Adhyaya 197

Verse 1

जापकोपाख्याने कालयमधर्मविप्रेक्ष्वाक्वादीनां संवादः।। युधिष्ठिर उवाच। कालमृत्युयमानां ते इक्ष्वाकोर्ब्राह्मणस्य च। विवादो व्याहृतः पूर्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 197।।

jāpakopākhyāne kālayamadharmaviprekṣvākvādīnāṃ saṃvādaḥ|| yudhiṣṭhira uvāca| kālamṛtyuyamānāṃ te ikṣvākorbrāhmaṇasya ca| vivādo vyāhṛtaḥ pūrvaṃ tadbhavānvaktumarhati|| || iti śrīmanmahābhārate sāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 197||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। इक्ष्वाकोः सूर्यपुत्रस्य यद्वृत्तं ब्राह्मणस्य च।। आयुःपरिच्छेदिका देवता कालः। प्राणवियोजिका मृत्युः। पुण्यापुण्यफलदायिका यमः। तत् तम्।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| ikṣvākoḥ sūryaputrasya yadvṛttaṃ brāhmaṇasya ca|| āyuḥparicchedikā devatā kālaḥ| prāṇaviyojikā mṛtyuḥ| puṇyāpuṇyaphaladāyikā yamaḥ| tat tam||

Verse 3

कालस्य मृत्योश्च तथा यद्वृत्तं तन्निबोध मे। यथा स तेषां संवादो यस्मिन्स्थानेऽपि चाभवत्। येनैव कारणेनात्र धर्मवादसमन्वितः।।

kālasya mṛtyośca tathā yadvṛttaṃ tannibodha me| yathā sa teṣāṃ saṃvādo yasminsthāne'pi cābhavat| yenaiva kāraṇenātra dharmavādasamanvitaḥ||

Verse 4

ब्राह्मणो जापकः कश्चिद्धर्मवृत्तो महायशाः। षडङ्गविन्महाप्राज्ञः पैप्पलादिः स कौशिकः।। सूर्यपुत्रस्य यमस्य।।

brāhmaṇo jāpakaḥ kaściddharmavṛtto mahāyaśāḥ| ṣaḍaṅgavinmahāprājñaḥ paippalādiḥ sa kauśikaḥ|| sūryaputrasya yamasya||

Verse 5

तस्यापरोक्षं विज्ञानं षडङ्गेषु वभूव ह। वेदेषु चैव निष्णातो हिमवत्पादसंश्रयः।।

tasyāparokṣaṃ vijñānaṃ ṣaḍaṅgeṣu vabhūva ha| vedeṣu caiva niṣṇāto himavatpādasaṃśrayaḥ||

Verse 6

सोयं ब्राह्मं पस्तेपे संहितां संयतो जपन्। तस्य वर्षसहस्रं तु नियमेन तथा गतम्।।

soyaṃ brāhmaṃ pastepe saṃhitāṃ saṃyato japan| tasya varṣasahasraṃ tu niyamena tathā gatam||

Verse 7

स देव्या दर्शितः साक्षात्प्रीतास्मीति तदा किल। जप्यमावर्तयंस्तूष्णीं न स तां किंचिदब्रवीत्।। जापको मन्त्राध्ययनपरः। पैप्पलाद इति ड. पाठः।।

sa devyā darśitaḥ sākṣātprītāsmīti tadā kila| japyamāvartayaṃstūṣṇīṃ na sa tāṃ kiṃcidabravīt|| jāpako mantrādhyayanaparaḥ| paippalāda iti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 8

तस्यानुकम्पया देवी प्रीता समभवत्तदा। वेदमाता ततस्तस्य तज्जप्यं समपूजयत्।।

tasyānukampayā devī prītā samabhavattadā| vedamātā tatastasya tajjapyaṃ samapūjayat||

Verse 9

चतुर्भिरक्षरैर्युक्ता सोमपानेऽक्षराष्टका। जगद्बीजसमायुक्ता चनुर्विशाक्षरात्मिका।।

caturbhirakṣarairyuktā somapāne'kṣarāṣṭakā| jagadbījasamāyuktā canurviśākṣarātmikā||

Verse 10

समाप्य जप्यं तूत्थाय शिरसा पादयोस्तदा। पपात देव्या धर्मात्मा वचनं चेदमब्रवीत्।।

samāpya japyaṃ tūtthāya śirasā pādayostadā| papāta devyā dharmātmā vacanaṃ cedamabravīt||

Verse 11

दिष्ट्या देवि प्रसन्ना त्वं दर्शनं चागता मम। यदि चापि प्रसन्नासि जप्ये मे रमतां मनः।।

diṣṭyā devi prasannā tvaṃ darśanaṃ cāgatā mama| yadi cāpi prasannāsi japye me ramatāṃ manaḥ||

Verse 12

सावित्र्युवाच। किं प्रार्थयसि विप्रर्षे किं चेष्टं करवाणि ते। प्रब्रूहि जपतां श्रेष्ठ सर्वं तत्ते भविष्यति।।

sāvitryuvāca| kiṃ prārthayasi viprarṣe kiṃ ceṣṭaṃ karavāṇi te| prabrūhi japatāṃ śreṣṭha sarvaṃ tatte bhaviṣyati||

Verse 13

इत्युक्तः स तदा देव्या विप्रः प्रोवाच धर्मवित्। जप्यं प्रति ममेच्छेयं वर्धत्विति पुनः पुनः।।

ityuktaḥ sa tadā devyā vipraḥ provāca dharmavit| japyaṃ prati mameccheyaṃ vardhatviti punaḥ punaḥ||

Verse 14

मनसश्च समाधिर्मे वर्धेताहरहः शुभे। तत्तथेति ततो देवी मधुरं प्रत्यभाषत।। देव्या सावित्र्या दर्शितो दर्शनदानेनानुगृहीतः।।

manasaśca samādhirme vardhetāharahaḥ śubhe| tattatheti tato devī madhuraṃ pratyabhāṣata|| devyā sāvitryā darśito darśanadānenānugṛhītaḥ||

Verse 15

इदं चैवापरं प्राह देवी तत्प्रियकाम्यया। निरयं नैव याता त्वं यत्र याता द्विजर्षभाः।। समाधिर्नियमः।।

idaṃ caivāparaṃ prāha devī tatpriyakāmyayā| nirayaṃ naiva yātā tvaṃ yatra yātā dvijarṣabhāḥ|| samādhirniyamaḥ||

Verse 16

यास्यसि ब्रह्मणः स्थानमनिमित्तमतन्द्रितः। साधु ते भविता चैतद्यत्त्वयाऽहमिहार्थिता।। निरयं स्वर्गं क्षयिणम्। याता यास्यसि। याता गताः।।

yāsyasi brahmaṇaḥ sthānamanimittamatandritaḥ| sādhu te bhavitā caitadyattvayā'hamihārthitā|| nirayaṃ svargaṃ kṣayiṇam| yātā yāsyasi| yātā gatāḥ||

