Adhyaya 191

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति सदाचारनिरूपणम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। आचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयाऽनघ। श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sadācāranirūpaṇam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| ācārasya vidhiṃ tāta procyamānaṃ tvayā'nagha| śrotumicchāmi dharmajña sarvajño hyasi me mataḥ||

Verse 2

भीष्म उवाच। दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः प्रियसाहसाः। असन्तस्त्वभिविख्याताः सन्तश्चाचारलक्षणाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 191।।

bhīṣma uvāca| durācārā durviceṣṭā duṣprajñāḥ priyasāhasāḥ| asantastvabhivikhyātāḥ santaścācāralakṣaṇāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 191||

Verse 3

पुरीषं यदि वा मूत्रं ये न कुवन्ति मानवाः। राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये शिवालये। अग्न्यगारे तथा तीरे ये न कुर्वन्ति ते शुभाः।।

purīṣaṃ yadi vā mūtraṃ ye na kuvanti mānavāḥ| rājamārge gavāṃ madhye dhānyamadhye śivālaye| agnyagāre tathā tīre ye na kurvanti te śubhāḥ||

Verse 4

शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम्। धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्पृश्य नदीं तरेत्।। आचारो लक्षणं ज्ञापकं येषाम्।।

śaucamāvaśyakaṃ kṛtvā devatānāṃ ca tarpaṇam| dharmamāhurmanuṣyāṇāmupaspṛśya nadīṃ taret|| ācāro lakṣaṇaṃ jñāpakaṃ yeṣām||

Verse 5

सूर्यं सदोपतिष्ठेन न स्वपेद्भास्करोदये। सायंप्रातर्जपेत्सन्ध्यां तिष्ठन्पूर्वां तथेतराम्।। शौचं कृत्वा उपस्पृश्य आचम्य नदीं तरेदवगाहेत्। ततस्तर्पणमिति संबन्धः।।

sūryaṃ sadopatiṣṭhena na svapedbhāskarodaye| sāyaṃprātarjapetsandhyāṃ tiṣṭhanpūrvāṃ tathetarām|| śaucaṃ kṛtvā upaspṛśya ācamya nadīṃ taredavagāhet| tatastarpaṇamiti saṃbandhaḥ||

Verse 6

पञ्चार्द्रो भोजनं भुञ्ज्यात्प्राद्भुखो मौनमास्थितः। न निन्द्यादन्नभक्ष्यांश्च स्वादुस्वादु च भक्षयेत्।। जपेत्सावित्रीम्। सन्ध्यामुपलक्ष्य तिष्ठन्नुपतिष्ठेत।।

pañcārdro bhojanaṃ bhuñjyātprādbhukho maunamāsthitaḥ| na nindyādannabhakṣyāṃśca svādusvādu ca bhakṣayet|| japetsāvitrīm| sandhyāmupalakṣya tiṣṭhannupatiṣṭheta||

Verse 7

नार्द्रपाणिः समुत्तिष्ठेन्नार्द्रपादः स्वपेन्निशि। देवर्षिर्नारदः प्राह एतदाचारलक्षणम्।।

nārdrapāṇiḥ samuttiṣṭhennārdrapādaḥ svapenniśi| devarṣirnāradaḥ prāha etadācāralakṣaṇam||

Verse 8

शोचिष्केशमनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम्। ब्राह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणम्।। पादौ पाणी सुखं चेति पञ्च आर्द्राणि यस्य। भोजनमन्नम्।।

śociṣkeśamanaḍvāhaṃ devagoṣṭhaṃ catuṣpatham| brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caiva nityaṃ kuryātpradakṣiṇam|| pādau pāṇī sukhaṃ ceti pañca ārdrāṇi yasya| bhojanamannam||

Verse 9

अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च। सामात्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते।। शुचिंदेशमनड्वाहं इति धार्मिकं चैत्यं इति च झ. पाठः।।

atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca| sāmātyaṃ bhojanaṃ bhṛtyaiḥ puruṣasya praśasyate|| śuciṃdeśamanaḍvāhaṃ iti dhārmikaṃ caityaṃ iti ca jha. pāṭhaḥ||

