Adhyaya 194

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति जपफलप्रकारादिकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। चातुरात्रस्यनुक्तं ते राजधर्मास्तथैव च। नानाश्रयाश्च भगवन्नितिहासाः पृथग्विधाः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati japaphalaprakārādikathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| cāturātrasyanuktaṃ te rājadharmāstathaiva ca| nānāśrayāśca bhagavannitihāsāḥ pṛthagvidhāḥ||

Verse 2

श्रुतास्त्वत्तः कथाश्चैव धर्मयुक्ता महामते। संदेहोऽस्ति तु कश्चिन्मे तद्भवान्वक्तुमर्हति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुर्नवत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 194।।

śrutāstvattaḥ kathāścaiva dharmayuktā mahāmate| saṃdeho'sti tu kaścinme tadbhavānvaktumarhati|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi caturnavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 194||

Verse 3

जापकानां फलावाप्तिं श्रोतुमिच्छामि भारत। किं फलं जपतामुक्तं क्व वा तिष्ठन्ति जापकाः।।

jāpakānāṃ phalāvāptiṃ śrotumicchāmi bhārata| kiṃ phalaṃ japatāmuktaṃ kva vā tiṣṭhanti jāpakāḥ||

Verse 4

जपस्य च विधिं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि सेऽनघ। जापका इति किंचैतत्साङ्ख्ययोगक्रियाविधिः।।

japasya ca vidhiṃ kṛtsnaṃ vaktumarhasi se'nagha| jāpakā iti kiṃcaitatsāṅkhyayogakriyāvidhiḥ||

Verse 5

किं यज्ञविधिरेवैष किमेतज्जप्यमुच्यते। एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः।।

kiṃ yajñavidhirevaiṣa kimetajjapyamucyate| etanme sarvamācakṣva sarvajño hyasi me mataḥ||

Verse 6

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। यमस्य यत्पुरा वृत्तं कालस्य ब्राह्मणस्य च।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| yamasya yatpurā vṛttaṃ kālasya brāhmaṇasya ca||

Verse 7

इक्ष्वाकोश्चैव मृत्योश्च विवादे धर्मकारणात्। संन्यास एव वेदान्ते वर्तते जपनं प्रति। वेदवादाङ्गनिर्वृत्ताः शान्ता ब्रह्मण्यवस्थिताः।। ब्रह्मयुक्ता महामते इति ड. थ. पाठः।।

ikṣvākoścaiva mṛtyośca vivāde dharmakāraṇāt| saṃnyāsa eva vedānte vartate japanaṃ prati| vedavādāṅganirvṛttāḥ śāntā brahmaṇyavasthitāḥ|| brahmayuktā mahāmate iti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 8

साङ्ख्ययोगौ तु यावुक्तौ मुनिभिः समदर्शिभिः। मार्गौ तावप्युभावेतौ संश्रितौ न च संश्रितौ।।

sāṅkhyayogau tu yāvuktau munibhiḥ samadarśibhiḥ| mārgau tāvapyubhāvetau saṃśritau na ca saṃśritau||

Verse 9

यथा संश्रूयते राजन्कारणं चात्र वक्ष्यते। क्रमेण चैव विहितो जपयज्ञविधिर्नृप।।

yathā saṃśrūyate rājankāraṇaṃ cātra vakṣyate| krameṇa caiva vihito japayajñavidhirnṛpa||

Verse 10

सालम्बनमिति ज्ञेयं जपयज्ञात्मकं शुभम्। मनः समाधिरेवात्र तथेन्द्रियजयः स्मृतः।।

sālambanamiti jñeyaṃ japayajñātmakaṃ śubham| manaḥ samādhirevātra tathendriyajayaḥ smṛtaḥ||

Verse 11

सत्यमग्निपरीचारो विविक्तानां च सेवनम्। ध्यानं तपो दमः क्षान्तिरनसूया मिताशनम्।।

satyamagniparīcāro viviktānāṃ ca sevanam| dhyānaṃ tapo damaḥ kṣāntiranasūyā mitāśanam||

Verse 12

विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शमः। एष प्रवर्तको धर्मो निवर्तकमथो शृणु।।

viṣayapratisaṃhāro mitajalpastathā śamaḥ| eṣa pravartako dharmo nivartakamatho śṛṇu||

Verse 13

यथा निवर्तते धर्मो जपतो ब्रह्मचारिणः। न जपो न च वै ध्यानं नेच्छा न द्वेषहर्षणौ। युज्यते नृपशार्दूल सुसंवेद्यं हि तत्किल।। शान्तिर्ब्रह्मण्यवस्थिता इति ट. ड. थ. पाठः।।

yathā nivartate dharmo japato brahmacāriṇaḥ| na japo na ca vai dhyānaṃ necchā na dveṣaharṣaṇau| yujyate nṛpaśārdūla susaṃvedyaṃ hi tatkila|| śāntirbrahmaṇyavasthitā iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 14

जपमावर्तयन्नित्यं जपन्वै ब्रह्मचारिकम्। तदर्थबुद्ध्या संयाति मनसा जापकः परम्।।

japamāvartayannityaṃ japanvai brahmacārikam| tadarthabuddhyā saṃyāti manasā jāpakaḥ param||

