Adhyaya 186

Verse 1

भृगुणा भरद्वाजंप्रति सर्वेषां ब्राह्मणत्वाविशेषेपि क्षत्रियादिवर्णविभागस्य तत्तत्स्वैराचारनिबन्धनत्वोक्तिः।। 1।। भृगुरुवाच। असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतीन्। आत्मतेजोभिनिर्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान्।।

bhṛguṇā bharadvājaṃprati sarveṣāṃ brāhmaṇatvāviśeṣepi kṣatriyādivarṇavibhāgasya tattatsvairācāranibandhanatvoktiḥ|| 1|| bhṛguruvāca| asṛjadbrāhmaṇāneva pūrvaṃ brahmā prajāpatīn| ātmatejobhinirvṛttānbhāskarāgnisamaprabhān||

Verse 2

ततः सत्यं च धर्मं च तपो ब्रह्म च शाश्वतम्। आचारं चैव शौचं च सर्गादौ विदधे प्रभुः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षडशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 186।।

tataḥ satyaṃ ca dharmaṃ ca tapo brahma ca śāśvatam| ācāraṃ caiva śaucaṃ ca sargādau vidadhe prabhuḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣaḍaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 186||

Verse 3

देवदानवगन्वर्गा दैत्यासुरमहोरगाः। यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा।।

devadānavaganvargā daityāsuramahoragāḥ| yakṣarākṣasanāgāśca piśācā manujāstathā||

Verse 4

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम। ये चान्ये भूतसङ्घानां संघातास्तांश्च निर्ममे।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca dvijasattama| ye cānye bhūtasaṅghānāṃ saṃghātāstāṃśca nirmame||

Verse 5

ब्राह्मणानां सितो वर्णः क्षत्रियाणां तु लोहितः। वैश्यानां पीतको वर्णः शूद्राणामसितस्तथा।। स्वर्गाय विदधे इति ध. झ. पाठः।।

brāhmaṇānāṃ sito varṇaḥ kṣatriyāṇāṃ tu lohitaḥ| vaiśyānāṃ pītako varṇaḥ śūdrāṇāmasitastathā|| svargāya vidadhe iti dha. jha. pāṭhaḥ||

Verse 6

भरद्वाज उवाच। चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभज्यते। सर्वेषां खलु वर्णानां दृश्यते वर्णसंकरः।। सितः स्वच्छः सत्वगुणः। लोहितो रजोगुणः। पीतकः रजस्तमोव्यामिश्रः। असितः कृष्णः।।

bharadvāja uvāca| cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇo vibhajyate| sarveṣāṃ khalu varṇānāṃ dṛśyate varṇasaṃkaraḥ|| sitaḥ svacchaḥ satvaguṇaḥ| lohito rajoguṇaḥ| pītakaḥ rajastamovyāmiśraḥ| asitaḥ kṛṣṇaḥ||

Verse 7

कामः क्रोधो भयं लोभः शोकश्चिन्ता क्षुधा श्रमः। सर्वेषां नः प्रभवति कस्माद्वर्णो विभज्यते।। इदमाक्षिपति चातुर्वर्ण्यस्येति। वर्णेन जात्या वर्णः सात्विकत्वादिर्यदि विभज्यते तन्नेति शेषः। तत्र हेतुः सर्वेषामिति।।

kāmaḥ krodho bhayaṃ lobhaḥ śokaścintā kṣudhā śramaḥ| sarveṣāṃ naḥ prabhavati kasmādvarṇo vibhajyate|| idamākṣipati cāturvarṇyasyeti| varṇena jātyā varṇaḥ sātvikatvādiryadi vibhajyate tanneti śeṣaḥ| tatra hetuḥ sarveṣāmiti||

Verse 8

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्तं सशोणितम्। तनुः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते।।

svedamūtrapurīṣāṇi śleṣmā pittaṃ saśoṇitam| tanuḥ kṣarati sarveṣāṃ kasmādvarṇo vibhajyate||

Verse 9

जङ्गमानामसङ्ख्येयाः स्थावराणां च जातयः। तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः।। नोऽस्माकं ब्राह्मणानामपि।।

jaṅgamānāmasaṅkhyeyāḥ sthāvarāṇāṃ ca jātayaḥ| teṣāṃ vividhavarṇānāṃ kuto varṇaviniścayaḥ|| no'smākaṃ brāhmaṇānāmapi||

Verse 10

भृगुरुवाच। न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्राह्ममिदं जगत्। ब्राह्मणाः पूर्वसृष्टा हि कर्मभिर्वर्णतां गताः।। जगंमानां पश्वादीनाम्।।

bhṛguruvāca| na viśeṣo'sti varṇānāṃ sarvaṃ brāhmamidaṃ jagat| brāhmaṇāḥ pūrvasṛṣṭā hi karmabhirvarṇatāṃ gatāḥ|| jagaṃmānāṃ paśvādīnām||