Verse 10

सायंप्रातर्मनुष्याणामशनं वेदनिर्मितम्। नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासी तथा भवेत्।। सामान्यं साधारणम्। पाकभेदं न कुर्यादित्यर्थः।।

sāyaṃprātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ vedanirmitam| nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭamupavāsī tathā bhavet|| sāmānyaṃ sādhāraṇam| pākabhedaṃ na kuryādityarthaḥ||

Verse 11

होमकाले तथ्ना जुह्वन्नृतुकाले तथा व्रजन्। अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत्।।

homakāle tathnā juhvannṛtukāle tathā vrajan| ananyastrījanaḥ prājño brahmacārī tathā bhavet||

Verse 12

अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम्। तज्जनाः पर्युपासन्ते सत्यं सन्तः समासते।। तथा कुर्वन् यथाकालभोजी उपवासफलं लभेतेत्यर्थः।।

amṛtaṃ brāhmaṇocchiṣṭaṃ jananyā hṛdayaṃ kṛtam| tajjanāḥ paryupāsante satyaṃ santaḥ samāsate|| tathā kurvan yathākālabhojī upavāsaphalaṃ labhetetyarthaḥ||

Verse 13

लोष्टमदीं तृणच्छेदी नखखादी तु यो नरः। नित्योच्छिष्टः संकसुको नेहायुर्विन्दते महत्।। ब्राह्मणभुक्तावशिष्टं मातुर्हृदयमिव हितकरं कृतं धात्रा तद्ये उपासते ते सत्यं ब्रह्म समासते आसादयन्ति।।

loṣṭamadīṃ tṛṇacchedī nakhakhādī tu yo naraḥ| nityocchiṣṭaḥ saṃkasuko nehāyurvindate mahat|| brāhmaṇabhuktāvaśiṣṭaṃ māturhṛdayamiva hitakaraṃ kṛtaṃ dhātrā tadye upāsate te satyaṃ brahma samāsate āsādayanti||

Verse 14

यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात्। भक्षयेन्न वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत्।। संकसुकः कामलोभादिवशः।।

yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsaṃ nivṛtto māṃsabhakṣaṇāt| bhakṣayenna vṛthāmāṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ ca varjayet|| saṃkasukaḥ kāmalobhādivaśaḥ||

Verse 15

स्वदेशे परदेशे वा अतिर्थि नोपवासयेत्। काम्यकर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत्।।

svadeśe paradeśe vā atirthi nopavāsayet| kāmyakarmaphalaṃ labdhvā gurūṇāmupapādayet||

Verse 16

गुरूणामासनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम्। गुरूनभ्यर्च्य युज्येत आयुषा यशसा श्रिया।।

gurūṇāmāsanaṃ deyaṃ kartavyaṃ cābhivādanam| gurūnabhyarcya yujyeta āyuṣā yaśasā śriyā||

Verse 17

नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम्। मैथुनं सततं धर्म्यं गुह्ये चैव समाचरेत्।। वृथामांसमसंस्कृतमांसम्।।

nekṣetādityamudyantaṃ na ca nagnāṃ parastriyam| maithunaṃ satataṃ dharmyaṃ guhye caiva samācaret|| vṛthāmāṃsamasaṃskṛtamāṃsam||

Verse 18

तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिः। सर्वमार्यकृतं धर्म्यं वालसंस्पर्शनानि च।। धर्म्यं ऋतुकालिकम्। गुह्ये रहसि।।

tīrthānāṃ hṛdayaṃ tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuciḥ| sarvamāryakṛtaṃ dharmyaṃ vālasaṃsparśanāni ca|| dharmyaṃ ṛtukālikam| guhye rahasi||

