḥ saṃskāro yeṣāṃ te dṛḍhapūrve| bahuvrīhāvapyārṣī sarvanāmatā||

Verse 30

तपसा महदाप्नोति बुद्ध्या वै विन्दते महत्। त्यागेन सुखमाप्नोति सदा कौन्तेय धर्मवित्।। हे पार्थ यत् यान् लौकिकानप्यर्थान्न वयं विजानीमस्तान् इतरः को ज्ञातुमर्हति। न कोपि यथा। एवं प्राज्ञा अपि अस्माकमन्येषां च दुर्ज्ञेया इत्यर्थः।।

tapasā mahadāpnoti buddhyā vai vindate mahat| tyāgena sukhamāpnoti sadā kaunteya dharmavit|| he pārtha yat yān laukikānapyarthānna vayaṃ vijānīmastān itaraḥ ko jñātumarhati| na kopi yathā| evaṃ prājñā api asmākamanyeṣāṃ ca durjñeyā ityarthaḥ||