Adhyaya 180

Verse 1

युधिष्ठिरेण जगत्सृष्टिप्रकारं पृष्टेन भीष्मेण भरद्वाजाय भृगूदितसृष्टिप्रकारकथनारम्भः।। 1।। भृगुणा भरद्वाजं प्रतिमहत्तत्त्वादिपद्मपर्यन्तसृष्टिप्रकारकथनम्।। 2।। तथा पझकर्णिकाभूतमेरुस्थेन ब्रह्मणा लोकसृष्टिकथनम्।। 3।। युधिष्ठिर उवाच। कुतः सृष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्। प्रलये च किमभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह।।

yudhiṣṭhireṇa jagatsṛṣṭiprakāraṃ pṛṣṭena bhīṣmeṇa bharadvājāya bhṛgūditasṛṣṭiprakārakathanārambhaḥ|| 1|| bhṛguṇā bharadvājaṃ pratimahattattvādipadmaparyantasṛṣṭiprakārakathanam|| 2|| tathā pajhakarṇikābhūtamerusthena brahmaṇā lokasṛṣṭikathanam|| 3|| yudhiṣṭhira uvāca| kutaḥ sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam| pralaye ca kimabhyeti tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः। सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः।।

sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ| sabhūmiḥ sāgnipavano loko'yaṃ kena nirmitaḥ||

Verse 3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः। शोचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अशीत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 180।।

kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ| śocāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāvatho katham|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 180||

Verse 4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः। अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान्।। कथमिति सृष्टिप्रकारप्रश्नः। विभक्तयो विभागाः।।

kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ| asmāllokādamuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu no bhavān|| kathamiti sṛṣṭiprakārapraśnaḥ| vibhaktayo vibhāgāḥ||

Verse 5

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। भृगुणाऽभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| bhṛguṇā'bhihitaṃ śreṣṭhaṃ bharadvājāya pṛcchate||

Verse 6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानमिवौजसा। भृगुं महर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत।।

kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānamivaujasā| bhṛguṃ maharṣimāsīnaṃ bharadvājo'nvapṛcchata||

Verse 7

ससागरः सगगनः शशैलः सवलाहकः। सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः।।

sasāgaraḥ sagaganaḥ śaśailaḥ savalāhakaḥ| sabhūmiḥ sāgnipavano loko'yaṃ kena nirmitaḥ||

Verse 8

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः। शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम्।

kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ| śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāvatho katham|

Verse 9

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः। परलोकमिमं चापि सर्वं शंसितृमर्हसि।।

kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ| paralokamimaṃ cāpi sarvaṃ śaṃsitṛmarhasi||

Verse 10

एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम्। ब्रह्मर्पिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत्।।

evaṃ sa bhagavānpṛṣṭo bharadvājena saṃśayam| brahmarpirbrahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato'bravīt||

Verse 11

भृगुरुवाच। नारायणो जगन्मूर्तिरन्तरात्मा सनातनः। कूटस्थोऽक्षर अव्यक्तो निर्लेपो व्यापकः प्रभुः।।

bhṛguruvāca| nārāyaṇo jaganmūrtirantarātmā sanātanaḥ| kūṭastho'kṣara avyakto nirlepo vyāpakaḥ prabhuḥ||

Verse 12

प्रकृतेः परतो नित्यमिन्द्रियैरप्यगोतरः। स सिसृक्षुः सहस्रांशादसृजत्पुरुषं प्रभुः।।

prakṛteḥ parato nityamindriyairapyagotaraḥ| sa sisṛkṣuḥ sahasrāṃśādasṛjatpuruṣaṃ prabhuḥ||

Verse 13

मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः। अनादिनिधनो देवस्तथाऽभेद्योऽदजरामरः।।

mānaso nāma yaḥ pūrvo viśruto vai maharṣibhiḥ| anādinidhano devastathā'bhedyo'dajarāmaraḥ||

Verse 14

अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः। यतः सृष्टानि भूतानि तिष्ठन्ति च म्रियन्ति च।।

avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato'thākṣayo'vyayaḥ| yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni tiṣṭhanti ca mriyanti ca||

Verse 15

सोऽसृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः। महान्ससर्जाहंकारं स चापि भगवानथ। आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः।।

so'sṛjatprathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ| mahānsasarjāhaṃkāraṃ sa cāpi bhagavānatha| ākāśamiti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ||

Verse 16

आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ। अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही।।

ākāśādabhavadvāri salilādagnimārutau| agnimārutasaṃyogāttataḥ samabhavanmahī||

Verse 17

ततस्ते गेमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा। तस्मात्पद्मात्समभवद्ब्रह्मा वेदमयो निधिः।।

tataste gemayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā| tasmātpadmātsamabhavadbrahmā vedamayo nidhiḥ||

Verse 18

अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत्। ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पञ्चधातवः।।

ahaṃkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt| brahmā vai sa mahātejā ya ete pañcadhātavaḥ||

Verse 19

शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनी। समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा।।

śailāstasyāsthisaṃjñāstu medo māṃsaṃ ca medinī| samudrāstasya rudhiramākāśamudaraṃ tathā||

Verse 20

पवनश्चैव निःश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः सिराः। दिवाकरश्च सोमश्च नयने तस्य विश्रुते।। जीवतां प्राणिनाम्।।

pavanaścaiva niḥśvāsastejo'gnirnimnagāḥ sirāḥ| divākaraśca somaśca nayane tasya viśrute|| jīvatāṃ prāṇinām||

Verse 21

नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः। दुर्विज्ञेयो ह्यनन्तात्मा सिद्धैरपि न संशयः।।

nabhaścordhvaṃ śirastasya kṣitiḥ pādau bhujau diśaḥ| durvijñeyo hyanantātmā siddhairapi na saṃśayaḥ||

Verse 22

स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः। सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्माभः।।

sa eṣa bhagavānviṣṇurananta iti viśrutaḥ| sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo'kṛtātmābhaḥ||

Verse 23

अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतोद्भवाय वै। यतः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया।। अग्नीषोमौ तु चन्द्रार्कौ नयने इति झ. पाठः। तत्र अग्नीषोमावेव चन्द्रार्कावित्यन्वयः।।

ahaṃkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtodbhavāya vai| yataḥ samabhavadviśvaṃ pṛṣṭo'haṃ yadiha tvayā|| agnīṣomau tu candrārkau nayane iti jha. pāṭhaḥ| tatra agnīṣomāveva candrārkāvityanvayaḥ||

Verse 24

भरद्वाज उवाच। गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च। कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि मेऽर्थितः।। भूतोद्भवाय भूतोत्पत्तये। स्रष्टाहंकारस्येति संबन्धः। यतो विश्वं समभवद्यव त्वयाहं पृष्टस्तत्तुभ्यमुक्तमिति शेषः।।

bharadvāja uvāca| gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasyānilasya ca| kānyatra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi me'rthitaḥ|| bhūtodbhavāya bhūtotpattaye| sraṣṭāhaṃkārasyeti saṃbandhaḥ| yato viśvaṃ samabhavadyava tvayāhaṃ pṛṣṭastattubhyamuktamiti śeṣaḥ||

Verse 25

भृगुरुवाच। अनन्तमेतदाकाशं सिद्धचारणसेवितम्। रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते।। छिन्धि तत्वत इति झ. पाठः।।

bhṛguruvāca| anantametadākāśaṃ siddhacāraṇasevitam| ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyānto nādhigamyate|| chindhi tatvata iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 26

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः। तत्र देवाः स्वयं दीप्ताः सूर्यभासोऽग्निवर्चसः।। आश्रयाश्चतुर्दशभुवनानि।।

ūrdhvaṃ gateradhastāttu candrādityau na dṛśyataḥ| tatra devāḥ svayaṃ dīptāḥ sūryabhāso'gnivarcasaḥ|| āśrayāścaturdaśabhuvanāni||

Verse 27

ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः। दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति वै विद्धि मानद।। गतेः सूर्यरश्मिगतेरपि ऊर्ध्वमधस्ताच्च चन्द्रादित्यौ न दृश्येते।।

te cāpyantaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ| durgamatvādanantatvāditi vai viddhi mānada|| gateḥ sūryaraśmigaterapi ūrdhvamadhastācca candrādityau na dṛśyete||

Verse 28

उपर्युपरि तैर्देवैः प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः। निरुद्धमेतदाकाशमप्रमेयं सुरैरपि।।

uparyupari tairdevaiḥ prajvaladbhiḥ svayaṃprabhaiḥ| niruddhametadākāśamaprameyaṃ surairapi||

Verse 29

पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम्। तप्नसोऽन्ते जलं प्राहुर्जलस्यान्तेऽग्निरेव च।।

pṛthivyante samudrāstu samudrānte tamaḥ smṛtam| tapnaso'nte jalaṃ prāhurjalasyānte'gnireva ca||

Verse 30

रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपाः। तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम्।।

rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipāḥ| tadante punarākāśamākāśānte punarjalam||

Verse 31

एवमन्तं हि नभसः प्रमाणं सलिलस्य च। अग्निमारुतयोश्चैव दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि।।

evamantaṃ hi nabhasaḥ pramāṇaṃ salilasya ca| agnimārutayoścaiva durjñeyaṃ daivatairapi||

Verse 32

अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च। आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्तेऽतत्वदर्शनात्।। तेऽपि सूर्यादिगतेरूर्ध्वाधस्था अपि।।

agnimārutatoyānāṃ varṇāḥ kṣititalasya ca| ākāśasadṛśā hyete bhidyante'tatvadarśanāt|| te'pi sūryādigaterūrdhvādhasthā api||

Verse 33

पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च। त्रैलोक्यसागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा।। वर्णाः स्वरूपाणि आकाशसदृशाः आकाशवदनन्ताः। अतत्वदर्शनात् पृथिव्यादीनां तत्वानवगमात्। भिद्यन्ते परिच्छिन्नवदाभान्ति।।

paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca| trailokyasāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathā|| varṇāḥ svarūpāṇi ākāśasadṛśāḥ ākāśavadanantāḥ| atatvadarśanāt pṛthivyādīnāṃ tatvānavagamāt| bhidyante paricchinnavadābhānti||

Verse 34

अदृश्यत्वादगम्यत्वात्कः प्रमाणमुदाहरेत्। सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः। तदा गौणमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम्।। कथतर्हि पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तारायामादिरूपं परिमाणं पठन्तीत्यत आह पठन्तीति।।

adṛśyatvādagamyatvātkaḥ pramāṇamudāharet| siddhānāṃ devatānāṃ ca yadā parimitā gatiḥ| tadā gauṇamanantasya nāmānanteti viśrutam|| kathatarhi pañcāśatkoṭiyojanavistārāyāmādirūpaṃ parimāṇaṃ paṭhantītyata āha paṭhantīti||

Verse 35

नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः। यदा तु र्दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनः। कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्तो योपि स्यात्तद्विधोऽपरः।।

nāmadheyānurūpasya mānasasya mahātmanaḥ| yadā tu rdivyaṃ yadrūpaṃ hrasate vardhate punaḥ| ko'nyastadvedituṃ śakto yopi syāttadvidho'paraḥ||

Verse 36

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः। ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः।। अदृश्याय त्वगम्याय इति झ. पाठः।।

tataḥ puṣkarataḥ sṛṣṭaḥ sarvajño mūrtimānprabhuḥ| brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatiranuttamaḥ|| adṛśyāya tvagamyāya iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 37

भरद्वाज उवाच। पुष्कराद्यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम्। ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे।।

bharadvāja uvāca| puṣkarādyadi saṃbhūto jyeṣṭhaṃ bhavati puṣkaram| brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavānsaṃdeha eva me||

Verse 38

भृगुरुवाच। मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता। तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते।।

bhṛguruvāca| mānasasyeha yā mūrtirbrahmatvaṃ samupāgatā| tasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmamucyate||

Verse 39

कर्णिकां तस्य पद्मस्य मेरुर्गगमुच्छ्रितः। तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजते जगतः प्रभुः। मानसांश्च तथा देवान्भूतानि विविधानि च।।

karṇikāṃ tasya padmasya merurgagamucchritaḥ| tasya madhye sthito lokānsṛjate jagataḥ prabhuḥ| mānasāṃśca tathā devānbhūtāni vividhāni ca||