Verse 17

नियतो जप चैकाग्रो धर्मस्त्वां समुपैष्यति। कालो मृत्युर्यमश्चैव समायास्यन्ति तेऽन्तिकम्। भविता च विवादोऽत्र तव तेषां च धर्मतः।।

niyato japa caikāgro dharmastvāṃ samupaiṣyati| kālo mṛtyuryamaścaiva samāyāsyanti te'ntikam| bhavitā ca vivādo'tra tava teṣāṃ ca dharmataḥ||

Verse 18

भीष्म उवाच। एवमुक्त्वा भगवती जगाम भवनं स्वकम्।।

bhīṣma uvāca| evamuktvā bhagavatī jagāma bhavanaṃ svakam||

Verse 19

ब्राह्मणोऽपि जपन्नास्ते दिव्यं वर्षशतं तथा। सदा दान्तो जितक्रोधः सत्यसन्धोऽनसूयकः।।

brāhmaṇo'pi japannāste divyaṃ varṣaśataṃ tathā| sadā dānto jitakrodhaḥ satyasandho'nasūyakaḥ||

Verse 20

समाप्ते नियमे तस्मिन्नथ विप्रस्य धीमतः। साक्षात्प्रीतस्तदा धर्मो दर्शयामास तं द्विजम्।। अनिमित्तमजन्यम्। यज्जप्ये मे रमतां मन इति।।

samāpte niyame tasminnatha viprasya dhīmataḥ| sākṣātprītastadā dharmo darśayāmāsa taṃ dvijam|| animittamajanyam| yajjapye me ramatāṃ mana iti||

Verse 21

धर्म उवाच। द्विजाते पश्य मां धर्ममहं त्वां द्रष्टुमागतः। जप्यस्यास्य फलं यत्तत्प्रंप्राप्तं तच्च मे शृणु।।

dharma uvāca| dvijāte paśya māṃ dharmamahaṃ tvāṃ draṣṭumāgataḥ| japyasyāsya phalaṃ yattatpraṃprāptaṃ tacca me śṛṇu||

Verse 22

जिता लोकास्त्वया सर्वे ये दिव्या ये च मानुषाः। देवानां निलयान्साधो सर्वानुत्क्रम्य यास्यसि।।

jitā lokāstvayā sarve ye divyā ye ca mānuṣāḥ| devānāṃ nilayānsādho sarvānutkramya yāsyasi||

Verse 23

प्राणत्यागं कुरु मुने गच्छ लोकान्यथेप्सितान्। त्यक्त्वाऽऽत्मनः शरीरं च ततो लोकानवाप्स्यसि।।

prāṇatyāgaṃ kuru mune gaccha lokānyathepsitān| tyaktvā''tmanaḥ śarīraṃ ca tato lokānavāpsyasi||

Verse 24

ब्राह्मण उवाच। कृतं लोकेन मे धर्म गच्छ त्वं च यथासुखम्। बहुदुःखमहं देहं नोत्सृजेयमहं विभो।। दर्शयामास आत्मानं दर्शितवान्।।

brāhmaṇa uvāca| kṛtaṃ lokena me dharma gaccha tvaṃ ca yathāsukham| bahuduḥkhamahaṃ dehaṃ notsṛjeyamahaṃ vibho|| darśayāmāsa ātmānaṃ darśitavān||

Verse 25

धर्म उवाच। अचलं ते मनः कृत्वा त्यज देहं महामते। अनेन किं ते संयोगः कथं मोहं गमिष्यसि।।

dharma uvāca| acalaṃ te manaḥ kṛtvā tyaja dehaṃ mahāmate| anena kiṃ te saṃyogaḥ kathaṃ mohaṃ gamiṣyasi||

Verse 26

अवश्यं भोः शरीरं ते त्यक्तव्यं मुनिपुङ्गव। स्वर्गमारोह भो विप्र किं वा वै रोचतेऽनघ।।

avaśyaṃ bhoḥ śarīraṃ te tyaktavyaṃ munipuṅgava| svargamāroha bho vipra kiṃ vā vai rocate'nagha||

Verse 27

ब्राह्मण उवाच। किमुक्तं धर्म किं नेति कस्मान्मां प्रोक्तवानसि। त्यज देहं द्विजेति त्वं ससंबुध्यात्र मे यदि।।

brāhmaṇa uvāca| kimuktaṃ dharma kiṃ neti kasmānmāṃ proktavānasi| tyaja dehaṃ dvijeti tvaṃ sasaṃbudhyātra me yadi||

Verse 28

न रोचये स्वर्गवासं विना देहमहं विभो। गच्छ धर्म न मे श्रद्धा स्वर्गं गन्तुं विनाऽऽत्मना।।

na rocaye svargavāsaṃ vinā dehamahaṃ vibho| gaccha dharma na me śraddhā svargaṃ gantuṃ vinā''tmanā||

Verse 29

धर्म उवाच। अलं देहे मनः कृत्वा त्यक्त्वा देहं सुखी भव। गच्छ लोकानरजसो यत्र गत्वा न शोचसि।।

dharma uvāca| alaṃ dehe manaḥ kṛtvā tyaktvā dehaṃ sukhī bhava| gaccha lokānarajaso yatra gatvā na śocasi||

Verse 30

ब्राह्मण उवाच। रमे जपन्महाभाग कृतं लोकैः सनातनैः। सशरीरेण गन्तव्यं मया स्वर्गं न चान्यथा।।

brāhmaṇa uvāca| rame japanmahābhāga kṛtaṃ lokaiḥ sanātanaiḥ| saśarīreṇa gantavyaṃ mayā svargaṃ na cānyathā||

Verse 31

धर्म उवाच। एवं ते कायसंप्रातिर्वर्तते मुनिसत्तम। यदि त्वं नेच्छसि त्यक्तुं शरीरं पश्य वै द्विज। एष कालस्तथा मृत्युर्यमश्च त्वामुपागताः।।

dharma uvāca| evaṃ te kāyasaṃprātirvartate munisattama| yadi tvaṃ necchasi tyaktuṃ śarīraṃ paśya vai dvija| eṣa kālastathā mṛtyuryamaśca tvāmupāgatāḥ||

Verse 32

भीष्म उवाच। अथ वैवस्वतः कालो मृत्युश्च त्रितयं विभो। ब्राह्मणं तं महाभागमुपगम्येदमब्रवन्।।

bhīṣma uvāca| atha vaivasvataḥ kālo mṛtyuśca tritayaṃ vibho| brāhmaṇaṃ taṃ mahābhāgamupagamyedamabravan||

Verse 33

यम उवाच। तपसोऽस्य सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य च। फलप्राप्तिस्तव श्रेष्ठा यमोऽहं त्वामुपब्रुवे।।

yama uvāca| tapaso'sya sutaptasya tathā sucaritasya ca| phalaprāptistava śreṣṭhā yamo'haṃ tvāmupabruve||

