Adhyaya 184

Verse 1

भरद्वाजेन भृगुंप्रति सयुक्तिकं संघातान्यजीवपक्षाक्षेपः।। 1।। भरद्वाज उवाच। to 9 श्लोक यदि प्राणयते वायुर्वायुरेव विचेष्टते। श्वसित्याभाषते चैव तस्माज्जीवो निरर्थकः।।

bharadvājena bhṛguṃprati sayuktikaṃ saṃghātānyajīvapakṣākṣepaḥ|| 1|| bharadvāja uvāca| to 9 śloka yadi prāṇayate vāyurvāyureva viceṣṭate| śvasityābhāṣate caiva tasmājjīvo nirarthakaḥ||

Verse 2

यदूष्मभाव आग्नेयो वह्निना पच्यते यदि। अग्निर्जरयते चैतत्तस्माज्जीवो निरर्थकः।।

yadūṣmabhāva āgneyo vahninā pacyate yadi| agnirjarayate caitattasmājjīvo nirarthakaḥ||

Verse 3

जन्तोः प्रमीयमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते। वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुरशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 184।।

jantoḥ pramīyamāṇasya jīvo naivopalabhyate| vāyureva jahātyenamūṣmabhāvaśca naśyati|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi caturaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 184||

Verse 4

यदि वायुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना। वायुमण्डलवद्दृश्येद्गच्छन्सह मरुद्गणैः।। जन्तोर्देहेन्द्रियबुद्धिसंघातस्य। प्रमीयमाणस्य नश्यमानस्य। नैवोपलभ्यते पलालपृथक्करणे बीजमिव। तस्माद्वायुवियोग एव मरणम्। जन्तोः प्रकीर्यमाणस्येति थ. पाठः।।

yadi vāyumayo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā| vāyumaṇḍalavaddṛśyedgacchansaha marudgaṇaiḥ|| jantordehendriyabuddhisaṃghātasya| pramīyamāṇasya naśyamānasya| naivopalabhyate palālapṛthakkaraṇe bījamiva| tasmādvāyuviyoga eva maraṇam| jantoḥ prakīryamāṇasyeti tha. pāṭhaḥ||

Verse 5

श्लेष्मं वा यदि वा जीवः सह तेन प्रणश्यति। महार्णववियुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम्।। वायुमयो वायुप्रधानो वायोरन्यः। वायुमण्डलवद्वात्याचक्रवद्वायुना सह दृश्यः स्यादित्यर्थः। यदि वातोपमो जीव इति ट.पाठः।।

śleṣmaṃ vā yadi vā jīvaḥ saha tena praṇaśyati| mahārṇavaviyuktatvādanyatsalilabhājanam|| vāyumayo vāyupradhāno vāyoranyaḥ| vāyumaṇḍalavadvātyācakravadvāyunā saha dṛśyaḥ syādityarthaḥ| yadi vātopamo jīva iti ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 6

यत्क्षिपेत्सलिलं कूपे प्रदीपं वा हुताशने। तन्नश्यत्युभयं तद्वज्जीवो वातानलात्मकः।। संश्लेषो यदि वातेन यदि तस्मात्प्रणश्यतीतिझ. पाठः। तत्र यदि वातेन जीवस्य संश्लेषोऽस्ति तस्माच्च जीवादन्यो वातः पञ्चत्वदशायां यदि प्रणश्यति तर्हि यथा महार्णवे क्षिप्तं जलभाजनं सलिलापगमे दृश्यते तद्वद्वायुसंश्लिष्टो जीवो वायोरपगमे दृश्येतेत्यर्थः।।

yatkṣipetsalilaṃ kūpe pradīpaṃ vā hutāśane| tannaśyatyubhayaṃ tadvajjīvo vātānalātmakaḥ|| saṃśleṣo yadi vātena yadi tasmātpraṇaśyatītijha. pāṭhaḥ| tatra yadi vātena jīvasya saṃśleṣo'sti tasmācca jīvādanyo vātaḥ pañcatvadaśāyāṃ yadi praṇaśyati tarhi yathā mahārṇave kṣiptaṃ jalabhājanaṃ salilāpagame dṛśyate tadvadvāyusaṃśliṣṭo jīvo vāyorapagame dṛśyetetyarthaḥ||

Verse 7

पञ्च साधारणो ह्यस्मिञ्शरीरे जीवितं कुतः। तेषामन्यतरत्यागाच्चतुर्णां नास्ति संग्रहः।। क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथेति घ. पाठः।।

pañca sādhāraṇo hyasmiñśarīre jīvitaṃ kutaḥ| teṣāmanyataratyāgāccaturṇāṃ nāsti saṃgrahaḥ|| kṣipraṃ praviśya naśyeta yathā naśyatyasau tatheti gha. pāṭhaḥ||

Verse 8

नश्यन्त्यापो ह्यनाधाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात्। नश्यते कोष्ठभेदात्खमग्निर्नश्यत्यभोजनात्।।

naśyantyāpo hyanādhārādvāyurucchvāsanigrahāt| naśyate koṣṭhabhedātkhamagnirnaśyatyabhojanāt||

Verse 9

व्याधिप्राणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते। पीडितेऽन्यतमे ह्येषां संघातो याति पञ्चताम्।।

vyādhiprāṇaparikleśairmedinī caiva śīryate| pīḍite'nyatame hyeṣāṃ saṃghāto yāti pañcatām||

Verse 10

तस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति। किं वेदयति वा जीवः किं शृणोति ब्रवीति च।।

tasminpañcatvamāpanne jīvaḥ kimanudhāvati| kiṃ vedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇoti bravīti ca||

Verse 11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यति मामिति। यो दत्त्वा म्रियते जन्तुः सा गौः कं तारयिष्यति।।

eṣā gauḥ paralokasthaṃ tārayiṣyati māmiti| yo dattvā mriyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati||

Verse 12

गौश्च प्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा। इहैव विलयं यान्ति कुतस्तेषां समागमः।।

gauśca pratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā| ihaiva vilayaṃ yānti kutasteṣāṃ samāgamaḥ||

Verse 13

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्नात्पतितस्य च। अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः।।

vihagairupabhuktasya śailāgnātpatitasya ca| agninā copayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ||

Verse 14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति। बीजान्यस्य प्ररोहन्ति मृतः क्व पुनरेष्यति।। पञ्चधारणके इति। तेषामन्यतराभावाच्चतुर्णां नास्ति संशयः। इति च. झ. पाठः।।

chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ pratirohati| bījānyasya prarohanti mṛtaḥ kva punareṣyati|| pañcadhāraṇake iti| teṣāmanyatarābhāvāccaturṇāṃ nāsti saṃśayaḥ| iti ca. jha. pāṭhaḥ||

Verse 15

बीजमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते। मृतामृताः प्रणश्यन्ति बीजाद्वीजं प्रवर्तते।। मृतस्य पुनरागमनाभावोऽपि संसारप्रवाहस्याविच्छेदे दृष्टान्तमाह छिन्नस्येति।।

bījamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yadetatparivartate| mṛtāmṛtāḥ praṇaśyanti bījādvījaṃ pravartate|| mṛtasya punarāgamanābhāvo'pi saṃsārapravāhasyāvicchede dṛṣṭāntamāha chinnasyeti||