Adhyaya 18

Verse 1

अर्जुनेन युधिष्ठिरंप्रति जनकतद्भार्यासंवादकथनपूर्वकं कर्तव्योपदेशः।। 1।। वैशंपायन उवाच। तूष्णींभूतं तु राजानं पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत्। संतप्तः शोकदुःखाभ्यां राजवाक्शल्यपीडितः।।

arjunena yudhiṣṭhiraṃprati janakatadbhāryāsaṃvādakathanapūrvakaṃ kartavyopadeśaḥ|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ punarevārjuno'bravīt| saṃtaptaḥ śokaduḥkhābhyāṃ rājavākśalyapīḍitaḥ||

Verse 2

अर्जुन उवाच। कथयन्ति पुरावृत्तमितिहासमिमं जनाः। विदेहराज्ञः संवादं भार्यया सह भारत।।

arjuna uvāca| kathayanti purāvṛttamitihāsamimaṃ janāḥ| videharājñaḥ saṃvādaṃ bhāryayā saha bhārata||

Verse 3

उत्सृज्य राज्यं भिक्षार्थं कृतबुद्धिं नरेश्वरम्। विदेहराजमहीषी दुःखिता प्रत्यभाषत।।

utsṛjya rājyaṃ bhikṣārthaṃ kṛtabuddhiṃ nareśvaram| videharājamahīṣī duḥkhitā pratyabhāṣata||

Verse 4

धनान्यपत्यं मित्राणि रत्नानि विविधानि च। पन्थानं पावनं हित्वा जनको मौढ्यमास्थितः।।

dhanānyapatyaṃ mitrāṇi ratnāni vividhāni ca| panthānaṃ pāvanaṃ hitvā janako mauḍhyamāsthitaḥ||

Verse 5

तं ददर्श प्रिया भार्या भैक्षवृत्तिमकिंचनम्। धानामुष्टिमुपासीनं निरीहं गतमत्सरम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि अष्टादशोऽध्यायः।। 18।।

taṃ dadarśa priyā bhāryā bhaikṣavṛttimakiṃcanam| dhānāmuṣṭimupāsīnaṃ nirīhaṃ gatamatsaram|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi aṣṭādaśo'dhyāyaḥ|| 18||

Verse 6

तमुवाच समामत्य भर्तारमकुतोभयम्। क्रुद्धा मनस्विनी भार्या विविक्ते हेतुमद्वचः।।

tamuvāca samāmatya bhartāramakutobhayam| kruddhā manasvinī bhāryā vivikte hetumadvacaḥ||

Verse 7

कथमुत्सृज्य राज्यं स्वं धनधान्यसमन्वितम्। कापालीं वृत्तिमास्थाय धान्यमुष्टिमुपाससे।।

kathamutsṛjya rājyaṃ svaṃ dhanadhānyasamanvitam| kāpālīṃ vṛttimāsthāya dhānyamuṣṭimupāsase||

Verse 8

प्रतिज्ञा तेऽन्यथा राजन्विचेष्टा चान्यथा तव। यद्राज्यं महदुत्सृज्य स्वल्पे लुभ्यसि पार्थिव।। धाना भृष्टयवाः। निरीहं वितृष्णम्।।

pratijñā te'nyathā rājanviceṣṭā cānyathā tava| yadrājyaṃ mahadutsṛjya svalpe lubhyasi pārthiva|| dhānā bhṛṣṭayavāḥ| nirīhaṃ vitṛṣṇam||

Verse 9

नैतेनातिथयो राजन्देवर्षिपितरस्तथा। अद्य शक्यास्त्वया भर्तुं मोघस्तेऽयं परिश्रमः।। स्वल्पे मुह्यसीति द.थ. पाठः। प्रतिज्ञाते ते वृथेति ड. पाठः।।

naitenātithayo rājandevarṣipitarastathā| adya śakyāstvayā bhartuṃ moghaste'yaṃ pariśramaḥ|| svalpe muhyasīti da.tha. pāṭhaḥ| pratijñāte te vṛtheti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 10

