Adhyaya 192

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रत्यध्यात्मनिरूपणम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते। यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃpratyadhyātmanirūpaṇam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha cintyate| yadadhyātmaṃ yathā caitattanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

कुतः सृष्टमिदं सर्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम्। प्रलये च कमभ्येति तन्मे वक्तुमिहार्हसि।।

kutaḥ sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ brahmansthāvarajaṅgamam| pralaye ca kamabhyeti tanme vaktumihārhasi||

Verse 3

भीष्म उवाच। अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि। तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं शुभम्।।

bhīṣma uvāca| adhyātmamiti māṃ pārtha yadetadanupṛcchasi| tadvyākhyāsyāmi te tāta śreyaskaratamaṃ śubham||

Verse 4

[सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम्।] यज्ज्ञात्वा पुरुषो लेके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति। फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत्।।

[sṛṣṭipralayasaṃyuktamācāryaiḥ paridarśitam|] yajjñātvā puruṣo leke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati| phalalābhaśca tasya syātsarvabhūtahitaṃ ca tat||

Verse 5

आत्मानममलं राजन्नावृत्यैवं व्यवस्थितम्। तस्मिन्प्रकाशते नित्यं तमः सोमो यथैव तत्।।

ātmānamamalaṃ rājannāvṛtyaivaṃ vyavasthitam| tasminprakāśate nityaṃ tamaḥ somo yathaiva tat||

Verse 6

तद्विद्वान्नष्टयाप्मैष ब्रह्मभूयाय कल्पते। अण्डावरणभूतानां पर्यन्तं हि यथा तमः।।

tadvidvānnaṣṭayāpmaiṣa brahmabhūyāya kalpate| aṇḍāvaraṇabhūtānāṃ paryantaṃ hi yathā tamaḥ||

Verse 7

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्। महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ।।

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam| mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau||

Verse 8

यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनःपुनः। महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा।।

yataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥpunaḥ| mahābhūtāni bhūtebhyaḥ sāgarasyormayo yathā||

Verse 9

प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः। तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः।।

prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ| tadvadbhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ||

Verse 10

स तेषां गुणसंघातः शरीरे भरतर्षभ। सततं प्रविलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च।।

sa teṣāṃ guṇasaṃghātaḥ śarīre bharatarṣabha| satataṃ pravilīyante guṇāste prabhavanti ca||

Verse 11

यद्विना नैव शृणुते न पश्यति न दीप्यते। यदधीनं यतस्तस्मादध्यात्ममिति कथ्यते।।

yadvinā naiva śṛṇute na paśyati na dīpyate| yadadhīnaṃ yatastasmādadhyātmamiti kathyate||

Verse 12

ज्ञानं तदेकरूपाख्यं नानाप्रज्ञान्वितं तदा। न तेवाचाऽनुरूपं स्याद्यया रासविवर्जितम्।।

jñānaṃ tadekarūpākhyaṃ nānāprajñānvitaṃ tadā| na tevācā'nurūpaṃ syādyayā rāsavivarjitam||

Verse 13

आकाशात्खलु याज्येषु भवन्ति सुमहागुणाः। इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्।

ākāśātkhalu yājyeṣu bhavanti sumahāguṇāḥ| iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam|

Verse 14

प्रलये च तमभ्येति तस्मादुत्सृज्यते पुनः। महाभूतेषु भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः।।

pralaye ca tamabhyeti tasmādutsṛjyate punaḥ| mahābhūteṣu bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ||

Verse 15

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्। अकरोत्तेषु वैषम्य तत्तु जीवो न पश्यति।।

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt| akarotteṣu vaiṣamya tattu jīvo na paśyati||

Verse 16

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम्। वायोः स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम्।।

śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasaṃbhavam| vāyoḥ sparśastathā ceṣṭā tvakcaiva tritayaṃ smṛtam||

Verse 17

रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते। रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः।।

rūpaṃ cakṣustathā pākastrividhaṃ teja ucyate| rasaḥ kledaśca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ||