Verse 19

दर्शनेदर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत्। सायं प्रातश्च विप्राणां प्रदिष्टमभिवादनम्।। हृदयं रहस्यम्। तीर्थं गुरुः। शुचिरग्निः। आर्यकृतं शिष्टाचरितम्। वालं गोपुच्छम्। सर्वमार्यकृतं चौक्ष्यमिति झ. पाठः।।

darśanedarśane nityaṃ sukhapraśnamudāharet| sāyaṃ prātaśca viprāṇāṃ pradiṣṭamabhivādanam|| hṛdayaṃ rahasyam| tīrthaṃ guruḥ| śuciragniḥ| āryakṛtaṃ śiṣṭācaritam| vālaṃ gopuccham| sarvamāryakṛtaṃ caukṣyamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 20

देवगोष्ठे गवां मध्ये ब्राह्मणानां क्रियापथे। स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत्।। प्रदिष्टं कर्तव्यत्वेनोपदिष्टम्।।

devagoṣṭhe gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ kriyāpathe| svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇimuddharet|| pradiṣṭaṃ kartavyatvenopadiṣṭam||

Verse 21

सायं प्रातश्च विप्राणां पूजनं च यथाविधि। पण्यानां शोभते पण्यं कृषीणामृद्ध्यतां कृषिः। बहुकारं च सस्यानां वाह्ये वाहो गवां तथा।। दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् यज्ञोपवीती भवेत्।।

sāyaṃ prātaśca viprāṇāṃ pūjanaṃ ca yathāvidhi| paṇyānāṃ śobhate paṇyaṃ kṛṣīṇāmṛddhyatāṃ kṛṣiḥ| bahukāraṃ ca sasyānāṃ vāhye vāho gavāṃ tathā|| dakṣiṇaṃ pāṇimuddharet yajñopavītī bhavet||

Verse 22

संपन्नं भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा। सुशृतं पायसे ब्रूयाद्यवाग्वां कृसरे तथा।। विप्राणां पूजनमेवोत्तमं पण्यमुत्तमा कृषिश्च तद्वत् दृष्टफलमित्यर्थः। सस्यानां धान्यानां बहुकारं बहुलीकरणं च तदेव गवामिन्द्रियाणां वाह्ये प्राप्ये। वाहप्रापणम्। दिव्यस्त्र्यन्नपानादीष्टप्राप्तिरपि विप्राणां पूजनमेव पण्यादिवदेष्टव्यमित्यर्थः।।

saṃpannaṃ bhojane nityaṃ pānīye tarpaṇaṃ tathā| suśṛtaṃ pāyase brūyādyavāgvāṃ kṛsare tathā|| viprāṇāṃ pūjanamevottamaṃ paṇyamuttamā kṛṣiśca tadvat dṛṣṭaphalamityarthaḥ| sasyānāṃ dhānyānāṃ bahukāraṃ bahulīkaraṇaṃ ca tadeva gavāmindriyāṇāṃ vāhye prāpye| vāhaprāpaṇam| divyastryannapānādīṣṭaprāptirapi viprāṇāṃ pūjanameva paṇyādivadeṣṭavyamityarthaḥ||

Verse 23

श्मश्रुकर्मणि संप्राप्ते क्षुते स्नानेऽथ भोजने। व्याधितानां च सर्वेषामायुष्ममभिनन्दनम्।। पूजनप्रकारमाह संपन्नमिति। भोजने दीयमाने संपन्नमिति ब्रूयाद्दाता। सुसंपन्नमिति प्रतिग्रहीता। एवमुत्तरत्र।।

śmaśrukarmaṇi saṃprāpte kṣute snāne'tha bhojane| vyādhitānāṃ ca sarveṣāmāyuṣmamabhinandanam|| pūjanaprakāramāha saṃpannamiti| bhojane dīyamāne saṃpannamiti brūyāddātā| susaṃpannamiti pratigrahītā| evamuttaratra||