Verse 34

काल उवाच। यथावदस्य जप्यस्य फलं प्राप्तस्त्वमुत्तमम्। कालस्ते स्वर्गमारोढुं कालोऽहं त्वामुपागतः।।

kāla uvāca| yathāvadasya japyasya phalaṃ prāptastvamuttamam| kālaste svargamāroḍhuṃ kālo'haṃ tvāmupāgataḥ||

Verse 35

मृत्युरुवाच। मृत्युं मां विद्धि धर्मज्ञ रूपिणं स्वयमागतम्। कालेन चोदितो विप्र त्वामितो नेतुमद्य वै।।

mṛtyuruvāca| mṛtyuṃ māṃ viddhi dharmajña rūpiṇaṃ svayamāgatam| kālena codito vipra tvāmito netumadya vai||

Verse 36

ब्राह्मण उवाच। स्वागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मने। मृत्यवे चाथ धर्माय किं कार्यं करवाणि वः।।

brāhmaṇa uvāca| svāgataṃ sūryaputrāya kālāya ca mahātmane| mṛtyave cātha dharmāya kiṃ kāryaṃ karavāṇi vaḥ||

Verse 37

भीष्म उवाच। अर्ध्यं पाद्यं च दत्त्वा स तेभ्यस्तत्र समागम। अब्रवीत्परमप्रीतः स्वशक्त्या किं करोमि वः।।

bhīṣma uvāca| ardhyaṃ pādyaṃ ca dattvā sa tebhyastatra samāgama| abravītparamaprītaḥ svaśaktyā kiṃ karomi vaḥ||

Verse 38

स्वकार्यनिर्भरा यूयं परोपद्रवहेतवः। भवन्तो लोकसामान्याः किमर्थं ब्रूत सत्तमाः।।

svakāryanirbharā yūyaṃ paropadravahetavaḥ| bhavanto lokasāmānyāḥ kimarthaṃ brūta sattamāḥ||

Verse 39

यम उवाच। वयमप्येवमत्युग्रा धातुराज्ञापुरः सराः। चोदिता धावमाना वै कर्मभावमनुव्रताः।।

yama uvāca| vayamapyevamatyugrā dhāturājñāpuraḥ sarāḥ| coditā dhāvamānā vai karmabhāvamanuvratāḥ||

Verse 40

भीष्म उवाच। तस्मिन्नेवाथ काले तु तीर्थयात्रामुपागतः। इक्ष्वाकुरगमत्तत्र समेता यत्र ते विभो।।

bhīṣma uvāca| tasminnevātha kāle tu tīrthayātrāmupāgataḥ| ikṣvākuragamattatra sametā yatra te vibho||

Verse 41

सर्वानेव तु राजर्षिः संपूज्याथ प्रणम्य च। कुशलप्रश्नमकरोत्सर्वेषां राजसत्तमः।।

sarvāneva tu rājarṣiḥ saṃpūjyātha praṇamya ca| kuśalapraśnamakarotsarveṣāṃ rājasattamaḥ||

Verse 42

तस्मै सोऽथासनं दत्त्वा पाद्यमर्ध्यं तथैव च। अब्रवीद्ब्राह्मणो वाक्यं कृत्वा कुशलसंविदम्।।

tasmai so'thāsanaṃ dattvā pādyamardhyaṃ tathaiva ca| abravīdbrāhmaṇo vākyaṃ kṛtvā kuśalasaṃvidam||

Verse 43

स्वागतं ते महाराज ब्रूहि यद्यदिहेच्छसि। स्वशक्त्या किं करोमीह तद्भवान्प्रब्रवीतु माम।।

svāgataṃ te mahārāja brūhi yadyadihecchasi| svaśaktyā kiṃ karomīha tadbhavānprabravītu māma||

Verse 44

राजोवाच। राजाऽहं ब्राह्मणश्च त्वं यदा षट्‌कर्मसंस्थितः। ददानि वसु किंचित्ते प्रार्थितं तद्वदस्व मे।।

rājovāca| rājā'haṃ brāhmaṇaśca tvaṃ yadā ṣaṭ‌karmasaṃsthitaḥ| dadāni vasu kiṃcitte prārthitaṃ tadvadasva me||

Verse 45

ब्राह्मण उवाच। द्विविधो ब्राह्मणो राजन्धर्मश्च द्विविधः स्मृतः। प्रवृत्तश्च निवृत्तश्च निवृत्तोऽह प्रतिग्रहात्।।

brāhmaṇa uvāca| dvividho brāhmaṇo rājandharmaśca dvividhaḥ smṛtaḥ| pravṛttaśca nivṛttaśca nivṛtto'ha pratigrahāt||

Verse 46

तेभ्यः प्रयच्छ दानानि ये प्रवृत्ता नराधिप। अहं न प्रतिगृह्णामि किमिष्टं किं ददामि ते। ब्रूहि त्वं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम्।।

tebhyaḥ prayaccha dānāni ye pravṛttā narādhipa| ahaṃ na pratigṛhṇāmi kimiṣṭaṃ kiṃ dadāmi te| brūhi tvaṃ nṛpatiśreṣṭha tapasā sādhayāmi kim||

Verse 47

राजोवाच। क्षत्रियोऽहं न जानामि देहीति वचनं क्वचित्। प्रयच्छ युद्धमित्येवंवादी चास्मि द्विजोत्तम।।

rājovāca| kṣatriyo'haṃ na jānāmi dehīti vacanaṃ kvacit| prayaccha yuddhamityevaṃvādī cāsmi dvijottama||

Verse 48

ब्राह्मण उवाच। तुष्यसि त्वं स्वधर्मेण तथा तुष्टा वयं नृप। अन्योन्यस्योत्तरं नास्ति यदिष्टं तत्समाचर।।

brāhmaṇa uvāca| tuṣyasi tvaṃ svadharmeṇa tathā tuṣṭā vayaṃ nṛpa| anyonyasyottaraṃ nāsti yadiṣṭaṃ tatsamācara||

Verse 49

राजोवाच। स्वशक्त्याऽहं ददानीति त्वया पूर्वमुदाहृतम्। याचे त्वां दीयतां मह्यं जप्यस्यास्य फलं द्विज।।

rājovāca| svaśaktyā'haṃ dadānīti tvayā pūrvamudāhṛtam| yāce tvāṃ dīyatāṃ mahyaṃ japyasyāsya phalaṃ dvija||

Verse 50

ब्राह्मण उवाच। युद्धं मम सदा वाणी याचतीति विकत्थसे। न च युद्धं मया सार्धं किमर्थं याचसे पुनः।।

brāhmaṇa uvāca| yuddhaṃ mama sadā vāṇī yācatīti vikatthase| na ca yuddhaṃ mayā sārdhaṃ kimarthaṃ yācase punaḥ||