Verse 18

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः। महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं च मन उच्यते।।

ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāstrayaḥ| mahābhūtāni pañcaiva ṣaṣṭhaṃ ca mana ucyate||

Verse 19

इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत। सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः।।

indriyāṇi manaścaiva vijñānānyasya bhārata| saptamī buddhirityāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ||

Verse 20

चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः। बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः।।

cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ| buddhiradhyavasānāya kṣetrajñaḥ sākṣivatsthitaḥ||

Verse 21

चिच्छक्त्याधिष्ठिता बुद्धिश्चेतनेत्यभिविश्रुता। चेतनानन्तरो जीवस्तदा वेत्ति च लक्ष्यते।।

cicchaktyādhiṣṭhitā buddhiścetanetyabhiviśrutā| cetanānantaro jīvastadā vetti ca lakṣyate||

Verse 22

नोत्सृजन्विसृजंश्चैव शरीरं दृश्यते तमः। तस्मिंश्चेतोपलब्धिः स्यात्तमो वा सारयन्त्युत।।

notsṛjanvisṛjaṃścaiva śarīraṃ dṛśyate tamaḥ| tasmiṃścetopalabdhiḥ syāttamo vā sārayantyuta||

Verse 23

ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्वं च पश्यति। एतेन सर्वमेवेदं बिद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम्।।

ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yadarvākcordhvaṃ ca paśyati| etena sarvamevedaṃ biddhyabhivyāptamantaram||

Verse 24

पुरुषैरिन्द्रियाणीह विजेतव्यानि कृत्स्नशः। तमो रजश्च सत्वं च तेऽपि भावास्तदाश्रिताः।।

puruṣairindriyāṇīha vijetavyāni kṛtsnaśaḥ| tamo rajaśca satvaṃ ca te'pi bhāvāstadāśritāḥ||

Verse 25

एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम्। समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम्।।

etāṃ buddhvā naro buddhyā bhūtānāmāgatiṃ gatim| samavekṣya śanaiścaiva labhate śamamuttamam||

Verse 26

गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि। मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः।।

guṇairnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapi| manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ||

Verse 27

इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्। प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा।।

iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam| pralīyate codbhavati tasmānnirdiśyate tathā||

Verse 28

येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते। जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया।।

yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇoti śrotramucyate| jighrati ghrāṇamityāhū rasaṃ jānāti jihvayā||

Verse 29

त्वचा स्पर्शयते स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत्। येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः।।

tvacā sparśayate sparśaṃ buddhirvikriyate'sakṛt| yena saṃkalpayatyarthaṃ kiṃcidbhavati tanmanaḥ||

Verse 30

अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा। पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति।।

adhiṣṭhānāni buddherhi pṛthagarthāni pañcadhā| pañcendriyāṇi yānyāhustānyadṛśyo'dhitiṣṭhati||

Verse 31

पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते। कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति।।

puruṣādhiṣṭhitā buddhistriṣu bhāveṣu vartate| kadācillabhate prītiṃ kadācidanuśocati||

Verse 32

न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते। एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता।।

na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate| evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣvavasthitā||

Verse 33

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते। सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान्।।

seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānativartate| saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelāmivormimān||

Verse 34

अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते। प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते।।

avibhāgagatā buddhirbhāve manasi vartate| pravartamānaṃ tu rajastadbhāvamanuvartate||

Verse 35

इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा। ततः सत्वं तमो भावः प्रातियोगात्प्रवर्तते।।

indriyāṇi hi sarvāṇi pravartayati sā tadā| tataḥ satvaṃ tamo bhāvaḥ prātiyogātpravartate||

Verse 36

प्रीतिः सत्वं रजः शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रयः। येये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु।।

prītiḥ satvaṃ rajaḥ śokastamo mohastu te trayaḥ| yeye ca bhāvā loke'sminsarveṣveteṣu vai triṣu||

Verse 37

इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत। इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता।।

iti buddhigatiḥ sarvā vyākhyātā tava bhārata| indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā||

