Adhyaya 17

Verse 1

भीमप्रति युधिष्ठिरवचनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। असंतोषः प्रमादश्च मदो रागोऽप्रशान्तता। बलं मोहोऽभिमानश्चाप्युद्वेगश्चैव सर्वशः।।

bhīmaprati yudhiṣṭhiravacanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| asaṃtoṣaḥ pramādaśca mado rāgo'praśāntatā| balaṃ moho'bhimānaścāpyudvegaścaiva sarvaśaḥ||

Verse 2

एभिः पाप्मभिराविष्टो राज्यं त्वमभिकाङ्क्षसे। निरामिषो विनिर्मुक्तः प्रशान्तः सुसुखी भव।।

ebhiḥ pāpmabhirāviṣṭo rājyaṃ tvamabhikāṅkṣase| nirāmiṣo vinirmuktaḥ praśāntaḥ susukhī bhava||

Verse 3

य इमामखिलां भूमिं शिष्यादेको महीपतिः। तस्याप्युदरमेकं वै किमिदं त्वं प्रशंससि।।

ya imāmakhilāṃ bhūmiṃ śiṣyādeko mahīpatiḥ| tasyāpyudaramekaṃ vai kimidaṃ tvaṃ praśaṃsasi||

Verse 4

नाह्ना पूरयितुं शक्यां न मासैर्भरतर्षभ। अपूर्यां पूरयन्निच्छामायुषाऽपि न शक्नुयात्।।

nāhnā pūrayituṃ śakyāṃ na māsairbharatarṣabha| apūryāṃ pūrayannicchāmāyuṣā'pi na śaknuyāt||

Verse 5

यथेद्धः प्रज्वलत्यग्निरसमिद्धः प्रशाम्यति। अल्पाहारतयाग्निं त्वं शमयौदर्यमुत्थितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि सप्तदशोऽध्यायः।। 17।।

yatheddhaḥ prajvalatyagnirasamiddhaḥ praśāmyati| alpāhāratayāgniṃ tvaṃ śamayaudaryamutthitam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi saptadaśo'dhyāyaḥ|| 17||

Verse 6

आत्मोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विशसं बहु। जयोदरं पृथिव्या ते श्रेयो निर्जितया जितम्।। इद्धः प्रदीप्तः।।

ātmodarakṛte'prājñaḥ karoti viśasaṃ bahu| jayodaraṃ pṛthivyā te śreyo nirjitayā jitam|| iddhaḥ pradīptaḥ||

Verse 7

मानुषान्कामभोगांस्त्वमैश्वर्यं च प्रशंससि। अभोगिनोऽबलाश्चैव यान्ति स्थानमनुत्तमम्।। विशसं विशसनम्।।

mānuṣānkāmabhogāṃstvamaiśvaryaṃ ca praśaṃsasi| abhogino'balāścaiva yānti sthānamanuttamam|| viśasaṃ viśasanam||

Verse 8

योगः क्षेमश्च राष्ट्रस्य धर्माधर्मौ त्वयि स्थितौ। मुच्यस्व महतो भारात्त्यागमेवाभिसंश्रय।। अबलास्तपःकृशाः।।

yogaḥ kṣemaśca rāṣṭrasya dharmādharmau tvayi sthitau| mucyasva mahato bhārāttyāgamevābhisaṃśraya|| abalāstapaḥkṛśāḥ||

Verse 9

एकोदरकृते व्याघ्रः करोति विशसं बहु। तमन्येऽप्युपजीवन्ति मन्दवेगतरा मृगाः।।

ekodarakṛte vyāghraḥ karoti viśasaṃ bahu| tamanye'pyupajīvanti mandavegatarā mṛgāḥ||

Verse 10

विषयान्प्रतिसंगृह्य संन्यासे कुरुते मतिम्। न च तुष्यन्ति राजानः पश्य बुद्ध्यन्तरं यथा।।

viṣayānpratisaṃgṛhya saṃnyāse kurute matim| na ca tuṣyanti rājānaḥ paśya buddhyantaraṃ yathā||

Verse 11

पत्राहारैरश्मकुट्टैर्दन्तोलूखलिकैस्तथा। अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च तेरयं नरको जितः।।

patrāhārairaśmakuṭṭairdantolūkhalikaistathā| abbhakṣairvāyubhakṣaiśca terayaṃ narako jitaḥ||