Verse 51

राजोवाच। वाग्वज्राब्राह्मणाः प्रोक्ताः क्षत्रिया बाहुजीविनः। वाग्युद्धं तदिदं तीव्रं मम विप्र त्वया सह।।

rājovāca| vāgvajrābrāhmaṇāḥ proktāḥ kṣatriyā bāhujīvinaḥ| vāgyuddhaṃ tadidaṃ tīvraṃ mama vipra tvayā saha||

Verse 52

ब्राह्मण उवाच। सेयमद्य प्रतिज्ञा मे स्वशक्त्या किं प्रदीयताम्। ब्रूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति माचिरम्।।

brāhmaṇa uvāca| seyamadya pratijñā me svaśaktyā kiṃ pradīyatām| brūhi dāsyāmi rājendra vibhave sati māciram||

Verse 53

राजोवाच। यत्तद्वर्षशतं पूर्णं जप्यं वै जपता त्वया। फलं प्राप्तं तत्प्रयच्छ मम दित्सुर्भवान्यदि।।

rājovāca| yattadvarṣaśataṃ pūrṇaṃ japyaṃ vai japatā tvayā| phalaṃ prāptaṃ tatprayaccha mama ditsurbhavānyadi||

Verse 54

ब्राह्मण उवाच। परमं गृह्यतां तस्य फलं यज्जपितं मया। अर्धं त्वमविचारेण फलं तस्य ह्यवाप्नुहि।।

brāhmaṇa uvāca| paramaṃ gṛhyatāṃ tasya phalaṃ yajjapitaṃ mayā| ardhaṃ tvamavicāreṇa phalaṃ tasya hyavāpnuhi||

Verse 55

अथवा सर्वमेवेह मामकं जापकं फलम्। राजन्प्राप्नुहि कामं त्वं यदि सर्वमिहेच्छसि।।

athavā sarvameveha māmakaṃ jāpakaṃ phalam| rājanprāpnuhi kāmaṃ tvaṃ yadi sarvamihecchasi||

Verse 56

राजोवाच। कृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद्याचितं मया। स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि किंच तस्य फलं वद।। बहुदुःखसुखमिति झ.ध. पाठः।।

rājovāca| kṛtaṃ sarveṇa bhadraṃ te japyaṃ yadyācitaṃ mayā| svasti te'stu gamiṣyāmi kiṃca tasya phalaṃ vada|| bahuduḥkhasukhamiti jha.dha. pāṭhaḥ||

Verse 57

ब्राह्मण उवाच। फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज्जपितं मया। अयं धर्मश्च कालश्च यमो मृत्युश्च साक्षिणः।। कृतमलं सर्वेण जपफलेन।।

brāhmaṇa uvāca| phalaprāptiṃ na jānāmi dattaṃ yajjapitaṃ mayā| ayaṃ dharmaśca kālaśca yamo mṛtyuśca sākṣiṇaḥ|| kṛtamalaṃ sarveṇa japaphalena||

Verse 58

राजोवाच। अज्ञातमस्य धर्मस्य फलं किं मे करिष्यति। फलं ब्रवीषि धर्मस्य न चेज्जप्यकृतस्य माम्। प्राप्नोतु तत्फलं विप्रो नाहमिच्छे ससंशयम्।।

rājovāca| ajñātamasya dharmasya phalaṃ kiṃ me kariṣyati| phalaṃ bravīṣi dharmasya na cejjapyakṛtasya mām| prāpnotu tatphalaṃ vipro nāhamicche sasaṃśayam||

Verse 59

ब्राह्मण उवाच। नाददेऽपरदत्तं वै दत्तं वा चाफलं मया। वाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममाद्य तव चैव हि।।

brāhmaṇa uvāca| nādade'paradattaṃ vai dattaṃ vā cāphalaṃ mayā| vākyaṃ pramāṇaṃ rājarṣe mamādya tava caiva hi||

Verse 60

सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीतये। सकृदेव ददानीति त्रीण्येतानि सकृत्सकृत्।।

sakṛdaṃśo nipatati sakṛtkanyā pradītaye| sakṛdeva dadānīti trīṇyetāni sakṛtsakṛt||

Verse 61

नाभिसंधिर्मया जप्ये कृतपूर्वः कदाचन। जप्यस्य राजशार्दूल कथं वेत्स्याम्यहं फलम्।। यज्जपितं जप्यं तस्येति शेषः।।

nābhisaṃdhirmayā japye kṛtapūrvaḥ kadācana| japyasya rājaśārdūla kathaṃ vetsyāmyahaṃ phalam|| yajjapitaṃ japyaṃ tasyeti śeṣaḥ||

Verse 62

ददस्वेति त्वया चोक्तं दत्तं वाचा फलं मया। न वाचं दूषयिष्यामि सत्यं रक्ष स्थिरो भव।। अभिसंधिः कामः। निष्कामस्य जपस्यानन्तं फलमिति भावः।।

dadasveti tvayā coktaṃ dattaṃ vācā phalaṃ mayā| na vācaṃ dūṣayiṣyāmi satyaṃ rakṣa sthiro bhava|| abhisaṃdhiḥ kāmaḥ| niṣkāmasya japasyānantaṃ phalamiti bhāvaḥ||

Verse 63

अथैवं वदतो मेऽद्य वचनं न करिष्यसि। महानधर्मो भविता तव राजन्मृषा कृतः।।

athaivaṃ vadato me'dya vacanaṃ na kariṣyasi| mahānadharmo bhavitā tava rājanmṛṣā kṛtaḥ||

Verse 64

न युक्ता तु मृषावाणी त्वया वक्तुमरिंदम। तथा मयाऽप्यभिहितं मिथ्या कर्तुं न शक्यते।।

na yuktā tu mṛṣāvāṇī tvayā vaktumariṃdama| tathā mayā'pyabhihitaṃ mithyā kartuṃ na śakyate||

Verse 65

संश्रुतं च मया पूर्वं ददानीत्यविचारितम्। तद्गृह्णीष्वाविचारेण यदि सत्ये स्थितो भवान्।।

saṃśrutaṃ ca mayā pūrvaṃ dadānītyavicāritam| tadgṛhṇīṣvāvicāreṇa yadi satye sthito bhavān||

Verse 66

इहागम्य हि मां राजञ्जाप्यं फलमयाचथाः। तन्मे निसृष्टं गृह्णीष्व भव सत्येस्थितोपि च।। दूषयिष्यामि अन्यथाकरिष्यामि।।

ihāgamya hi māṃ rājañjāpyaṃ phalamayācathāḥ| tanme nisṛṣṭaṃ gṛhṇīṣva bhava satyesthitopi ca|| dūṣayiṣyāmi anyathākariṣyāmi||

Verse 67

नायं लोकोऽस्ति न परो न च पूर्वान्स तारयेत्। कुत एवापरान्राजन्मृषावादपरायणः।।

nāyaṃ loko'sti na paro na ca pūrvānsa tārayet| kuta evāparānrājanmṛṣāvādaparāyaṇaḥ||