Verse 24

प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत्। सुतैः स्त्रिया च शयनं सह भोज्यं च वर्जयेत्।। संप्राप्ते कृते सति। विप्राणामभिनन्दनं वन्दनादिना संतोषणं कार्यमिति शेषः।।

pratyādityaṃ na meheta na paśyedātmanaḥ śakṛt| sutaiḥ striyā ca śayanaṃ saha bhojyaṃ ca varjayet|| saṃprāpte kṛte sati| viprāṇāmabhinandanaṃ vandanādinā saṃtoṣaṇaṃ kāryamiti śeṣaḥ||

Verse 25

त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत्। अवराणां समानानामुभयं नैव दुष्यति।।

tvaṃkāraṃ nāmadheyaṃ ca jyeṣṭhānāṃ parivarjayet| avarāṇāṃ samānānāmubhayaṃ naiva duṣyati||

Verse 26

हृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम्। ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने।। प्रत्यादित्यमादित्याभिमुखो न मेहेत न मूत्रमुत्सृजेत्। शकृत्पुरीषम्। पु्तरैस्त्रिया च सुहृदा सह भुक्तं च वर्जयेत् इति ट. पाठः।।

hṛdayaṃ pāpavṛttānāṃ pāpamākhyāti vaikṛtam| jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane|| pratyādityamādityābhimukho na meheta na mūtramutsṛjet| śakṛtpurīṣam| putaraistriyā ca suhṛdā saha bhuktaṃ ca varjayet iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 27

ज्ञानपूर्वकृतं पापं छादयन्त्यबहुश्रुताः। नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्त्येव दिवौकसः।।

jñānapūrvakṛtaṃ pāpaṃ chādayantyabahuśrutāḥ| nainaṃ manuṣyāḥ paśyanti paśyantyeva divaukasaḥ||

Verse 28

पापेनापिहितं पापं पापमेवानुवर्तते। धर्मेणापिहितो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते। धार्मिकेण कृतो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते।। वैकृतं नेत्रादिविकारः। पापं हृदयमाख्याति गूहमानाः पापम्।।

pāpenāpihitaṃ pāpaṃ pāpamevānuvartate| dharmeṇāpihito dharmo dharmamevānuvartate| dhārmikeṇa kṛto dharmo dharmamevānuvartate|| vaikṛtaṃ netrādivikāraḥ| pāpaṃ hṛdayamākhyāti gūhamānāḥ pāpam||

Verse 29

पापं कृतं न स्मरतीह मूढो विवर्तमानस्य तदेति कर्तुः। राहुर्यथा चन्द्रमुपैति चापि तथाऽबुधं पापमुपैति कर्म।।

pāpaṃ kṛtaṃ na smaratīha mūḍho vivartamānasya tadeti kartuḥ| rāhuryathā candramupaiti cāpi tathā'budhaṃ pāpamupaiti karma||

Verse 30

आशया संचितं द्रव्यं दुःखेनैवोपभुज्यते। तद्बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते।। पापं पापिम्। पापं प्रकाशनीयं धर्मस्तु गोपनीय इत्यर्थः।।

āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ duḥkhenaivopabhujyate| tadbudhā na praśaṃsanti maraṇaṃ na pratīkṣate|| pāpaṃ pāpim| pāpaṃ prakāśanīyaṃ dharmastu gopanīya ityarthaḥ||

Verse 31

मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः। तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत्।। मरणं कर्तृ।।

mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ| tasmātsarveṣu bhūteṣu manasā śivamācaret|| maraṇaṃ kartṛ||

Verse 32

एक एव चरेद्धर्मं नास्ति धर्मे सहायता। केवलं विधिमासाद्य सहायः किं करिष्यति।।

eka eva careddharmaṃ nāsti dharme sahāyatā| kevalaṃ vidhimāsādya sahāyaḥ kiṃ kariṣyati||

Verse 33

धर्मो योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि। प्रेत्यभावे सुखं धर्माच्न्छश्वत्तैरुपभुज्यते।।

dharmo yonirmanuṣyāṇāṃ devānāmamṛtaṃ divi| pretyabhāve sukhaṃ dharmācnchaśvattairupabhujyate||