Adhyaya 187

Verse 1

भरद्वाजंप्रति भृगुणा ब्राह्मणादिवर्णलक्षणकथनम्। वैराग्यस्य मुक्तिसाधनताकथनं च।। 1।। भरद्वाज उवाच। ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम। वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर।।

bharadvājaṃprati bhṛguṇā brāhmaṇādivarṇalakṣaṇakathanam| vairāgyasya muktisādhanatākathanaṃ ca|| 1|| bharadvāja uvāca| brāhmaṇaḥ kena bhavati kṣatriyo vā dvijottama| vaiśyaḥ śūdraśca viprarṣe tadbrūhi vadatāṃ vara||

Verse 2

भृगुरुवाच। जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः। वेदाध्ययनसंपन्नः षट्‌सु कर्मस्ववस्थितः।।

bhṛguruvāca| jātakarmādibhiryastu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ| vedādhyayanasaṃpannaḥ ṣaṭ‌su karmasvavasthitaḥ||

Verse 3

शौचाचारस्थितः सम्यग्विघसाशी गुरुप्रियः। नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्ताशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 187।।

śaucācārasthitaḥ samyagvighasāśī gurupriyaḥ| nityavratī satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 187||

Verse 4

सत्यं दानमथाद्रोह आनृशंस्यं क्षमा धृणा। तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः।।

satyaṃ dānamathādroha ānṛśaṃsyaṃ kṣamā dhṛṇā| tapaśca dṛśyate yatra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ||

Verse 5

क्षत्रजं सेवते कर्म देवाध्ययनसंगतः। दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते।। विघसं ब्राह्मणादिभुक्तशेषम्।।

kṣatrajaṃ sevate karma devādhyayanasaṃgataḥ| dānādānaratiryastu sa vai kṣatriya ucyate|| vighasaṃ brāhmaṇādibhuktaśeṣam||

Verse 6

कृपिगोरक्षवाणिज्यं यो विशत्यनिशं शुचिः। वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः।। क्षत्रं हिंसा तदर्थं जातं क्षत्रजं युद्धात्मकं कर्म। आदानं प्रजाभ्यः।।

kṛpigorakṣavāṇijyaṃ yo viśatyaniśaṃ śuciḥ| vedādhyayanasaṃpannaḥ sa vaiśya iti saṃjñitaḥ|| kṣatraṃ hiṃsā tadarthaṃ jātaṃ kṣatrajaṃ yuddhātmakaṃ karma| ādānaṃ prajābhyaḥ||

Verse 7

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः। त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः।।

sarvabhakṣaratirnityaṃ sarvakarmakaro'śuciḥ| tyaktavedastvanācāraḥ sa vai śūdra iti smṛtaḥ||

Verse 8

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते। न वै शूद्रो भवेच्छ्रद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः।। वाणिज्या पशुरक्षा च कृष्यादानरतिः शुचिः। इति झ. पाठः।।

śūdre caitadbhavellakṣyaṃ dvije tacca na vidyate| na vai śūdro bhavecchradro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ|| vāṇijyā paśurakṣā ca kṛṣyādānaratiḥ śuciḥ| iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 9

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः। एतत्पवित्रं ज्ञातव्यं तथा चैवात्मसंयमः।।

sarvopāyaistu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ| etatpavitraṃ jñātavyaṃ tathā caivātmasaṃyamaḥ||

Verse 10

वार्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुच्छ्रितौ।। एतत्सत्यादिसप्तकम्। द्विजे त्रैवर्णिके। धर्म एव वर्णविभागे कारणं न जातिरित्यर्थः।।

vāryau sarvātmanā tau hi śreyoghātārthamucchritau|| etatsatyādisaptakam| dvije traivarṇike| dharma eva varṇavibhāge kāraṇaṃ na jātirityarthaḥ||

Verse 11

नित्यं क्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेच्च मत्सरात्। विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः।।

nityaṃ krodhācchriyaṃ rakṣettapo rakṣecca matsarāt| vidyāṃ mānāpamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ||

Verse 12

यस्य सर्वे समारम्भा निराशाबन्धना द्विज। त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी च स बुद्धिमान्।। तौ क्रोधलोभौ।।

yasya sarve samārambhā nirāśābandhanā dvija| tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī ca sa buddhimān|| tau krodhalobhau||

Verse 13

अहिंस्रः सर्वभूतानां मैत्रायणगतिश्चरेत्। परिग्रहान्परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या जितेन्द्रियः। अचलं स्थानमातिष्ठेदिह चामुत्र चोभयोः।। आशैव बन्धनं तद्वर्जिता निराशाबन्धनाः समारम्भाः सम्यगारभ्यन्त इति यज्ञादयः। हुतमघ्नौ ब्राह्मणे वा दत्तमग्निहोत्रनित्यश्राद्धादि। त्यागे फलत्यागनिमित्तम्। निराशीर्बन्धना द्विजेति घ. झ.ट. पाठः।।

ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ maitrāyaṇagatiścaret| parigrahānparityajya bhavedbuddhyā jitendriyaḥ| acalaṃ sthānamātiṣṭhediha cāmutra cobhayoḥ|| āśaiva bandhanaṃ tadvarjitā nirāśābandhanāḥ samārambhāḥ samyagārabhyanta iti yajñādayaḥ| hutamaghnau brāhmaṇe vā dattamagnihotranityaśrāddhādi| tyāge phalatyāganimittam| nirāśīrbandhanā dvijeti gha. jha.ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 14

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना। अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना।। मैत्रं मित्रभावस्तदेवायनं परं प्राप्यं स्थानं तत्र गतिर्यस्य सः। स्थानमात्मानमातिष्ठेत् आभिमुख्येन तिष्ठेत्। आत्मध्यानपरो भवेदित्यर्थः।।

taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā| ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā|| maitraṃ mitrabhāvastadevāyanaṃ paraṃ prāpyaṃ sthānaṃ tatra gatiryasya saḥ| sthānamātmānamātiṣṭhet ābhimukhyena tiṣṭhet| ātmadhyānaparo bhavedityarthaḥ||

Verse 15

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः। अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्।।

indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti sthitiḥ| avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam||

Verse 16

अविस्रम्भे न गन्तव्यं विस्रम्भे धारयेन्मनः। मनः प्राणे निगृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत्।।

avisrambhe na gantavyaṃ visrambhe dhārayenmanaḥ| manaḥ prāṇe nigṛhṇīyātprāṇaṃ brahmaṇi dhārayet||

Verse 17

निर्वेदादेव निर्वायान्न च किंचिद्विचिन्तयेत्। सुखं वै ब्राह्मणो ब्रह्म स वै तेनाधिगच्छति।। सङ्गेषु ममेदमिति सङ्गहेतुषु पुत्रदारादिषु।।

nirvedādeva nirvāyānna ca kiṃcidvicintayet| sukhaṃ vai brāhmaṇo brahma sa vai tenādhigacchati|| saṅgeṣu mamedamiti saṅgahetuṣu putradārādiṣu||

Verse 18

शौचेन सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः। सानुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम्।।

śaucena satataṃ yuktaḥ sadācārasamanvitaḥ| sānukrośaśca bhūteṣu taddvijātiṣu lakṣaṇam||