Verse 12

यस्त्विमां वसुधां कृत्स्नां प्रशासेदखिलां नृपः। तुल्याश्मकाञ्चनो यश्च स कृतार्थो न पार्थिवः।।

yastvimāṃ vasudhāṃ kṛtsnāṃ praśāsedakhilāṃ nṛpaḥ| tulyāśmakāñcano yaśca sa kṛtārtho na pārthivaḥ||

Verse 13

संकल्पेषु निरारम्भो निराशीर्निर्ममो भव। अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाव्ययम्।।

saṃkalpeṣu nirārambho nirāśīrnirmamo bhava| aśokaṃ sthānamātiṣṭha iha cāmutra cāvyayam||

Verse 14

निरामिषा न शोचन्ति शोचन्ति त्वामिषैषिणः। परित्यज्यामिषं सर्वं मृषावादात्प्रमोक्ष्यसे।।

nirāmiṣā na śocanti śocanti tvāmiṣaiṣiṇaḥ| parityajyāmiṣaṃ sarvaṃ mṛṣāvādātpramokṣyase||

Verse 15

पन्थानौ पितृयानश्च देवयानश्च विश्रुतौ। ईजानाः पितृयानेन देवयानेन मोक्षिणः।।

panthānau pitṛyānaśca devayānaśca viśrutau| ījānāḥ pitṛyānena devayānena mokṣiṇaḥ||

Verse 16

तपसा ब्रह्मर्येण स्वाध्यायेन महर्षयः। विमुच्य देहांस्ते यान्ति मृत्योरविषयं गताः।।

tapasā brahmaryeṇa svādhyāyena maharṣayaḥ| vimucya dehāṃste yānti mṛtyoraviṣayaṃ gatāḥ||

Verse 17

आमिषं बन्धनं लोके कर्मेहोक्तं तथाऽऽमिषम्। ताभ्यां विमुक्तः पापाभ्यां पदमाप्नोति तत्परम्।।

āmiṣaṃ bandhanaṃ loke karmehoktaṃ tathā''miṣam| tābhyāṃ vimuktaḥ pāpābhyāṃ padamāpnoti tatparam||

Verse 18

अपि गाथां पुरा गीतां जनकेन वदन्त्युत। निर्द्वन्द्वेन विमुक्तेन मोक्षं समनुपश्यता।।

api gāthāṃ purā gītāṃ janakena vadantyuta| nirdvandvena vimuktena mokṣaṃ samanupaśyatā||

Verse 19

अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन। मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचित्प्रदह्यते।।

anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃcana| mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me kiṃcitpradahyate||

Verse 20

प्रज्ञाप्रासादमारुह्य न शोचेच्छोचतो जनान्। जगतीस्थोऽथवाऽद्रिस्थो मन्दबुद्धिर्नचेक्षते।।

prajñāprāsādamāruhya na śocecchocato janān| jagatīstho'thavā'dristho mandabuddhirnacekṣate||

Verse 21

दृश्यं पश्यति यः पश्यन्स चक्षुष्मान्स बुद्धिमान्। अज्ञातानां च विज्ञानात्संबोधाद्रुद्धिरुच्यते।। अलब्धलाभो योगः। लब्धसंरक्षणं क्षेमः।।

dṛśyaṃ paśyati yaḥ paśyansa cakṣuṣmānsa buddhimān| ajñātānāṃ ca vijñānātsaṃbodhādruddhirucyate|| alabdhalābho yogaḥ| labdhasaṃrakṣaṇaṃ kṣemaḥ||

Verse 22

यस्तु मानं विजानाति बहुमानमियात्स वै। ब्रह्मभावप्रभूतानां वैद्यानां भावितात्मनाम्।। दृश्यं द्रष्टुं योग्यं कर्तव्यमकर्तव्यं च।।

yastu mānaṃ vijānāti bahumānamiyātsa vai| brahmabhāvaprabhūtānāṃ vaidyānāṃ bhāvitātmanām|| dṛśyaṃ draṣṭuṃ yogyaṃ kartavyamakartavyaṃ ca||

Verse 23

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति। तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा।।

yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati| tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā||

Verse 24

ते जनास्तां गतिं यान्ति नाविद्वांसोऽल्पचेतसः। नाबुद्धयो नातपसः सर्वं बुद्धौ प्रतिष्ठितम्।। यस्तु वाचं विजानातीति झ. पाठः।।

te janāstāṃ gatiṃ yānti nāvidvāṃso'lpacetasaḥ| nābuddhayo nātapasaḥ sarvaṃ buddhau pratiṣṭhitam|| yastu vācaṃ vijānātīti jha. pāṭhaḥ||