Verse 68

न यज्ञाध्ययने दानं नियमास्तारयन्ति हि। यथा सत्यं परे लोके तथेह पुरुषर्षभ।।

na yajñādhyayane dānaṃ niyamāstārayanti hi| yathā satyaṃ pare loke tatheha puruṣarṣabha||

Verse 69

तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यन्ति च यत्तपः। समाशतैः सहस्रैश्च तत्सत्यान्न विशिष्यते।।

tapāṃsi yāni cīrṇāni cariṣyanti ca yattapaḥ| samāśataiḥ sahasraiśca tatsatyānna viśiṣyate||

Verse 70

सत्यमेकं परं ब्रह्म सत्यमेकं परं तपः। सत्यमेकं परो यज्ञः सत्यमेकं परं श्रुतम्।।

satyamekaṃ paraṃ brahma satyamekaṃ paraṃ tapaḥ| satyamekaṃ paro yajñaḥ satyamekaṃ paraṃ śrutam||

Verse 71

सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं स्मृतम्। तपो धर्मो दमश्चैव सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्।।

satyaṃ vedeṣu jāgarti phalaṃ satye paraṃ smṛtam| tapo dharmo damaścaiva sarvaṃ satye pratiṣṭhitam||

Verse 72

सत्यं वेदास्तथाङ्गानि सत्यं यज्ञास्तथा विधिः। व्रतचर्या तथा सत्यमोंकारः सत्यमेव च।।

satyaṃ vedāstathāṅgāni satyaṃ yajñāstathā vidhiḥ| vratacaryā tathā satyamoṃkāraḥ satyameva ca||

Verse 73

प्राणिनां जननं सत्यं सत्यं सन्ततिरेव च। सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः।।

prāṇināṃ jananaṃ satyaṃ satyaṃ santatireva ca| satyena vāyurabhyeti satyena tapate raviḥ||

Verse 74

सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः। सत्यं यज्ञस्तपो वेदाः स्तोभा मन्त्राः सरस्वती।।

satyena cāgnirdahati svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ| satyaṃ yajñastapo vedāḥ stobhā mantrāḥ sarasvatī||

Verse 75

तुलामारोपितो धर्मः सत्यं चैवेति नः श्रुतम्। समां कक्षां धारयतो यः सत्यं ततोऽधिकम्।।

tulāmāropito dharmaḥ satyaṃ caiveti naḥ śrutam| samāṃ kakṣāṃ dhārayato yaḥ satyaṃ tato'dhikam||

Verse 76

यतो धर्मस्ततः सत्यं सर्वं सत्येन वर्धते। किमर्थमनृतं कर्म कर्तुं राजंस्त्वमिच्छसि।।

yato dharmastataḥ satyaṃ sarvaṃ satyena vardhate| kimarthamanṛtaṃ karma kartuṃ rājaṃstvamicchasi||

Verse 77

सत्ये कुरु स्थिरं भावं मा राजन्ननृतं कृथाः। कस्मात्त्वमनृतं वाक्यं देहीति कुरुषेऽशुभम्।। मे मया निसृष्टं दत्तम्।।

satye kuru sthiraṃ bhāvaṃ mā rājannanṛtaṃ kṛthāḥ| kasmāttvamanṛtaṃ vākyaṃ dehīti kuruṣe'śubham|| me mayā nisṛṣṭaṃ dattam||

Verse 78

यदि जप्यफलं दत्तं मया नेच्छसि वै नृप। स्वधर्मेभ्यः परिभ्रष्टो लोकाननुचरिष्यसि।।

yadi japyaphalaṃ dattaṃ mayā necchasi vai nṛpa| svadharmebhyaḥ paribhraṣṭo lokānanucariṣyasi||

Verse 79

संश्रुत्य यो न दित्सेत याचित्वा यश्च नेच्छति। उभावानृतिकावेतो न मृपा कर्तुमर्हसि।।

saṃśrutya yo na ditseta yācitvā yaśca necchati| ubhāvānṛtikāveto na mṛpā kartumarhasi||

Verse 80

राजोवाच। योद्धव्यं रक्षितव्यं च क्षत्रधर्मः किल द्विज। दातारः क्षत्रियाः प्रोक्ता गृह्णीयां भवतः कथम्।।

rājovāca| yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca kṣatradharmaḥ kila dvija| dātāraḥ kṣatriyāḥ proktā gṛhṇīyāṃ bhavataḥ katham||

Verse 81

ब्राह्मण उवाच। न च्छन्दयामि ते राजन्नापि ते गृहमाव्रजम्। इहागम्य तु याचित्वा न गृह्णीषे पुनः कथम्।। देहीति उक्त्वेति शेषः।।

brāhmaṇa uvāca| na cchandayāmi te rājannāpi te gṛhamāvrajam| ihāgamya tu yācitvā na gṛhṇīṣe punaḥ katham|| dehīti uktveti śeṣaḥ||

Verse 82

धर्म उवाच। अविवादोऽस्तु युवयोर्वित्तं मां धर्ममागतम्। द्विजो दानफलैर्युक्तो राजा सत्यफलेन च।।

dharma uvāca| avivādo'stu yuvayorvittaṃ māṃ dharmamāgatam| dvijo dānaphalairyukto rājā satyaphalena ca||

Verse 83

स्वर्ग उवाच। स्वर्गं मां विद्धि राजेन्द्र रूपिणं स्वयमागतम्। अविवादोऽस्तु युवयोरुमौ तुल्यफलौ युवाम्।।

svarga uvāca| svargaṃ māṃ viddhi rājendra rūpiṇaṃ svayamāgatam| avivādo'stu yuvayorumau tulyaphalau yuvām||

Verse 84

राजोवाच। कृतं स्वर्गेण मे कार्यं गच्छ स्वर्ग यथागतम्। विप्रो यदीच्छते दातुं चीर्णं गृह्णातु मे फलम्।। न च्छन्दयामि प्रतिगृह्णीष्वेति न प्रार्थितवानस्मि।।

rājovāca| kṛtaṃ svargeṇa me kāryaṃ gaccha svarga yathāgatam| vipro yadīcchate dātuṃ cīrṇaṃ gṛhṇātu me phalam|| na cchandayāmi pratigṛhṇīṣveti na prārthitavānasmi||

Verse 85

ब्राह्मण उवाच। बाल्ये यदि स्मादज्ञानान्मया हस्तः प्रसारितः। निवृत्तलक्षणं धर्ममुपासे संहितां जपन्।।

brāhmaṇa uvāca| bālye yadi smādajñānānmayā hastaḥ prasāritaḥ| nivṛttalakṣaṇaṃ dharmamupāse saṃhitāṃ japan||