Verse 11

कामभोगप्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधनाः प्रियसाहसाः। त्यक्तस्वधर्मा रक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः।। ब्राह्मं ब्राह्मणत्वजातिमत्। वर्णतां क्षत्रियादिभावम्।।

kāmabhogapriyāstīkṣṇāḥ krodhanāḥ priyasāhasāḥ| tyaktasvadharmā raktāṅgāste dvijāḥ kṣatratāṃ gatāḥ|| brāhmaṃ brāhmaṇatvajātimat| varṇatāṃ kṣatriyādibhāvam||

Verse 12

गोषु वृत्तिं समाधाय पीताः कृष्युपजीविनः। स्वधर्मान्नानुतिष्ठन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः।।

goṣu vṛttiṃ samādhāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ| svadharmānnānutiṣṭhanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ||

Verse 13

हिंसानृतप्रिया लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः। कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास्ते द्विजाः शूद्रता गताः।।

hiṃsānṛtapriyā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ| kṛṣṇāḥ śaucaparibhraṣṭāste dvijāḥ śūdratā gatāḥ||

Verse 14

इत्येतैः कर्मभिर्व्यस्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः। धर्मो यज्ञक्रिया चैषां नित्यं न प्रतिषिध्यते।। रक्ताङ्गा रजोगुणमयाः।।

ityetaiḥ karmabhirvyastā dvijā varṇāntaraṃ gatāḥ| dharmo yajñakriyā caiṣāṃ nityaṃ na pratiṣidhyate|| raktāṅgā rajoguṇamayāḥ||

Verse 15

इत्येते चतुरो वर्णा येषां ब्राह्मी सरस्वती। विहिता ब्रह्मणा पूर्वं लोभात्त्वज्ञानतां गताः।। व्यस्ताः पृथक्कृताः।।

ityete caturo varṇā yeṣāṃ brāhmī sarasvatī| vihitā brahmaṇā pūrvaṃ lobhāttvajñānatāṃ gatāḥ|| vyastāḥ pṛthakkṛtāḥ||

Verse 16

ब्राह्मणा ब्रह्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति। ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा।। चतुरश्चत्वारः। ब्राह्मी वेदमयी।।

brāhmaṇā brahmatantrasthāstapasteṣāṃ na naśyati| brahma dhārayatāṃ nityaṃ vratāni niyamāṃstathā|| caturaścatvāraḥ| brāhmī vedamayī||

Verse 17

ब्रह्म वैव परं सृष्टं ये तु जानन्ति ते द्विजाः। तेषां बहुविधास्त्वन्ये तत्रतत्र द्विजातयः।। ब्रह्मतन्त्रं वेदोक्तानुष्ठानम्।।

brahma vaiva paraṃ sṛṣṭaṃ ye tu jānanti te dvijāḥ| teṣāṃ bahuvidhāstvanye tatratatra dvijātayaḥ|| brahmatantraṃ vedoktānuṣṭhānam||

Verse 18

पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः। प्रनष्टज्ञानविज्ञानाः स्वच्छन्दाचारचेष्टिताः।।

piśācā rākṣasāḥ pretā vividhā mlecchajātayaḥ| pranaṣṭajñānavijñānāḥ svacchandācāraceṣṭitāḥ||

Verse 19

प्रजा ब्राह्मणसंस्काराः स्वकर्मकृतनिश्चयाः। ऋषिभिः स्वेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परैः।। ये न जानन्ति तेऽद्विजाः इति ध. झ. ट. पाठः।।

prajā brāhmaṇasaṃskārāḥ svakarmakṛtaniścayāḥ| ṛṣibhiḥ svena tapasā sṛjyante cāpare paraiḥ|| ye na jānanti te'dvijāḥ iti dha. jha. ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 20

आदिदेवसमुद्भूता ब्रह्ममूलाक्षयाव्यया। सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा।। ब्रह्मणि वेदे विहितो ब्राह्मणः संस्कारो यासां ता वेदोक्तसंस्कारवत्यः। अपरेऽर्वाचीना ऋषयः परैः प्राचीनैः सृज्यन्ते।।

ādidevasamudbhūtā brahmamūlākṣayāvyayā| sā sṛṣṭirmānasī nāma dharmatantraparāyaṇā|| brahmaṇi vede vihito brāhmaṇaḥ saṃskāro yāsāṃ tā vedoktasaṃskāravatyaḥ| apare'rvācīnā ṛṣayaḥ paraiḥ prācīnaiḥ sṛjyante||