Verse 38

सत्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा। त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्वेषु दृश्यते।।

satvaṃ rajastamaścaiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā| trividhā vedanā caiva sarvasatveṣu dṛśyate||

Verse 39

सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत। सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः। तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ।।

sātvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata| sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ| tamoguṇena saṃyuktau bhavato vyāvahārikau||

Verse 40

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्। वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा।।

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet| vartate sātviko bhāva ityupekṣeta tattathā||

Verse 41

अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः। प्रवृत्तं रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत्।।

atha yadduḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ| pravṛttaṃ raja ityeva tanna saṃrabhya cintayet||

Verse 42

अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत्। अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्।

atha yanmohasaṃyuktamavyaktaviṣayaṃ bhavet| apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet|

Verse 43

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता। कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्विका गुणा।।

praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā| kathaṃcidabhivartanta ityete sātvikā guṇā||

Verse 44

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा। लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः।।

atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā'kṣamā| liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetubhiḥ||

Verse 45

अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता। कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः।।

abhimānastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā| kathaṃcidabhivartante vividhāstāmasā guṇāḥ||

Verse 46

दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम्। मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च।।

dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam| manaḥ suniyataṃ yasya sa sukhī pretya ceha ca||

Verse 47

सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः। सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्विनवत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 192।।

satvakṣetrajñayoretadantaraṃ paśya sūkṣmayoḥ| sṛjate tu guṇāneka eko na sṛjate guṇān|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvinavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 192||

Verse 48

मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सदा। अन्योन्यमेतौ स्यातां च संप्रयोगस्तथा तयोः।।

maśakodumbarau vā'pi saṃprayuktau yathā sadā| anyonyametau syātāṃ ca saṃprayogastathā tayoḥ||

Verse 49

पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा। यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ।।

pṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā| yathā matsyo jalaṃ caiva saṃprayuktau tathaiva tau||

Verse 50

न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेति सर्वशः। परिद्रष्टा गुणानां स संसृष्टान्मन्यते तथा।।

na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānveti sarvaśaḥ| paridraṣṭā guṇānāṃ sa saṃsṛṣṭānmanyate tathā||

Verse 51

इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः। निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत्।।

indriyaistu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ| nirviceṣṭairajānadbhiḥ paramātmā pradīpavat||

Verse 52

सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति। संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः।।

sṛjate hi guṇānsatvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati| saṃprayogastayoreṣa satvakṣetrajñayordhruvaḥ||

Verse 53

आश्रयो नास्ति सत्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन। सत्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन।।

āśrayo nāsti satvasya kṣetrajñasya ca kaścana| satvaṃ manaḥ saṃsṛjate na guṇānvai kadācana||

Verse 54

रश्मीस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्गियच्छति। तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव।।

raśmīsteṣāṃ sa manasā yadā samyaṅgiyacchati| tadā prakāśate'syātmā ghaṭe dīpo jvalanniva||

Verse 55

त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः। सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम्।।

tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityamātmaratirmuniḥ| sarvabhūtātmabhūstasmātsa gaccheduttamāṃ gatim||

Verse 56

यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते। एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते।।

yathā vāricaraḥ pakṣī salilena na lipyate| evameva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate||

Verse 57

एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः। अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः।।

evaṃ svabhāvamevaitatsvabuddhyā viharennaraḥ| aśocannaprahṛṣyaṃśca caredvigatamatsaraḥ||

Verse 58

स्वभावसिद्ध्या युक्तस्तु स नित्यं सृजत गुणान्। ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः।।

svabhāvasiddhyā yuktastu sa nityaṃ sṛjata guṇān| ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ||

Verse 59

प्रध्वस्ता न निवर्न्तते निवृत्तिर्नोपलभ्यते। प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति।।

pradhvastā na nivarntate nivṛttirnopalabhyate| pratyakṣeṇa parokṣaṃ tadanumānena sidhyati||