Verse 86

निवृत्तं मां चिराद्राजन्विप्रलोभयसे कथम्। स्वेन कार्यं करिष्यामि त्वत्तो नेच्छे फलं नृप। तपःस्वाध्यायशीलोऽहं निवृत्तश्च प्रतिग्रहात्।।

nivṛttaṃ māṃ cirādrājanvipralobhayase katham| svena kāryaṃ kariṣyāmi tvatto necche phalaṃ nṛpa| tapaḥsvādhyāyaśīlo'haṃ nivṛttaśca pratigrahāt||

Verse 87

राजोवाच। यदि विप्र विसृष्टं ते जप्यस्य फलमुत्तमम्। आवयोर्यत्फलं किंचित्सहितं नौ तदस्त्विह।।

rājovāca| yadi vipra visṛṣṭaṃ te japyasya phalamuttamam| āvayoryatphalaṃ kiṃcitsahitaṃ nau tadastviha||

Verse 88

द्विजाः प्रतिग्रहे युक्ता दातारो राजवंशजाः। यदि धर्मः क्षुतो विप्र सहैव फलमस्तु नौ।।

dvijāḥ pratigrahe yuktā dātāro rājavaṃśajāḥ| yadi dharmaḥ kṣuto vipra sahaiva phalamastu nau||

Verse 89

मा वा भूत्सह भोज्यं नौ मदीयं फलमाप्नुहि। प्रतीच्छ मत्कृतं धर्मं यदि ते मय्यनुग्रहः।।

mā vā bhūtsaha bhojyaṃ nau madīyaṃ phalamāpnuhi| pratīccha matkṛtaṃ dharmaṃ yadi te mayyanugrahaḥ||

Verse 90

भीष्म उवाच। ततो विकृतवैषौ द्वौ पुरुषौ समुपस्थितौ। गृहीत्वाऽन्योन्यमावेष्ठ्य कुचेलावूचतुर्वचः।। तत्प्रतीच्छतु मे फलमिति ध. पाठः। बहु गृह्णातु मे फलमिति ट. पाठः।।

bhīṣma uvāca| tato vikṛtavaiṣau dvau puruṣau samupasthitau| gṛhītvā'nyonyamāveṣṭhya kucelāvūcaturvacaḥ|| tatpratīcchatu me phalamiti dha. pāṭhaḥ| bahu gṛhṇātu me phalamiti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 91

न मे धारयसीत्येको धारयामीति चापरः। इहास्ति नौ विवादोऽयमयं राजाऽनुशासकः।।

na me dhārayasītyeko dhārayāmīti cāparaḥ| ihāsti nau vivādo'yamayaṃ rājā'nuśāsakaḥ||

Verse 92

सत्यं ब्रवीम्यहमिदं न मे धारयते भवान्। अनृतं वदसीह त्वमृणं ते धारयाम्यहम्।

satyaṃ bravīmyahamidaṃ na me dhārayate bhavān| anṛtaṃ vadasīha tvamṛṇaṃ te dhārayāmyaham|

Verse 93

तावुभौ सुभृशं तप्तौ राजानमिदमृचतुः। परीक्ष्यौ तु यथा स्याव नावामिह विगर्हितौ।। द्वौ पुरुषौ कामक्रोधौ।।

tāvubhau subhṛśaṃ taptau rājānamidamṛcatuḥ| parīkṣyau tu yathā syāva nāvāmiha vigarhitau|| dvau puruṣau kāmakrodhau||

Verse 94

विरूप उवाच। घारयामि नरव्याघ्र विकृतस्येह गोः फलम्। ददतश्च न गृह्णाति विकृतो मे महीपते।। परीक्ष्य त्वं यथा स्यावो नावामिति झ. पाठः।।

virūpa uvāca| ghārayāmi naravyāghra vikṛtasyeha goḥ phalam| dadataśca na gṛhṇāti vikṛto me mahīpate|| parīkṣya tvaṃ yathā syāvo nāvāmiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 95

विकृत उवाच। न मे धारयते किंचिद्विरूपोऽयं नराधिप। मिथ्या ब्रवीत्ययं हि त्वां सत्याभासं नराधिप।।

vikṛta uvāca| na me dhārayate kiṃcidvirūpo'yaṃ narādhipa| mithyā bravītyayaṃ hi tvāṃ satyābhāsaṃ narādhipa||

Verse 96

राजोवाच। विरूप किं धारयते भवानस्य ब्रवीतु मे। श्रुत्वा तथा करिष्येऽहमिति मे धीयते मनः।।

rājovāca| virūpa kiṃ dhārayate bhavānasya bravītu me| śrutvā tathā kariṣye'hamiti me dhīyate manaḥ||

Verse 97

विरूप उवाच। शृणुष्वावहितो राजन्यथैतद्धारयाम्यहम्। विकृतस्यास्य राजर्षे निखिलेन नराधिप।।

virūpa uvāca| śṛṇuṣvāvahito rājanyathaitaddhārayāmyaham| vikṛtasyāsya rājarṣe nikhilena narādhipa||

Verse 98

अनेन धर्मप्राप्त्यर्थं शुभा दत्ता पुराऽनघ। धेनुर्विप्राय राजर्षे तपःस्वाध्यायशीलिने।। प्रार्थना हि राज्ञोऽननुरूपेति तस्य कामो विकृतसंज्ञः। शान्तिस्वभावस्यापि जापकस्य याचित्वापि दीयमानं न गृह्णातीति राजानं प्रति यः क्रोधः स विरूपसंज्ञः। गोः फलं वाचं धेनुमुपासीतेति श्रुतेर्धेनुसरूप्रायाः वाचः। जपस्य फलमित्यर्थः।।

anena dharmaprāptyarthaṃ śubhā dattā purā'nagha| dhenurviprāya rājarṣe tapaḥsvādhyāyaśīline|| prārthanā hi rājño'nanurūpeti tasya kāmo vikṛtasaṃjñaḥ| śāntisvabhāvasyāpi jāpakasya yācitvāpi dīyamānaṃ na gṛhṇātīti rājānaṃ prati yaḥ krodhaḥ sa virūpasaṃjñaḥ| goḥ phalaṃ vācaṃ dhenumupāsīteti śruterdhenusarūprāyāḥ vācaḥ| japasya phalamityarthaḥ||

Verse 99

तस्याश्चायं मया राजन्फलमभ्येत्य याचितः। विकृतेन च मे दत्तं विशुद्धेनान्तरात्मना।।

tasyāścāyaṃ mayā rājanphalamabhyetya yācitaḥ| vikṛtena ca me dattaṃ viśuddhenāntarātmanā||

Verse 100

ततो मे सुकृतं कर्म कृतमात्मविशुद्धये। गावौ च कपिले क्रीत्वा वत्सले बहुदोहने।।

tato me sukṛtaṃ karma kṛtamātmaviśuddhaye| gāvau ca kapile krītvā vatsale bahudohane||