Verse 15

यथा संश्रूयते जापो येन वै जापको भवेत्। संहिताप्रणवेनैव सावित्री च परा मता।।

yathā saṃśrūyate jāpo yena vai jāpako bhavet| saṃhitāpraṇavenaiva sāvitrī ca parā matā||

Verse 16

यदन्यदुचितं शुद्धं वेदस्मृत्युपपादितम्। एतत्सर्वमशेषेण यथोक्तं परिवर्तयेत्।।

yadanyaducitaṃ śuddhaṃ vedasmṛtyupapāditam| etatsarvamaśeṣeṇa yathoktaṃ parivartayet||

Verse 17

द्विविदं मार्गमासाद्य व्यक्ताव्यक्तमनामयम्। कुशोच्चयनिषष्णः सन्कुशहस्तः कुशैः शिख। कुशैः परिवृतस्तस्मिन्मध्ये छन्नः कुशैस्तथा।। यथा निवर्तते कर्मेति झ. ध. पाठः।।

dvividaṃ mārgamāsādya vyaktāvyaktamanāmayam| kuśoccayaniṣaṣṇaḥ sankuśahastaḥ kuśaiḥ śikha| kuśaiḥ parivṛtastasminmadhye channaḥ kuśaistathā|| yathā nivartate karmeti jha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 18

विषयेभ्यो नमस्कुर्याद्विषयान्न च भावयेत्। साम्यमुत्पाद्य मनसा मनस्येव मनो दधत्।। कुशहस्तः कुशस्थलीति ट. ड. थ. पाठः।।

viṣayebhyo namaskuryādviṣayānna ca bhāvayet| sāmyamutpādya manasā manasyeva mano dadhat|| kuśahastaḥ kuśasthalīti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 19

तद्धिया ध्यायति ब्रह्म जपन्वै संहितां हिताम्। संन्यस्यत्यथवा तां वै समाधौ पर्यवस्थितः।। विषयेभ्यो मनो रुन्ध्यादिति ट. पाठः।।

taddhiyā dhyāyati brahma japanvai saṃhitāṃ hitām| saṃnyasyatyathavā tāṃ vai samādhau paryavasthitaḥ|| viṣayebhyo mano rundhyāditi ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 20

ध्यानमुत्पादयत्यत्र संहिताबलसंश्रयात्। अथाभिमतमन्त्रेण प्रणवाद्यं जपेत्कृती।।

dhyānamutpādayatyatra saṃhitābalasaṃśrayāt| athābhimatamantreṇa praṇavādyaṃ japetkṛtī||

Verse 21

यस्मिन्नेवाभिपतितं मनस्तत्र निवेशयेत्। समाधौ स हि मन्त्रे तु संहितां वा यथाविधि। शुद्धात्मा तपसा दान्तो निवृत्तद्वेषकामवान्।।

yasminnevābhipatitaṃ manastatra niveśayet| samādhau sa hi mantre tu saṃhitāṃ vā yathāvidhi| śuddhātmā tapasā dānto nivṛttadveṣakāmavān||

Verse 22

अरागमोहो निर्द्वन्द्वो न शोचति न सज्जते। न कर्ता करणीयानां नाकार्याणामिति स्थितिः।।

arāgamoho nirdvandvo na śocati na sajjate| na kartā karaṇīyānāṃ nākāryāṇāmiti sthitiḥ||

Verse 23

न चाहंकारयोगेन मनः प्रस्थाफ्येत्क्वचित्। न चार्थग्रहणे युक्तो नावमानी न चाक्रियः।।

na cāhaṃkārayogena manaḥ prasthāphyetkvacit| na cārthagrahaṇe yukto nāvamānī na cākriyaḥ||

Verse 24

ध्यानक्रियापरो युक्तो ध्यानवान्ध्याननिश्चयः। ध्याने समाधिमुत्पाद्य तदपि त्यजति क्रमात्।।

dhyānakriyāparo yukto dhyānavāndhyānaniścayaḥ| dhyāne samādhimutpādya tadapi tyajati kramāt||

Verse 25

स वै तस्यामवस्थायां सर्वत्यागकृतः सुखी। निरिच्छस्त्यजति प्राणान्ब्राह्मीं संश्रयते तनुम्।।

sa vai tasyāmavasthāyāṃ sarvatyāgakṛtaḥ sukhī| niricchastyajati prāṇānbrāhmīṃ saṃśrayate tanum||

Verse 26

निरालम्बो भवेत्स्मृत्वा मरणाय समाधिमान्। सर्वाल्लोँकान्समाक्रम्य क्रमात्प्राप्नोति वै परम्।।

nirālambo bhavetsmṛtvā maraṇāya samādhimān| sarvāllo~kānsamākramya kramātprāpnoti vai param||

Verse 27

अथवा नेच्छते तत्र ब्रह्मकायनिषेवणम्। उत्क्रामति च मार्गस्थो नैव क्वचन जायते।।

athavā necchate tatra brahmakāyaniṣevaṇam| utkrāmati ca mārgastho naiva kvacana jāyate||

Verse 28

आत्मबुद्धिं समास्थाय शान्तीभूतो निरामयः। अमृतं विरजाः शुद्धमात्मानं प्रतिपद्यते।।

ātmabuddhiṃ samāsthāya śāntībhūto nirāmayaḥ| amṛtaṃ virajāḥ śuddhamātmānaṃ pratipadyate||