Adhyaya 181

Verse 1

भरद्वाजंप्रति भृगुणा मेरुस्थब्रह्मणा जलादिभूम्यन्तसृष्टिप्रकारकथनम्।। 1।। भरद्वाज उवाच। मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा कथं स ससृजे प्रजाः। एतन्मे सर्वमाचक्ष्व याथातथ्येन पृच्छतः।।

bharadvājaṃprati bhṛguṇā merusthabrahmaṇā jalādibhūmyantasṛṣṭiprakārakathanam|| 1|| bharadvāja uvāca| merumadhye sthito brahmā kathaṃ sa sasṛje prajāḥ| etanme sarvamācakṣva yāthātathyena pṛcchataḥ||

Verse 2

भृगुरुवाच। प्रजाविसर्गं पूर्वं स मानसो मनसाऽसृजत्। संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम्।।

bhṛguruvāca| prajāvisargaṃ pūrvaṃ sa mānaso manasā'sṛjat| saṃrakṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam||

Verse 3

यत्प्राणः सर्वभूतानां वर्धन्ते येन च प्रजाः। परित्यक्ताश्च नश्यन्ति तेनेदं सर्वमावृतम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 181।।

yatprāṇaḥ sarvabhūtānāṃ vardhante yena ca prajāḥ| parityaktāśca naśyanti tenedaṃ sarvamāvṛtam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 181||

Verse 4

पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश्च ये परे। सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तम्भिरे हि ताः।। यत् जलम्। तेन जलेन।।

pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaśca ye pare| sarvaṃ tadvāruṇaṃ jñeyamāpastastambhire hi tāḥ|| yat jalam| tena jalena||

Verse 5

भरद्वाज उवाच। कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ। कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान्।।

bharadvāja uvāca| kathaṃ salilamutpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau| kathaṃ vā medinī sṛṣṭetyatra me saṃśayo mahān||

Verse 6

भृगुरुवाच। ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन्ब्रह्मर्षीणां समागमे। लोकसंभवसन्देहः समुत्पन्नो महात्मनाम्।। वारुणं वरुणदेवतासंबन्धादाप्यमित्यर्थः। मूर्तिमत् मनुष्यपश्वादिविग्रहवत्। आप्यत्वे हेतुः। आपस्तस्तम्भिरे यत आपस्तम्भं धनीभावं पृथिव्यादिरूपं प्राप्ताः।।

bhṛguruvāca| brahmakalpe purā brahmanbrahmarṣīṇāṃ samāgame| lokasaṃbhavasandehaḥ samutpanno mahātmanām|| vāruṇaṃ varuṇadevatāsaṃbandhādāpyamityarthaḥ| mūrtimat manuṣyapaśvādivigrahavat| āpyatve hetuḥ| āpastastambhire yata āpastambhaṃ dhanībhāvaṃ pṛthivyādirūpaṃ prāptāḥ||

Verse 7

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालम्ब्य मौनमास्थाय निश्चलाः। त्यक्ताहाराः पवनपा दिव्यं वर्षशतं द्विजाः।।

te'tiṣṭhandhyānamālambya maunamāsthāya niścalāḥ| tyaktāhārāḥ pavanapā divyaṃ varṣaśataṃ dvijāḥ||

Verse 8

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत्। दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात्।। ब्रह्मकल्पे ब्रह्मप्रथमदिने। लोकानां संभव उत्पत्तिस्तत्र विषये संदेहः।।

teṣāṃ brahmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotramāgamat| divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt|| brahmakalpe brahmaprathamadine| lokānāṃ saṃbhava utpattistatra viṣaye saṃdehaḥ||

Verse 9

पुराऽस्तमितनिःशब्दमाकाशमचलोपमम्। नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ।। तेषां धर्ममयीति ट. ड. पाठः।।

purā'stamitaniḥśabdamākāśamacalopamam| naṣṭacandrārkapavanaṃ prasuptamiva saṃbabhau|| teṣāṃ dharmamayīti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 10

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीवापरं तमः। तस्माच्च सलिलोत्पीडात्समजायत मारुतः।।

tataḥ salilamutpannaṃ tamasīvāparaṃ tamaḥ| tasmācca salilotpīḍātsamajāyata mārutaḥ||

Verse 11

यथा भाजनमच्छिद्रं निःशब्दमिह लक्ष्यते। तच्चाम्भसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः।।

yathā bhājanamacchidraṃ niḥśabdamiha lakṣyate| taccāmbhasā pūryamāṇaṃ saśabdaṃ kurute'nilaḥ||

Verse 12

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोन्ते निरन्तरे। भित्त्वाऽर्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान्।।

tathā salilasaṃruddhe nabhasonte nirantare| bhittvā'rṇavatalaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān||

Verse 13

स एष चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः। आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति।।

sa eṣa carate vāyurarṇavotpīḍasaṃbhavaḥ| ākāśasthānamāsādya praśāntiṃ nādhigacchati||

Verse 14

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः। प्रादुर्बभूवोर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं नभः।।

tasminvāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ| prādurbabhūvordhvaśikhaḥ kṛtvā nistimiraṃ nabhaḥ||

Verse 15

अग्निः पवनसंयुक्तः स्वात्समुत्क्षिपते जलम्। सोऽग्निमारुतसंयोगाद्धनत्वमुपपद्यते।।

agniḥ pavanasaṃyuktaḥ svātsamutkṣipate jalam| so'gnimārutasaṃyogāddhanatvamupapadyate||

Verse 16

तस्याकाशान्निपतितः स्नेहस्तिष्ठति योऽपरः। स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति।।

tasyākāśānnipatitaḥ snehastiṣṭhati yo'paraḥ| sa saṃghātatvamāpanno bhūmitvamanugacchati||

Verse 17

रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा। भूमिर्योनिरिह ज्ञेया यस्यां सर्वं प्रसूयते।।

rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prāṇināṃ tathā| bhūmiryoniriha jñeyā yasyāṃ sarvaṃ prasūyate||