Adhyaya 183

Verse 1

भरद्वाजंप्रति भृगुणा शरीरे प्राणापानादीनां कार्यविशेषरूपणम्।। 1।। भरद्वाज उवाच। पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत्। अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः।।

bharadvājaṃprati bhṛguṇā śarīre prāṇāpānādīnāṃ kāryaviśeṣarūpaṇam|| 1|| bharadvāja uvāca| pārthivaṃ dhātumāśritya śārīro'gniḥ kathaṃ bhavet| avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate'nilaḥ||

Verse 2

भृगुरुवाच। वायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघ। प्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली।।

bhṛguruvāca| vāyorgatimahaṃ brahmankīrtayiṣyāmi te'nagha| prāṇināmanilo dehānyathā ceṣṭayate balī||

Verse 3

श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन्। प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टने।।

śrito mūrdhānamagnistu śarīraṃ paripālayan| prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭane||

Verse 4

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः। मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः।।

sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ| mano buddhirahaṃkāro bhūtāni viṣayāśca saḥ||

Verse 5

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते। कोष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्र्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 183।।

evaṃ tviha sa sarvatra prāṇena paripālyate| koṣṭhatastu samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi tryaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 183||

Verse 6

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः। वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते।।

vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ| vahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate||

Verse 7

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते। उदान इति तं प्राहुरध्यात्मकुशला जनाः।।

prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartate| udāna iti taṃ prāhuradhyātmakuśalā janāḥ||

Verse 8

संधिष्वपि च सर्वेषु सन्निविष्टस्तथाऽनिलः। शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते।।

saṃdhiṣvapi ca sarveṣu sanniviṣṭastathā'nilaḥ| śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate||

Verse 9

धातुष्वग्निस्तु विततः समानोऽग्निः समीरितः। रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठते।।

dhātuṣvagnistu vitataḥ samāno'gniḥ samīritaḥ| rasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayannavatiṣṭhate||

Verse 10

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः। समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः।। पृष्ठतस्तु समानेनेति ट. थ. पाठः।।

apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamāhitaḥ| samanvitastvadhiṣṭhānaṃ samyakpacati pāvakaḥ|| pṛṣṭhatastu samāneneti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 11

आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम्। स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम्।। समन्वितः समानेनेति ट. ड. थ. पाठः।।

āsyaṃ hi pāyusaṃyuktamante syādgudasaṃjñitam| srotastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām|| samanvitaḥ samāneneti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 12

प्राणानां सन्निपाताच्च सन्निपातः प्रजायते। ऊष्मा सोग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम्।।

prāṇānāṃ sannipātācca sannipātaḥ prajāyate| ūṣmā sogniriti jñeyo yo'nnaṃ pacati dehinām||

Verse 13

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते। स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्।।

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate| sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam||

Verse 14

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः। नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाश्रिताः।।

pakvāśayastvadho nābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ smṛtaḥ| nābhimadhye śarīrasya sarve prāṇāḥ samāśritāḥ||

Verse 15

प्रसृता हृदयात्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा। वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः।। पायुपर्यन्तमिति झ. पाठः।।

prasṛtā hṛdayātsarvāstiryagūrdhvamadhastathā| vahantyannarasānnāḍyo daśaprāṇapracoditāḥ|| pāyuparyantamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 16

एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम्। जितक्लमासना धीरा सूर्धन्यात्मानमादधन्।। हृदयात्सर्वे इति झ. ट. पाठः।।

eṣa mārgo'tha yogānāṃ yena gacchanti tatpadam| jitaklamāsanā dhīrā sūrdhanyātmānamādadhan|| hṛdayātsarve iti jha. ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 17

एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम्। तस्मिन्योऽवस्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः। एष मार्गोऽथ युक्तानामिति ट. पाठः।।

evaṃ sarveṣu vihitaḥ prāṇāpāneṣu dehinām| tasminyo'vasthito nityamagniḥ sthālyāmivāhitaḥ| eṣa mārgo'tha yuktānāmiti ṭa. pāṭhaḥ||