Verse 101

ते चोञ्छवृत्तये राजन्मया समुपवर्जिते। यथाविधि यथाश्रद्धं तदस्याहं पुनः प्रभो।।

te coñchavṛttaye rājanmayā samupavarjite| yathāvidhi yathāśraddhaṃ tadasyāhaṃ punaḥ prabho||

Verse 102

इहाद्यैव प्रयच्छामि गृहीत्वा द्विगुणां फलम्। एवं स्यात्पुरुषव्याघ्र कःशुद्धः कोऽत्र दोषवान्।।

ihādyaiva prayacchāmi gṛhītvā dviguṇāṃ phalam| evaṃ syātpuruṣavyāghra kaḥśuddhaḥ ko'tra doṣavān||

Verse 103

एवं विवदमानौ स्वस्त्यामिहाभ्यागतौ नृप। कुरु धर्ममधर्मं वा विनये नौ समादध।।

evaṃ vivadamānau svastyāmihābhyāgatau nṛpa| kuru dharmamadharmaṃ vā vinaye nau samādadha||

Verse 104

यदि नेच्छति मे दानं यथा दत्तमनेन वै। भवानत्र स्थिरो भूत्वा मार्गे स्थापयिताऽद्य नौ।।

yadi necchati me dānaṃ yathā dattamanena vai| bhavānatra sthiro bhūtvā mārge sthāpayitā'dya nau||

Verse 105

राजोवाच। दीयमानं न गृह्णासि ऋणं कस्मात्त्वमद्य वै। यथैव तेऽभ्यनुज्ञातं यथा गृह्णीष्व माचिरम्।।

rājovāca| dīyamānaṃ na gṛhṇāsi ṛṇaṃ kasmāttvamadya vai| yathaiva te'bhyanujñātaṃ yathā gṛhṇīṣva māciram||

Verse 106

विकृत उवाच। दीयतामित्यनेनोक्तं ददानीति तथा मया। नायं मे धारयत्यत्र गच्छतां यत्र वाञ्छति।। धेनुर्वाक्। विप्राय परमेश्वराय।।

vikṛta uvāca| dīyatāmityanenoktaṃ dadānīti tathā mayā| nāyaṃ me dhārayatyatra gacchatāṃ yatra vāñchati|| dhenurvāk| viprāya parameśvarāya||

Verse 107

राजोवाच। ददतोऽस्य न गृह्णासि विषमं प्रतिभाति मे। दणड्यो हि त्वं मम मतो नास्त्यत्र खलु संशयः।।

rājovāca| dadato'sya na gṛhṇāsi viṣamaṃ pratibhāti me| daṇaḍyo hi tvaṃ mama mato nāstyatra khalu saṃśayaḥ||

Verse 108

विकृत उवाच। मयाऽस्य दत्तं राजर्षे गृह्णीयां तत्कथं पुनः। को ममात्रापराधो मे दण्डमाज्ञापय प्रभो।।

vikṛta uvāca| mayā'sya dattaṃ rājarṣe gṛhṇīyāṃ tatkathaṃ punaḥ| ko mamātrāparādho me daṇḍamājñāpaya prabho||

Verse 109

विरूप उवाच। दीयमानं यदि मया न गृह्णासि कथंचन। नियच्छति त्वां नृपतिरयं धर्मानुशासकः।।

virūpa uvāca| dīyamānaṃ yadi mayā na gṛhṇāsi kathaṃcana| niyacchati tvāṃ nṛpatirayaṃ dharmānuśāsakaḥ||

Verse 110

विकृत उवाच। स्वयं मया याचितेन दत्तं कथमिहाद्य तत्। गृह्णीयां गच्छतु भवानभ्यनुज्ञां ददानि ते।।

vikṛta uvāca| svayaṃ mayā yācitena dattaṃ kathamihādya tat| gṛhṇīyāṃ gacchatu bhavānabhyanujñāṃ dadāni te||

Verse 111

ब्राह्मण उवाच। श्रुतमेतत्त्वया राजन्ननयोः कथितं द्वयोः। प्रतिज्ञातं मया यत्ते तद्गृहाणाविचारितम्।।

brāhmaṇa uvāca| śrutametattvayā rājannanayoḥ kathitaṃ dvayoḥ| pratijñātaṃ mayā yatte tadgṛhāṇāvicāritam||

Verse 112

राजोवाच। प्रस्तुतं सुमहत्कार्यमनयोर्गह्वरं यथा। जापकस्य दृढीकारः कथमेतद्भविष्यति।।

rājovāca| prastutaṃ sumahatkāryamanayorgahvaraṃ yathā| jāpakasya dṛḍhīkāraḥ kathametadbhaviṣyati||

Verse 113

यदि तावन्न गृह्णामि जापकेनापवर्जितम्। कथं न लिप्येयमहं पापेन महताऽद्य वै।।

yadi tāvanna gṛhṇāmi jāpakenāpavarjitam| kathaṃ na lipyeyamahaṃ pāpena mahatā'dya vai||

Verse 114

तौ चोवाच स राजर्षिः कृतकार्यौ गमिष्यथः। नेदानीं मामिहासाद्य राजधर्मो भवेन्मृषा।।

tau covāca sa rājarṣiḥ kṛtakāryau gamiṣyathaḥ| nedānīṃ māmihāsādya rājadharmo bhavenmṛṣā||

Verse 115

स्वधर्मः परिपाल्यस्तु राज्ञामिति विनिश्चयः। विप्रधर्मश्च गहनो मामनात्मानमाविशत्।।

svadharmaḥ paripālyastu rājñāmiti viniścayaḥ| vipradharmaśca gahano māmanātmānamāviśat||

Verse 116

ब्राह्मण उवाच। गृहाण धारयेऽहं च याचितं संश्रुतं मया। न चेद्भहीष्यसे राजञ्शपिष्ये त्वां न संशयः।।

brāhmaṇa uvāca| gṛhāṇa dhāraye'haṃ ca yācitaṃ saṃśrutaṃ mayā| na cedbhahīṣyase rājañśapiṣye tvāṃ na saṃśayaḥ||

Verse 117

राजोवाच। धिग्राजधर्मं यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चयः। इत्यर्थं मे ग्रहीतव्यं कथं तुल्यं भवेदिति।।

rājovāca| dhigrājadharmaṃ yasyāyaṃ kāryasyeha viniścayaḥ| ityarthaṃ me grahītavyaṃ kathaṃ tulyaṃ bhavediti||

Verse 118

एष पाणिरपूर्वं मे निक्षेपार्थं प्रसारितः। यन्मे धारयसे विप्र तदिदानीं प्रदीयताम्।। धारयामीति झ. ट. पाठः।।

eṣa pāṇirapūrvaṃ me nikṣepārthaṃ prasāritaḥ| yanme dhārayase vipra tadidānīṃ pradīyatām|| dhārayāmīti jha. ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 119