देवतातिथिभिश्चैव पितृभिश्चैव पार्थिव। सर्वैरेतैः परित्यक्तः परिव्रजसि निष्क्रियः।।

devatātithibhiścaiva pitṛbhiścaiva pārthiva| sarvairetaiḥ parityaktaḥ parivrajasi niṣkriyaḥ||

Verse 11

यस्त्वं त्रैविद्यवृद्धानां ब्राह्मणानां सहस्रशः। भर्ता भूत्वा च लोकस्य सोऽद्यान्यैर्भूतिमिच्छसि।।

yastvaṃ traividyavṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ| bhartā bhūtvā ca lokasya so'dyānyairbhūtimicchasi||

Verse 12

श्रियं हित्वा प्रदीप्तां त्वं श्ववत्संप्रति वीक्ष्यसे। अपुत्रा जननी तेऽद्य कौसल्या चापतिस्त्वया।। एतेन धानामुष्टिना।।

śriyaṃ hitvā pradīptāṃ tvaṃ śvavatsaṃprati vīkṣyase| aputrā jananī te'dya kausalyā cāpatistvayā|| etena dhānāmuṣṭinā||

Verse 13

आश्रिता धर्मकामास्त्वां क्षत्रियाः पर्युपासते। त्वदाशामभिकाङ्क्षन्तः कृपणाः फलहेतुकाः।। कौसल्या पातिता त्वयेति ट. ड. थ. पाठः।।

āśritā dharmakāmāstvāṃ kṣatriyāḥ paryupāsate| tvadāśāmabhikāṅkṣantaḥ kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ|| kausalyā pātitā tvayeti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 14

तांश्च त्वं विफलान्कृत्वा कं नु लोकं गमिष्यसि। राजन्संशयिते मोक्षे परतन्त्रेषु देहिषु।।

tāṃśca tvaṃ viphalānkṛtvā kaṃ nu lokaṃ gamiṣyasi| rājansaṃśayite mokṣe paratantreṣu dehiṣu||

Verse 15

नैव तेऽस्ति परो लोको नापरः पापकर्मणः। धर्म्यान्दारान्परित्यज्य यस्त्वमिच्छसि जीवितुम्।।

naiva te'sti paro loko nāparaḥ pāpakarmaṇaḥ| dharmyāndārānparityajya yastvamicchasi jīvitum||

Verse 16

स्रजो गन्धानलंकारान्वासांसि विविधानि च। किमर्थमभिसंत्यज्य परिव्रजसि निष्क्रियः।।

srajo gandhānalaṃkārānvāsāṃsi vividhāni ca| kimarthamabhisaṃtyajya parivrajasi niṣkriyaḥ||

Verse 17

निपानं सर्वभूतानां भूत्वा त्वं पावनं महत। आढ्यो वनस्पतिर्भूत्वा सोन्यांस्त्वं पर्युपाससे।। फलहेतुकाः फलार्थिनः।।

nipānaṃ sarvabhūtānāṃ bhūtvā tvaṃ pāvanaṃ mahata| āḍhyo vanaspatirbhūtvā sonyāṃstvaṃ paryupāsase|| phalahetukāḥ phalārthinaḥ||

Verse 18

खादन्ति हस्तिनं न्यासे क्रव्यादा बहवोऽप्युत। बहवः कृमयश्चैव किं पुनस्त्वामनर्थकम्।। निपीयतेऽस्मिन्स्वेच्छया गोभिर्जलमिति निपानं आहावः। कूपोपान्तस्थक्षुद्रजलाशय इतियावत्। तथा आढ्यः फलवान्।।

khādanti hastinaṃ nyāse kravyādā bahavo'pyuta| bahavaḥ kṛmayaścaiva kiṃ punastvāmanarthakam|| nipīyate'sminsvecchayā gobhirjalamiti nipānaṃ āhāvaḥ| kūpopāntasthakṣudrajalāśaya itiyāvat| tathā āḍhyaḥ phalavān||

Verse 19

य इमां कुण्डिकां भिन्द्यान्त्रिविष्टब्धं च यो हरेत्। वासश्चापि हरेत्तस्मिन्कथं ते मानसं भवेत्।। हस्तिनमपि न्यासे कृते सति क्रव्यादा मांसादाः खादन्ति। अनर्थकं सर्वपुरुषार्थहीनम्।।

ya imāṃ kuṇḍikāṃ bhindyāntriviṣṭabdhaṃ ca yo haret| vāsaścāpi harettasminkathaṃ te mānasaṃ bhavet|| hastinamapi nyāse kṛte sati kravyādā māṃsādāḥ khādanti| anarthakaṃ sarvapuruṣārthahīnam||

Verse 20

यस्त्वं सर्वं समुत्सृज्य धानामुष्टिमनुग्रहः। यदनेन कृतं सर्वं किमिदं मम दीयते।। त्रिविष्टब्धं त्रिदण्डम्।।

yastvaṃ sarvaṃ samutsṛjya dhānāmuṣṭimanugrahaḥ| yadanena kṛtaṃ sarvaṃ kimidaṃ mama dīyate|| triviṣṭabdhaṃ tridaṇḍam||

Verse 21

धानामुष्टेरिहार्थश्चेत्प्रतिज्ञा ते विनश्यति। का वाऽहं तव को मे त्वं कश्च ते मय्यनुग्रहः।।

dhānāmuṣṭerihārthaścetpratijñā te vinaśyati| kā vā'haṃ tava ko me tvaṃ kaśca te mayyanugrahaḥ||

Verse 22

प्रशाधि पृथिवीं राजन्यत्र तेऽनुग्रहो भवेत्। प्रासादे शयनं यानं वासांस्याभरणानि च।।

praśādhi pṛthivīṃ rājanyatra te'nugraho bhavet| prāsāde śayanaṃ yānaṃ vāsāṃsyābharaṇāni ca||

Verse 23

श्रियां निराशैरधनेस्त्यक्तमित्रैरकिंचनैः। सौखिकैः संभृतो योऽर्थः स संत्यजति किंनु तं।। अनुग्रहः अन्वग्रहीः। यदानेन समं सर्वं किमिदं ह्यवसीयते इति झ. पाठः। तत्र अवसीयसे अध्यवस्यति। अनेन धानामुष्टिना सर्वं राज्यादिकं समम्। सङ्गित्वाविशेषात् इत्यर्थः।।

śriyāṃ nirāśairadhanestyaktamitrairakiṃcanaiḥ| saukhikaiḥ saṃbhṛto yo'rthaḥ sa saṃtyajati kiṃnu taṃ|| anugrahaḥ anvagrahīḥ| yadānena samaṃ sarvaṃ kimidaṃ hyavasīyate iti jha. pāṭhaḥ| tatra avasīyase adhyavasyati| anena dhānāmuṣṭinā sarvaṃ rājyādikaṃ samam| saṅgitvāviśeṣāt ityarthaḥ||

Verse 24

योऽत्यन्तं प्रतिगृह्णीयाद्यश्च दद्यात्सदैव हि। तयोस्त्वमन्तरं विद्धि श्रेयांस्ताभ्यां क उच्यते।।

yo'tyantaṃ pratigṛhṇīyādyaśca dadyātsadaiva hi| tayostvamantaraṃ viddhi śreyāṃstābhyāṃ ka ucyate||