Verse 60

एवमेकेऽध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे। उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति।।

evameke'dhyavasyanti nivṛttiriti cāpare| ubhayaṃ saṃpradhāryaitadvyavasyeta yathāmati||

Verse 61

इतीमं हृदयग्रत्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम्। विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः।। क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेतदिति ध. पाठः।।

itīmaṃ hṛdayagratthiṃ buddhibhedamayaṃ dṛḍham| vimucya sukhamāsīta na śocecchinnasaṃśayaḥ|| kṣetrakṣetrajñayoretaditi dha. pāṭhaḥ||

Verse 62

मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः। अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा।।

malināḥ prāpnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ| avagāhya suvidvāṃso viddhi jñānamidaṃ tathā||

Verse 63

महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा। न तु तप्यति तत्त्वज्ञः फले ज्ञाते तरत्युत।। बुद्धिमोहमयं दृढमिति थ. ध. पाठः।।

mahānadyā hi pārajñastapyate na tadanyathā| na tu tapyati tattvajñaḥ phale jñāte taratyuta|| buddhimohamayaṃ dṛḍhamiti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 64

एवं ये विदुराध्यात्मं केवलं ज्ञानमुत्तमम्।।

evaṃ ye vidurādhyātmaṃ kevalaṃ jñānamuttamam||

Verse 65

एतां बुद्धा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम्। अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शममुत्तमम्।।

etāṃ buddhā naraḥ sarvāṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim| avekṣya ca śanairbuddhyā labhate śamamuttamam||

Verse 66

त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य तं स विमुच्यते। अन्वीक्ष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः।।

trivargo yasya viditaḥ prekṣya taṃ sa vimucyate| anvīkṣya manasā yuktastattvadarśī nirutsukaḥ||

Verse 67

न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः। तत्रतत्र विसृष्टेषु दुर्वार्येष्वकृतात्मभिः।।

na cātmā śakyate draṣṭumindriyeṣu vibhāgaśaḥ| tatratatra visṛṣṭeṣu durvāryeṣvakṛtātmabhiḥ||

Verse 68

एतद्बुद्धा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम्। प्रतिगृह्य च निह्नोति ह्यन्यथा च प्रदृश्यते।।

etadbuddhā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhilakṣaṇam| pratigṛhya ca nihnoti hyanyathā ca pradṛśyate||

Verse 69

न सर्पति च यं प्राहुः सर्वत्र प्रतिहन्यते। धूमेन चाप्रसन्नोऽग्निर्यथाऽर्कं न प्रवर्तयेत्।।

na sarpati ca yaṃ prāhuḥ sarvatra pratihanyate| dhūmena cāprasanno'gniryathā'rkaṃ na pravartayet||

Verse 70

धिष्ण्याधिपे प्रसन्ने तु स्थितिमेतां निरीक्षते। अतिक्षूराच्च सूक्ष्मत्वात्प्रस्थानं न प्रकाशते।।

dhiṣṇyādhipe prasanne tu sthitimetāṃ nirīkṣate| atikṣūrācca sūkṣmatvātprasthānaṃ na prakāśate||

Verse 71

प्रपद्य तच्छ्रुताह्नानि चिन्मयं स्वीकृतं विना। विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः।।

prapadya tacchrutāhnāni cinmayaṃ svīkṛtaṃ vinā| vijñāya taddhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ||

Verse 72

न भवति विदुषां ततो भयं यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्। न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि त्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम्।।

na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet| na hi gatiradhikāsti kasyaci tsati hi guṇe pravadantyatulyatām||

Verse 73

यः करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम्। नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं तस्य तज्जनयतीह सर्वतः।।

yaḥ karotyanabhisandhipūrvakaṃ tacca nirṇudati yatpurā kṛtam| nāpriyaṃ tadubhayaṃ kutaḥ priyaṃ tasya tajjanayatīha sarvataḥ||

Verse 74

ये विदुस्तदुभयं पदं सताम्।।

ye vidustadubhayaṃ padaṃ satām||