ब्राह्मण उवाच। संहितां जपता यावान्गुणः कश्चित्कृतो मया। तत्सर्वं प्रतिगृह्णीष्व यदि किंचिदिहास्ति मे।।

brāhmaṇa uvāca| saṃhitāṃ japatā yāvānguṇaḥ kaścitkṛto mayā| tatsarvaṃ pratigṛhṇīṣva yadi kiṃcidihāsti me||

Verse 120

राजोवाच। जलमेतन्निपतितं मम पाणौ द्विजोत्तम। सममस्तु सहैवास्तु प्रतिगृह्णातु वै भवान्।।

rājovāca| jalametannipatitaṃ mama pāṇau dvijottama| samamastu sahaivāstu pratigṛhṇātu vai bhavān||

Verse 121

विरूप उवाच। कामक्रोधौ विद्धि नौ त्वमावाभ्यां कारितो भवान्। जिज्ञासमानौ युवयोर्मनोत्थं तु द्विजोत्तम।।

virūpa uvāca| kāmakrodhau viddhi nau tvamāvābhyāṃ kārito bhavān| jijñāsamānau yuvayormanotthaṃ tu dvijottama||

Verse 122

सहेति च यदुक्तं ते समा लोकास्तवास्य च। नायं धारयते किंचिज्जिज्ञासा त्वत्कृते कृता।।

saheti ca yaduktaṃ te samā lokāstavāsya ca| nāyaṃ dhārayate kiṃcijjijñāsā tvatkṛte kṛtā||

Verse 123

कालो धर्मस्तथा मृत्युः कामक्रोधौ तथा युवाम्। सर्वमन्योन्यनिष्कर्षे निकृष्टं पश्यतस्तव।।

kālo dharmastathā mṛtyuḥ kāmakrodhau tathā yuvām| sarvamanyonyaniṣkarṣe nikṛṣṭaṃ paśyatastava||

Verse 124

सर्वेषामुपरिस्थानं ब्रह्मणो व्यक्तजन्मनः। युवयोः स्थानमूलं निर्द्वन्द्वममलात्मकम्।।

sarveṣāmuparisthānaṃ brahmaṇo vyaktajanmanaḥ| yuvayoḥ sthānamūlaṃ nirdvandvamamalātmakam||

Verse 125

सर्वे गच्छाम यत्र स्वान्स्वाँल्लोकांश्च तथा वयम्। गच्छ लोकाञ्जितान्स्वेन कर्मणा यत्र वाञ्छसि।।

sarve gacchāma yatra svānsvā~llokāṃśca tathā vayam| gaccha lokāñjitānsvena karmaṇā yatra vāñchasi||

Verse 126

ततो धर्मयमाद्यास्ते वाक्यमूचुर्नपर्द्विजौ। अस्माकं यः स्मृतो मूर्धा ब्रह्मलोकमिति स्मृतं।।

tato dharmayamādyāste vākyamūcurnapardvijau| asmākaṃ yaḥ smṛto mūrdhā brahmalokamiti smṛtaṃ||

Verse 127

तत्रस्थौ हि भवन्तौ हि युवाभ्यां निर्जिता वयम्। युवयोः काम आपन्नस्तत्काम्यमविशङ्कया।।

tatrasthau hi bhavantau hi yuvābhyāṃ nirjitā vayam| yuvayoḥ kāma āpannastatkāmyamaviśaṅkayā||

Verse 128

भीष्म उवाच। जापकानां फलावाप्तिर्मया ते संप्रदर्शिता। गतिः स्थानं च लोकाश्च जापकेन यथा जिताः।।

bhīṣma uvāca| jāpakānāṃ phalāvāptirmayā te saṃpradarśitā| gatiḥ sthānaṃ ca lokāśca jāpakena yathā jitāḥ||

Verse 129

प्रयाति संहिताध्यायी ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। अथवाऽग्निं समायाति सूर्यमाविशतेऽपि वा।।

prayāti saṃhitādhyāyī brahmāṇaṃ parameṣṭhinam| athavā'gniṃ samāyāti sūryamāviśate'pi vā||

Verse 130

स तैजसेन भावेन यदि तत्र रमत्युत। गुणांस्तेषां समाधत्ते रागेण प्रतिमोहितः।।

sa taijasena bhāvena yadi tatra ramatyuta| guṇāṃsteṣāṃ samādhatte rāgeṇa pratimohitaḥ||

Verse 131

एवं सोमे तथा वायौ भूम्याकाशशरीरगः। सरागस्तत्र वसति गुणांस्तेषां समाचरन्।। निक्षेपार्थं प्रतिगृह्य प्रदानार्थम्।।

evaṃ some tathā vāyau bhūmyākāśaśarīragaḥ| sarāgastatra vasati guṇāṃsteṣāṃ samācaran|| nikṣepārthaṃ pratigṛhya pradānārtham||

Verse 132

अथ तत्र विरागी स परं गच्छत्यसंशयम्। परमव्ययमिच्छन्स तमेवाविशते पुनः।।

atha tatra virāgī sa paraṃ gacchatyasaṃśayam| paramavyayamicchansa tamevāviśate punaḥ||

Verse 133

अमृताच्चामृतं प्राप्तः शान्तीभूतो निरात्मवान्। ब्रह्मभूतः स निर्द्वन्द्वः सुखी शान्तो निरामयः।।

amṛtāccāmṛtaṃ prāptaḥ śāntībhūto nirātmavān| brahmabhūtaḥ sa nirdvandvaḥ sukhī śānto nirāmayaḥ||

Verse 134

ब्रह्मस्थानमनावर्तमेकमक्षरसंज्ञकम्। अदुःखमजरं शान्तं स्थानं तत्प्रतिपद्यते।।

brahmasthānamanāvartamekamakṣarasaṃjñakam| aduḥkhamajaraṃ śāntaṃ sthānaṃ tatpratipadyate||

Verse 135

चतुर्भिर्लक्षणैर्हीनं तथा पड्भिः सषोडशैः। पुरुषं तमतिक्रम्य आकाशं प्रतिपद्यते।।

caturbhirlakṣaṇairhīnaṃ tathā paḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ| puruṣaṃ tamatikramya ākāśaṃ pratipadyate||

Verse 136

अथ नेच्छति रागात्मा सर्वं तदधितिष्ठति। यच्च प्रार्थयते तच्च मनसा प्रतिपद्यते।।

atha necchati rāgātmā sarvaṃ tadadhitiṣṭhati| yacca prārthayate tacca manasā pratipadyate||

Verse 137

अथवा चेक्षते लोकान्सर्वान्निरयसंज्ञितान्। निस्पृहः सर्वतो मुक्तस्तत्र वै रमते सुखम्।।

athavā cekṣate lokānsarvānnirayasaṃjñitān| nispṛhaḥ sarvato muktastatra vai ramate sukham||

Verse 138

एवमेषा महाराज जापकस्य गतिर्यथा। एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमर्हसि।।

evameṣā mahārāja jāpakasya gatiryathā| etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumarhasi||