Adhyaya 182

Verse 1

भरद्वाजंप्रति भृगुणा वृक्षादीनामपि भौतिकत्वचैतन्यादिसमर्थनम्।। 1।। भरद्वाज उवाच। त एते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा। आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिताः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्व्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 182।। भरद्वाज उवाच। त एते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा। आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिताः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्व्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 182।।

bharadvājaṃprati bhṛguṇā vṛkṣādīnāmapi bhautikatvacaitanyādisamarthanam|| 1|| bharadvāja uvāca| ta ete dhātavaḥ pañca brahmā yānasṛjatpurā| āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisaṃjñitāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvyaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 182|| bharadvāja uvāca| ta ete dhātavaḥ pañca brahmā yānasṛjatpurā| āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisaṃjñitāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvyaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 182||

Verse 2

यदाऽसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः। पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते।। यदाऽसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः। पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते।। पञ्चधातव आकाशादयः ये महाभूतसंज्ञाः यैश्च लोका आवृता इति योजना।।

yadā'sṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ| pañcānāmeva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate|| yadā'sṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ| pañcānāmeva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate|| pañcadhātava ākāśādayaḥ ye mahābhūtasaṃjñāḥ yaiśca lokā āvṛtā iti yojanā||

Verse 3

भृगुरुवाच। अमितानां महाशब्दो भूतानां याति संभवम्। ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते।। भृगुरुवाच। अमितानां महाशब्दो भूतानां याति संभवम्। ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते।।

bhṛguruvāca| amitānāṃ mahāśabdo bhūtānāṃ yāti saṃbhavam| tatasteṣāṃ mahābhūtaśabdo'yamupapadyate|| bhṛguruvāca| amitānāṃ mahāśabdo bhūtānāṃ yāti saṃbhavam| tatasteṣāṃ mahābhūtaśabdo'yamupapadyate||

Verse 4

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माऽग्निः सलिलं द्रवः। पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम्।। चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माऽग्निः सलिलं द्रवः। पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम्।। भूतानां प्राणिनाम्।।

ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmā'gniḥ salilaṃ dravaḥ| pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam|| ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmā'gniḥ salilaṃ dravaḥ| pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam|| bhūtānāṃ prāṇinām||

Verse 5

इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम्। श्रोत्रं घ्राणं रमः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः।। इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम्। श्रोत्रं घ्राणं रमः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः।। खंसुषिरम्। अत्र शरीरे द्रवो लोहितादिसंघातः। कठिनं मांसास्थ्यादि।।

ityetaiḥ pañcabhirbhūtairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam| śrotraṃ ghrāṇaṃ ramaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasaṃjñitāḥ|| ityetaiḥ pañcabhirbhūtairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam| śrotraṃ ghrāṇaṃ ramaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasaṃjñitāḥ|| khaṃsuṣiram| atra śarīre dravo lohitādisaṃghātaḥ| kaṭhinaṃ māṃsāsthyādi||

Verse 6

भरद्वाज उवाच। पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु यक्ताः स्थावरजङ्गमाः। स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः।। भरद्वाज उवाच। पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु यक्ताः स्थावरजङ्गमाः। स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः।।

bharadvāja uvāca| pañcabhiryadi bhūtaistu yaktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ| sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ|| bharadvāja uvāca| pañcabhiryadi bhūtaistu yaktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ| sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ||

Verse 7

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः। वृक्षा नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः।। अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः। वृक्षा नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः।।

anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ| vṛkṣā nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ|| anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ| vṛkṣā nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ||

Verse 8

न शृणुन्ते न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः। न चस्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः।। न शृणुन्ते न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः। न चस्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः।।

na śṛṇunte na paśyanti na gandharasavedinaḥ| na casparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñcabhautikāḥ|| na śṛṇunte na paśyanti na gandharasavedinaḥ| na casparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñcabhautikāḥ||

Verse 9

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूतित्वादवायुतः। आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम्।। अद्रवत्वादनग्नित्वादभूतित्वादवायुतः। आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम्।। श्रोत्रं खं घ्राणं पृथिवी रसो रसनेन्द्रियं जलं स्पर्शः स्पर्शनेन्द्रियं त्वग्वायुः दृष्टिश्चक्षुरिन्द्रियं तेजः।।

adravatvādanagnitvādabhūtitvādavāyutaḥ| ākāśasyāprameyatvādvṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam|| adravatvādanagnitvādabhūtitvādavāyutaḥ| ākāśasyāprameyatvādvṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam|| śrotraṃ khaṃ ghrāṇaṃ pṛthivī raso rasanendriyaṃ jalaṃ sparśaḥ sparśanendriyaṃ tvagvāyuḥ dṛṣṭiścakṣurindriyaṃ tejaḥ||

Verse 10

भृगुरुवाच। घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः। तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते।। भृगुरुवाच। घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः। तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते।।

bhṛguruvāca| ghanānāmapi vṛkṣāṇāmākāśo'sti na saṃśayaḥ| teṣāṃ puṣpaphalavyaktirnityaṃ samupapadyate|| bhṛguruvāca| ghanānāmapi vṛkṣāṇāmākāśo'sti na saṃśayaḥ| teṣāṃ puṣpaphalavyaktirnityaṃ samupapadyate||

Verse 11

ऊष्मतो म्लायते वर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च। म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते।। ऊष्मतो म्लायते वर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च। म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते।।

ūṣmato mlāyate varṇaṃ tvakphalaṃ puṣpameva ca| mlāyate śīryate cāpi sparśastenātra vidyate|| ūṣmato mlāyate varṇaṃ tvakphalaṃ puṣpameva ca| mlāyate śīryate cāpi sparśastenātra vidyate||

Verse 12

वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलं पुष्पं विशीर्यते। श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः।। वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलं पुष्पं विशीर्यते। श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः।।

vāyvagnyaśaniniṣpeṣaiḥ phalaṃ puṣpaṃ viśīryate| śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ|| vāyvagnyaśaniniṣpeṣaiḥ phalaṃ puṣpaṃ viśīryate| śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ||

Verse 13

वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति। न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः।। वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति। न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः।।

vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataścaiva gacchati| na hyadṛṣṭeśca mārgo'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ|| vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataścaiva gacchati| na hyadṛṣṭeśca mārgo'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ||

Verse 14

पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि। अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः।। पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि। अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः।।

puṇyāpuṇyaistathā gandhairdhūpaiśca vividhairapi| arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmājjighranti pādapāḥ|| puṇyāpuṇyaistathā gandhairdhūpaiśca vividhairapi| arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmājjighranti pādapāḥ||

Verse 15

पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात्। व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे।। पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात्। व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे।।

pādaiḥ salilapānācca vyādhīnāṃ cāpi darśanāt| vyādhipratikriyatvācca vidyate rasanaṃ drume|| pādaiḥ salilapānācca vyādhīnāṃ cāpi darśanāt| vyādhipratikriyatvācca vidyate rasanaṃ drume||

Verse 16

वक्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत्। तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः।। अप्रमेयत्वादप्रतीयमानत्वात्।

vakreṇotpalanālena yathordhvaṃ jalamādadet| tathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapaḥ|| aprameyatvādapratīyamānatvāt|

Verse 17

वक्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत्। सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात्। जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते।। सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात्। जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते।।

vakreṇotpalanālena yathordhvaṃ jalamādadet| sukhaduḥkhayośca grahaṇācchinnasya ca virohaṇāt| jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate|| sukhaduḥkhayośca grahaṇācchinnasya ca virohaṇāt| jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate||

Verse 18

तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ। आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते।। तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ। आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते।। नालेन नलिकया।।

tena tajjalamādattaṃ jarayatyagnimārutau| āhārapariṇāmācca sneho vṛddhiśca jāyate|| tena tajjalamādattaṃ jarayatyagnimārutau| āhārapariṇāmācca sneho vṛddhiśca jāyate|| nālena nalikayā||

Verse 19

जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः। प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते।। जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः। प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते।।

jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ| pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate|| jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ| pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate||

Verse 20

त्वक्च मांसं तथाऽस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम्। इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम्।। त्वक्च मांसं तथाऽस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम्। इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम्।।

tvakca māṃsaṃ tathā'sthīni majjā snāyuśca pañcamam| ityetadiha saṃghātaṃ śarīre pṛthivīmayam|| tvakca māṃsaṃ tathā'sthīni majjā snāyuśca pañcamam| ityetadiha saṃghātaṃ śarīre pṛthivīmayam||

Verse 21

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च। अग्निर्जरयते यच्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः।। तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च। अग्निर्जरयते यच्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः।। तेन वृक्षेण। जरयति जरयतः।।

tejo hyagnistathā krodhaścakṣurūṣmā tathaiva ca| agnirjarayate yacca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ|| tejo hyagnistathā krodhaścakṣurūṣmā tathaiva ca| agnirjarayate yacca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ|| tena vṛkṣeṇa| jarayati jarayataḥ||

Verse 22

श्रोत्रं घ्राणं तथाऽऽस्यं च हृदयं कोष्ठमेव च। आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः।। श्रोत्रं घ्राणं तथाऽऽस्यं च हृदयं कोष्ठमेव च। आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः।। शरीरिणोऽन्तर्गतोऽग्निस्तेजः क्रोधचक्षुरूष्मजाठररूप इति पञ्चाग्नेयाः।।

śrotraṃ ghrāṇaṃ tathā''syaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭhameva ca| ākāśātprāṇināmete śarīre pañca dhātavaḥ|| śrotraṃ ghrāṇaṃ tathā''syaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭhameva ca| ākāśātprāṇināmete śarīre pañca dhātavaḥ|| śarīriṇo'ntargato'gnistejaḥ krodhacakṣurūṣmajāṭhararūpa iti pañcāgneyāḥ||

Verse 23

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च। इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा।। श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च। इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा।।

śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca| ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā|| śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca| ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā||

Verse 24

प्राणात्प्राणयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा। गच्छत्यपाने वाक्चैव समानने समः स्थितः।। प्राणात्प्राणयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा। गच्छत्यपाने वाक्चैव समानने समः स्थितः।। श्रोत्रमिन्द्रियम्। घ्राणं नासान्ध्रे। कोष्ठमन्नादिस्थानम्।।

prāṇātprāṇayate prāṇī vyānādvyāyacchate tathā| gacchatyapāne vākcaiva samānane samaḥ sthitaḥ|| prāṇātprāṇayate prāṇī vyānādvyāyacchate tathā| gacchatyapāne vākcaiva samānane samaḥ sthitaḥ|| śrotramindriyam| ghrāṇaṃ nāsāndhre| koṣṭhamannādisthānam||

Verse 25

उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते। इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम्।। उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते। इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम्।। व्यायच्छते बलसाध्यमुद्यमं करोति।।

udānāducchvasiti ca pratibhedācca bhāṣate| ityete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam|| udānāducchvasiti ca pratibhedācca bhāṣate| ityete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam|| vyāyacchate balasādhyamudyamaṃ karoti||

Verse 26

भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान्। ज्योतेः पश्यति रूपाणि स्पर्शं वेत्ति च वायुतः। शब्दं शृणोति च तदैवाकाशात्तु शरीरवान्।। भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान्। ज्योतेः पश्यति रूपाणि स्पर्शं वेत्ति च वायुतः। शब्दं शृणोति च तदैवाकाशात्तु शरीरवान्।। प्रतिभेदादुरःकण्ठशिरः स्थानभेदात्।।

bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravān| jyoteḥ paśyati rūpāṇi sparśaṃ vetti ca vāyutaḥ| śabdaṃ śṛṇoti ca tadaivākāśāttu śarīravān|| bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravān| jyoteḥ paśyati rūpāṇi sparśaṃ vetti ca vāyutaḥ| śabdaṃ śṛṇoti ca tadaivākāśāttu śarīravān|| pratibhedāduraḥkaṇṭhaśiraḥ sthānabhedāt||

Verse 27

गन्धः स्पर्शो रसो रूपं शब्दश्चात्र गुणाः स्मृताः। तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान्।। गन्धः स्पर्शो रसो रूपं शब्दश्चात्र गुणाः स्मृताः। तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान्।।

gandhaḥ sparśo raso rūpaṃ śabdaścātra guṇāḥ smṛtāḥ| tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇān|| gandhaḥ sparśo raso rūpaṃ śabdaścātra guṇāḥ smṛtāḥ| tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇān||

Verse 28

इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च। निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च। एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः।। इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च। निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च। एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः।। भूमेर्भूम्या घ्राणरूपया। अद्भ्य इति रसनेन।।

iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca| nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca| evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ|| iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca| nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca| evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ|| bhūmerbhūmyā ghrāṇarūpayā| adbhya iti rasanena||

Verse 29

ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः।। ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः।। पार्थिवः पृथिव्याश्रितो मुख्यो गुणः।।

jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā| śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi guṇāḥ smṛtāḥ|| jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā| śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi guṇāḥ smṛtāḥ|| pārthivaḥ pṛthivyāśrito mukhyo guṇaḥ||

Verse 30

रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु। रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः।। रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु। रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः।।

rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu| raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥ|| rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu| raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥ||

Verse 31

मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा। एवं षङ्किधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः।। मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा। एवं षङ्किधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः।।

madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā| evaṃ ṣaṅkidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ|| madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā| evaṃ ṣaṅkidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ||

Verse 32

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते। ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम्। ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान्।। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते। ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम्। ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान्।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotirucyate| jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam| hrasvo dīrghastathā sthūlaścaturasro'ṇuvṛttavān|| śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotirucyate| jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam| hrasvo dīrghastathā sthūlaścaturasro'ṇuvṛttavān||

Verse 33

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तः पीतो नीलारुणस्तथा। कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदुदारुणः। एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः।। शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तः पीतो नीलारुणस्तथा। कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदुदारुणः। एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः।।

śuklaḥ kṛṣṇastathā raktaḥ pīto nīlāruṇastathā| kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdudāruṇaḥ| evaṃ dvādaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smṛtaḥ|| śuklaḥ kṛṣṇastathā raktaḥ pīto nīlāruṇastathā| kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdudāruṇaḥ| evaṃ dvādaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smṛtaḥ||

Verse 34

शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत। वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः।। शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत। वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः।।

śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurityuta| vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ|| śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurityuta| vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ||

Verse 35

उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च। तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोऽपि च। एवं द्वादशधा स्पर्शो व्याव्यो गुण उच्यते।। उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च। तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोऽपि च। एवं द्वादशधा स्पर्शो व्याव्यो गुण उच्यते।।

uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca| tathā kharo mṛdū rūkṣo laghurgurutaro'pi ca| evaṃ dvādaśadhā sparśo vyāvyo guṇa ucyate|| uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca| tathā kharo mṛdū rūkṣo laghurgurutaro'pi ca| evaṃ dvādaśadhā sparśo vyāvyo guṇa ucyate||

Verse 36

तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम्। तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम्।। तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम्। तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम्।।

tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam| tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam|| tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam| tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam||

Verse 37

षड्‌ज ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा। पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान्।। षड्‌ज ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा। पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान्।।

ṣaḍ‌ja ṛṣabhagāndhārau madhyamo dhaivatastathā| pañcamaścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādavān|| ṣaḍ‌ja ṛṣabhagāndhārau madhyamo dhaivatastathā| pañcamaścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādavān||

Verse 38

एष सप्तविधः प्रोक्तः शब्द आकाशसंभवः। त्र्यैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु।। एष सप्तविधः प्रोक्तः शब्द आकाशसंभवः। त्र्यैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु।।

eṣa saptavidhaḥ proktaḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ| tryaisvaryeṇa tu sarvatra sthito'pi paṭahādiṣu|| eṣa saptavidhaḥ proktaḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ| tryaisvaryeṇa tu sarvatra sthito'pi paṭahādiṣu||

Verse 39

[मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च। यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनो प्राणिनोऽपि वा। एतेषामेव सर्वेषां विषये संप्रकीर्तितः।। [मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च। यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनो प्राणिनोऽपि वा। एतेषामेव सर्वेषां विषये संप्रकीर्तितः।।

[mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca| yaḥ kaścicchrūyate śabdaḥ prāṇino prāṇino'pi vā| eteṣāmeva sarveṣāṃ viṣaye saṃprakīrtitaḥ|| [mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca| yaḥ kaścicchrūyate śabdaḥ prāṇino prāṇino'pi vā| eteṣāmeva sarveṣāṃ viṣaye saṃprakīrtitaḥ||

Verse 40

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः। आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह।।] एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः। आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह।।]

evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ| ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha||] evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ| ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha||]

Verse 41

अव्याहतैश्चेतयने न वेत्ति विषमस्थितैः। आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः।। अव्याहतैश्चेतयने न वेत्ति विषमस्थितैः। आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः।।

avyāhataiścetayane na vetti viṣamasthitaiḥ| āpyāyyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ|| avyāhataiścetayane na vetti viṣamasthitaiḥ| āpyāyyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ||

Verse 42

आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु। मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिता।। आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु। मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिता।।

āpo'gnirmārutaścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu| mūlamete śarīrasya vyāpya prāṇāniha sthitā|| āpo'gnirmārutaścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu| mūlamete śarīrasya vyāpya prāṇāniha sthitā||