Adhyaya 193

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ध्यानयोगकथनम्।। 1।। भीष्म उवाच। हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ ध्यानयोगं चतुर्विधम्। यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्तीह महर्षयः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati dhyānayogakathanam|| 1|| bhīṣma uvāca| hanta vakṣyāmi te pārtha dhyānayogaṃ caturvidham| yaṃ jñātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchantīha maharṣayaḥ||

Verse 2

यथा स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः। महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः।।

yathā svanuṣṭhitaṃ dhyānaṃ tathā kurvanti yoginaḥ| maharṣayo jñānatṛptā nirvāṇagatamānasāḥ||

Verse 3

नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदोषतः। अन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्युपस्थिताः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रिनवत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 193।।

nāvartante punaḥ pārtha muktāḥ saṃsāradoṣataḥ| anmadoṣaparikṣīṇāḥ svabhāve paryupasthitāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi trinavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 193||

Verse 4

निर्द्वन्द्वा नित्यसत्वस्था विमुक्तिं नित्यमश्रिताः। असङ्गीन्यविवादीनि मनः शान्तिकराणि च।।

nirdvandvā nityasatvasthā vimuktiṃ nityamaśritāḥ| asaṅgīnyavivādīni manaḥ śāntikarāṇi ca||

Verse 5

तत्र ध्यानेन संश्लिष्टमेकाग्रे धारयेन्मनः। तत्र च ध्यानसंरोधादथ ज्ञानी भवत्युत।।

tatra dhyānena saṃśliṣṭamekāgre dhārayenmanaḥ| tatra ca dhyānasaṃrodhādatha jñānī bhavatyuta||

Verse 6

चतुर्विधेषु भावेषु योऽर्थसक्तः सदैव हि। तज्ज्ञात्वा वास्तवं तेषामर्थेषु परिवर्तते। पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्ठवन्मुनिः।।

caturvidheṣu bhāveṣu yo'rthasaktaḥ sadaiva hi| tajjñātvā vāstavaṃ teṣāmartheṣu parivartate| piṇḍīkṛtyendriyagrāmamāsīnaḥ kāṣṭhavanmuniḥ||

Verse 7

शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण त्वचा स्पर्शं न वेदयेत्। रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्वया न रसांस्तथा।।

śabdaṃ na vindecchrotreṇa tvacā sparśaṃ na vedayet| rūpaṃ na cakṣuṣā vidyājjihvayā na rasāṃstathā||

Verse 8

घ्रेयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्राणेन योगवित्। पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान्।।

ghreyāṇyapi ca sarvāṇi jahyādrāṇena yogavit| pañcavargapramāthīni neccheccaitāni vīryavān||

Verse 9

ततो मनसि संसृज्य पञ्चवर्ग विचक्षणः। समादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चमिः।।

tato manasi saṃsṛjya pañcavarga vicakṣaṇaḥ| samādadhyānmano bhrāntamindriyaiḥ saha pañcamiḥ||

Verse 10

विसंचारि निरालम्बं पञ्चद्वारं चलाचलम्। पूर्वं ध्यानपदे धीरः समादध्यान्मनो नरः।। स्वगावे पर्यवस्थिता इति झ. ध. पाठः।।

visaṃcāri nirālambaṃ pañcadvāraṃ calācalam| pūrvaṃ dhyānapade dhīraḥ samādadhyānmano naraḥ|| svagāve paryavasthitā iti jha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 11

इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम्। एव ध्यानपथः पूर्वो मया समनुवर्णितः।।

indriyāṇi manaścaiva yadā piṇḍīkarotyayam| eva dhyānapathaḥ pūrvo mayā samanuvarṇitaḥ||

Verse 12

तस्य तत्पूर्वसंरुद्धमात्सषष्ठं मनोऽन्तरा। स्फुरिष्यति समुद्धान्तं विद्युदम्बुधरे यथा।।

tasya tatpūrvasaṃruddhamātsaṣaṣṭhaṃ mano'ntarā| sphuriṣyati samuddhāntaṃ vidyudambudhare yathā||

Verse 13

जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः। एवमेवास्य तच्चित्तं भ्रमति ध्यानवर्त्मनि।।

jalabinduryathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataścalaḥ| evamevāsya taccittaṃ bhramati dhyānavartmani||

Verse 14

समाहितं क्षणं किंचिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्ठति। पुनर्वायुपथं प्राप्तं मनो भवति वायुवत्।। ध्यानपथे इति ड. पाठः।।

samāhitaṃ kṣaṇaṃ kiṃciddhyānavartmani tiṣṭhati| punarvāyupathaṃ prāptaṃ mano bhavati vāyuvat|| dhyānapathe iti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 15

अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रीरमत्सरः। समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित्।।

anirvedo gatakleśo gatatandrīramatsaraḥ| samādadhyātpunaśceto dhyānena dhyānayogavit||

Verse 16

विचारश्च विवेकश्च वितर्कश्चोपजायते। मुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः।।

vicāraśca vivekaśca vitarkaścopajāyate| muneḥ samādadhānasya prathamaṃ dhyānamāditaḥ||

Verse 17

मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत्। न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम्।।

manasā kliśyamānastu samādhānaṃ ca kārayet| na nirvedaṃ munirgacchetkuryādevātmano hitam||

Verse 18

पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः। सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनम्।।

pāṃsubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaścitāḥ| sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanam||

Verse 19

किंचित्स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कचूर्णमभावितम्। क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत्सर्वं तत्परिभावनम्।।

kiṃcitsnigdhaṃ yathā ca syācchuṣkacūrṇamabhāvitam| kramaśastu śanairgacchetsarvaṃ tatparibhāvanam||

Verse 20

एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः संपरिभावयेत्। संहरेत्क्रमशश्चैनं स सम्यक्प्रशमिष्यति।।

evamevendriyagrāmaṃ śanaiḥ saṃparibhāvayet| saṃharetkramaśaścainaṃ sa samyakpraśamiṣyati||

Verse 21

स्वयमेव मनश्चैवं पञ्चवर्गं च भारत। पूर्वं ध्यानपथे स्थाप्य नित्ययोगेन शाम्यति।।

svayameva manaścaivaṃ pañcavargaṃ ca bhārata| pūrvaṃ dhyānapathe sthāpya nityayogena śāmyati||

Verse 22

न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित्। सुखमेष्यति तत्तस्य न भवन्ति विपत्तयः।।

na tatpuruṣakāreṇa na ca daivena kenacit| sukhameṣyati tattasya na bhavanti vipattayaḥ||

Verse 23

सुखेन तेन संयुक्तो रस्यते ध्यानकर्मणि। गच्छन्ति योगिनो ह्येवं निर्वाणं तन्निरामयम्।।

sukhena tena saṃyukto rasyate dhyānakarmaṇi| gacchanti yogino hyevaṃ nirvāṇaṃ tannirāmayam||