Verse 25

सदैव याचमानेषु तथा दम्भान्वितेषु च। एतेषु दक्षिणा दत्ता दावाग्राविव दुर्हुतम्।। सौखिकैः संभृतानर्थान्यः संत्यजति किंनु तत् इति झ. पाठः। तत्र सौखिकैः परममुखार्थिभिः संन्यासिभिः। संभृतानर्थान् कुण्डिकादीन् वीक्ष्य यः स्वयमपि तथा करोति स किंनु तद्राज्यादिकं त्यजति। अपितु नैव त्यजति। किंतूचितं परिग्रहं त्यक्त्वा दैवोपहतत्वादनुचितं परिग्रहान्तरमेव करोतीत्यसङ्गत्वमस्य दुर्लभमित्यर्थः।।

sadaiva yācamāneṣu tathā dambhānviteṣu ca| eteṣu dakṣiṇā dattā dāvāgrāviva durhutam|| saukhikaiḥ saṃbhṛtānarthānyaḥ saṃtyajati kiṃnu tat iti jha. pāṭhaḥ| tatra saukhikaiḥ paramamukhārthibhiḥ saṃnyāsibhiḥ| saṃbhṛtānarthān kuṇḍikādīn vīkṣya yaḥ svayamapi tathā karoti sa kiṃnu tadrājyādikaṃ tyajati| apitu naiva tyajati| kiṃtūcitaṃ parigrahaṃ tyaktvā daivopahatatvādanucitaṃ parigrahāntarameva karotītyasaṅgatvamasya durlabhamityarthaḥ||

Verse 26

जातवेदा यथा राजन्नादग्ध्वैवोपशाम्यति। सदैव याचमानो वै तथा शाम्यति न द्विजः।। सदैव वाचमानः परिव्राट्। सदैव याचमानेषु सत्सु (दण्ड)डम्भविवर्जिषु इति ट.ड. थ. द. पाठः।।

jātavedā yathā rājannādagdhvaivopaśāmyati| sadaiva yācamāno vai tathā śāmyati na dvijaḥ|| sadaiva vācamānaḥ parivrāṭ| sadaiva yācamāneṣu satsu (daṇḍa)ḍambhavivarjiṣu iti ṭa.ḍa. tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 27

सतां वै ददतोऽन्नं च लोकेऽस्मिन्प्रकृतिर्ध्रुवा। न चेद्राजा भवेद्दाता कुतः स्युर्मोक्षकाङ्क्षिणः।। सदैव याचमानो हि तथा शाम्यति वै द्विजः। इति झ. पाठः।।

satāṃ vai dadato'nnaṃ ca loke'sminprakṛtirdhruvā| na cedrājā bhaveddātā kutaḥ syurmokṣakāṅkṣiṇaḥ|| sadaiva yācamāno hi tathā śāmyati vai dvijaḥ| iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 28

अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तत एव च। अन्नात्प्राणः प्रभवति अन्नदः प्राणदो भवेत्।।

annādgṛhasthā loke'sminbhikṣavastata eva ca| annātprāṇaḥ prabhavati annadaḥ prāṇado bhavet||

Verse 29

गृहस्थेभ्योऽपि निर्मुक्ता गृहस्थानेव संश्रिताः। प्रभवं च प्रतिष्ठां च दान्ता विन्दन्त आसते।।

gṛhasthebhyo'pi nirmuktā gṛhasthāneva saṃśritāḥ| prabhavaṃ ca pratiṣṭhāṃ ca dāntā vindanta āsate||

Verse 30

त्यागान्न भिक्षुकं विन्द्यान्न मौढ्यान्न च याचनात्। ऋजुस्तु योऽर्थं त्यजति तं मुक्तं विद्धि भिक्षुकम्।।

tyāgānna bhikṣukaṃ vindyānna mauḍhyānna ca yācanāt| ṛjustu yo'rthaṃ tyajati taṃ muktaṃ viddhi bhikṣukam||

Verse 31

असक्तः शक्तवद्गच्छन्निः सङ्गो मुक्तबन्धनः। समः शत्रौ च मित्रे च स वै मुक्तो महीपते।।

asaktaḥ śaktavadgacchanniḥ saṅgo muktabandhanaḥ| samaḥ śatrau ca mitre ca sa vai mukto mahīpate||

Verse 32

परिव्रजन्ति दानार्थं मुण्डाः काषायवाससः। सिता बहुविधैः पाशैः संचिन्वन्तो वृथामिषम्।। सतां संन्यासिनां प्रकृतिर्जीवनम्। सतां च वेदा अन्नं च लोकेऽस्मिन्प्रकृतिर्ध्रुवा। अन्नदाता भवेद्दाता कुशास्त्रं मोक्षकाङ्क्षिणः। इति ट.ड.थ.द. पाठः।।

parivrajanti dānārthaṃ muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ| sitā bahuvidhaiḥ pāśaiḥ saṃcinvanto vṛthāmiṣam|| satāṃ saṃnyāsināṃ prakṛtirjīvanam| satāṃ ca vedā annaṃ ca loke'sminprakṛtirdhruvā| annadātā bhaveddātā kuśāstraṃ mokṣakāṅkṣiṇaḥ| iti ṭa.ḍa.tha.da. pāṭhaḥ||

Verse 33

त्रयीं च नामवार्तां च त्यक्त्वा पुत्रान्व्रजन्ति ये। त्रिविष्टब्धं च वासश्च प्रतिगृह्णन्त्यबुद्धयः।।

trayīṃ ca nāmavārtāṃ ca tyaktvā putrānvrajanti ye| triviṣṭabdhaṃ ca vāsaśca pratigṛhṇantyabuddhayaḥ||

Verse 34

अनिष्कषाये काषायमीहार्थमिति विद्धि तम्‌। धर्मध्वजानां मुण्डानां वृत्त्यर्थमिति मे मतिः।। परिव्रजन्ति येऽनर्था इति ट. ड. पाठः।।

aniṣkaṣāye kāṣāyamīhārthamiti viddhi tam‌| dharmadhvajānāṃ muṇḍānāṃ vṛttyarthamiti me matiḥ|| parivrajanti ye'narthā iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 35

काषायैरजिनैश्चीरैर्नग्नान्मुण्डाञ्जटाधरान्। बिभ्रत्साधून्महाराज जय लोकाञ्जितेन्द्रियः।।

kāṣāyairajinaiścīrairnagnānmuṇḍāñjaṭādharān| bibhratsādhūnmahārāja jaya lokāñjitendriyaḥ||

Verse 36

अग्न्याधेयानि गुर्वर्थं क्रतूनपि सुदक्षिणान्। ददात्यहरहः पूर्वं को नु धर्मरतस्ततः।।

agnyādheyāni gurvarthaṃ kratūnapi sudakṣiṇān| dadātyaharahaḥ pūrvaṃ ko nu dharmaratastataḥ||

Verse 37

अर्जुन उवाच। तत्त्वज्ञो जनको राजा लोकेऽस्मिन्निति गीयते। सोऽप्यासीन्मोहसंपन्नो मा मोहवशमन्वगाः।।

arjuna uvāca| tattvajño janako rājā loke'sminniti gīyate| so'pyāsīnmohasaṃpanno mā mohavaśamanvagāḥ||

Verse 38

एवं धर्ममनुक्रान्ता सदा दानतपः पराः। आनृशंस्यगुणोपेताः कामक्रोधविवर्जिताः।।

evaṃ dharmamanukrāntā sadā dānatapaḥ parāḥ| ānṛśaṃsyaguṇopetāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ||

Verse 39

प्रजानां पालने युक्ता दममुत्तममास्थिताः। इष्ट्वा लोकानवाप्स्यामो गुरुवृद्धोपचायिनः।।

prajānāṃ pālane yuktā damamuttamamāsthitāḥ| iṣṭvā lokānavāpsyāmo guruvṛddhopacāyinaḥ||

Verse 40

देवतातिथिभूतानां निर्वपन्तो यथाविधि। स्थानमिष्टमवाप्स्यामो ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः।।

devatātithibhūtānāṃ nirvapanto yathāvidhi| sthānamiṣṭamavāpsyāmo brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ||