Adhyaya 177

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति प्रपञ्चस्यानित्यत्वादिज्ञानपूर्वकविरक्तेः सुखहेतुतायां प्रमाणतया प्रह्लादाजगरमुनिसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम्। किंच कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति गतिमुत्तमाम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati prapañcasyānityatvādijñānapūrvakavirakteḥ sukhahetutāyāṃ pramāṇatayā prahlādājagaramunisaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kena vṛttena vṛttajña vītaśokaścarenmahīm| kiṃca kurvannaro loke prāpnoti gatimuttamām||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 177।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| prahlādasya ca saṃvādaṃ munerājagarasya ca|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 177||

Verse 3

चरन्तं ब्राह्मणं कंचित्कल्यचित्तमनामयम्। पप्रच्छ राजा प्रह्लादो बुद्धिमान्प्राज्ञसत्तमः।।

carantaṃ brāhmaṇaṃ kaṃcitkalyacittamanāmayam| papraccha rājā prahlādo buddhimānprājñasattamaḥ||

Verse 4

प्रह्लाद उवाच। स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विधित्सोऽनसूयकः। सुवाग्बहुमतो लोके प्राज्ञश्चरसि बालवत्।। आजगरस्याऽजगरवृत्त्या जीवतः।।

prahlāda uvāca| svasthaḥ śakto mṛdurdānto nirvidhitso'nasūyakaḥ| suvāgbahumato loke prājñaścarasi bālavat|| ājagarasyā'jagaravṛttyā jīvataḥ||

Verse 5

नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि। नित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किंचिदिव मन्यसे।।

naiva prārthayase lābhaṃ nālābheṣvanuśocasi| nityatṛpta iva brahmanna kiṃcidiva manyase||

Verse 6

स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजासु विमना इव। धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे।। निर्विधित्सो निरारम्भः।।

srotasā hriyamāṇāsu prajāsu vimanā iva| dharmakāmārthakāryeṣu kūṭastha iva lakṣyase|| nirvidhitso nirārambhaḥ||

Verse 7

नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसे। इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत्।। स्रोतसा कामादिवेगेन। कूटस्थो निर्व्यापारः।।

nānutiṣṭhasi dharmārthau na kāme cāpi vartase| indriyārthānanādṛtya muktaścarasi sākṣivat|| srotasā kāmādivegena| kūṭastho nirvyāpāraḥ||

Verse 8

का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने। क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मञ्श्रेयो यदिह मन्यसे।। इन्द्रियार्थान् गन्धरसादीननादृत्य चरसि तन्निर्वाहमात्रार्थी अश्नासि।।

kā nu prajñā śrutaṃ vā kiṃ vṛttirvā kā nu te mune| kṣipramācakṣva me brahmañśreyo yadiha manyase|| indriyārthān gandharasādīnanādṛtya carasi tannirvāhamātrārthī aśnāsi||

Verse 9

भीष्म उवाच। अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित्। उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्लादमनपार्थया।। प्रज्ञा तत्त्वदर्शनम्। श्रुतं तन्मूलभूतं शास्त्रम्। वृत्तिस्तदर्थानुष्ठानम्। श्रेयो ममेति शेषः।।

bhīṣma uvāca| anuyuktaḥ sa medhāvī lokadharmavidhānavit| uvāca ślakṣṇayā vācā prahlādamanapārthayā|| prajñā tattvadarśanam| śrutaṃ tanmūlabhūtaṃ śāstram| vṛttistadarthānuṣṭhānam| śreyo mameti śeṣaḥ||

Verse 10

पश्य प्रह्लाद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः। ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे।। अनुयुक्तः पृष्टः। लोकस्य धर्मो जन्मजरादिस्तस्य विधानं कारणं तदभिज्ञः लोकधर्मविधानवित्।।

paśya prahlāda bhūtānāmutpattimanimittataḥ| hrāsaṃ vṛddhiṃ vināśaṃ ca na prahṛṣye na ca vyathe|| anuyuktaḥ pṛṣṭaḥ| lokasya dharmo janmajarādistasya vidhānaṃ kāraṇaṃ tadabhijñaḥ lokadharmavidhānavit||

Verse 11

स्वभावादेव संदृश्या वर्तमानाः प्रवृत्तयः। स्वभावनिरताः सर्वाः प्रतिपाद्या न केनचित्।।

svabhāvādeva saṃdṛśyā vartamānāḥ pravṛttayaḥ| svabhāvaniratāḥ sarvāḥ pratipādyā na kenacit||

Verse 12

पश्य प्रह्लाद संयोगान्विप्रयोगपरायणान्। संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद्विदधे मनः।। अनिमित्ततः कारणहीनाद्ब्रह्मणः। पश्य आलोचय।।

paśya prahlāda saṃyogānviprayogaparāyaṇān| saṃcayāṃśca vināśāntānna kvacidvidadhe manaḥ|| animittataḥ kāraṇahīnādbrahmaṇaḥ| paśya ālocaya||

Verse 13

अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः। उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं पर्यायेणोपलक्षये।

antavanti ca bhūtāni guṇayuktāni paśyataḥ| utpattinidhanajñasya kiṃ paryāyeṇopalakṣaye|

Verse 14

जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये। महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ।।

jalajānāmapi hyantaṃ paryāyeṇopalakṣaye| mahatāmapi kāyānāṃ sūkṣmāṇāṃ ca mahodadhau||

Verse 15

जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप। पार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः।। तस्मादहं मनो न क्वचिद्विषये विदधे धारयामि तद्विनाशे शोकोत्पत्तिं जानन्।।

jaṅgamasthāvarāṇāṃ ca bhūtānāmasurādhipa| pārthivānāmapi vyaktaṃ mṛtyuṃ paśyāmi sarvaśaḥ|| tasmādahaṃ mano na kvacidviṣaye vidadhe dhārayāmi tadvināśe śokotpattiṃ jānan||

Verse 16

अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तमपक्षिणाम्। उत्तिष्ठते यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि।।

antarikṣacarāṇāṃ ca dānavottamapakṣiṇām| uttiṣṭhate yathākālaṃ mṛtyurbalavatāmapi||

Verse 17

दिवि संचरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च। ज्योतींष्यपि यथाकालं पतमानानि लक्षये।।

divi saṃcaramāṇāni hrasvāni ca mahānti ca| jyotīṃṣyapi yathākālaṃ patamānāni lakṣaye||

Verse 18

इति भूतानि संपश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना। सर्वं सामान्यतो विद्वान्कृतकृत्यः सुखं स्वपे।।

iti bhūtāni saṃpaśyannanuṣaktāni mṛtyunā| sarvaṃ sāmānyato vidvānkṛtakṛtyaḥ sukhaṃ svape||

Verse 19

सुमहान्तमपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया। शये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि।। पार्थिवानां पृथिवीस्थानाम्।।

sumahāntamapi grāsaṃ grase labdhaṃ yadṛcchayā| śaye punarabhuñjāno divasāni bahūnyapi|| pārthivānāṃ pṛthivīsthānām||

Verse 20

आशयन्त्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहु। पुनरल्पं पुनस्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते।। आजगरीं वृत्तिं प्रपञ्चयति सुमहान्तमित्यादिना।।

āśayantyapi māmannaṃ punarbahuguṇaṃ bahu| punaralpaṃ punastokaṃ punarnaivopapadyate|| ājagarīṃ vṛttiṃ prapañcayati sumahāntamityādinā||

Verse 21

कणं कदाचित्खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे। भक्षये शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान्पुनः।।

kaṇaṃ kadācitkhādāmi piṇyākamapi ca grase| bhakṣaye śālimāṃsāni bhakṣāṃścoccāvacānpunaḥ||

Verse 22

शये कदाचित्पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये। प्रासादे चापि मे शय्या कदाचिदुपपद्यते।।

śaye kadācitparyaṅke bhūmāvapi punaḥ śaye| prāsāde cāpi me śayyā kadācidupapadyate||

Verse 23

धारयामि च चीराणि शाणक्षौमाजिनानि च। महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा।।

dhārayāmi ca cīrāṇi śāṇakṣaumājināni ca| mahārhāṇi ca vāsāṃsi dhārayāmyahamekadā||

Verse 24

न सन्निपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया। प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम्।।

na sannipatitaṃ dharmyamupabhogaṃ yadṛcchayā| pratyācakṣe na cāpyenamanurudhye sudurlabham||

Verse 25

अचलमनिधनं शिवं विशोकं शुचिमतुलं विदुषां मते प्रविष्टम्। अनभिमतमसेवितं विमूढै र्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि।।

acalamanidhanaṃ śivaṃ viśokaṃ śucimatulaṃ viduṣāṃ mate praviṣṭam| anabhimatamasevitaṃ vimūḍhai rvratamidamājagaraṃ śuciścarāmi||

Verse 26

अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मा त्परिमितसंसरणः परावरज्ञः। विगतभयकषायलोभमोहो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि।। आशयन्ति भोजयन्ति।।

acalitamatiracyutaḥ svadharmā tparimitasaṃsaraṇaḥ parāvarajñaḥ| vigatabhayakaṣāyalobhamoho vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi|| āśayanti bhojayanti||

Verse 27

अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं विधिपरिणामविभक्तदेशकालम्। हृदयसुखमसेवितं कदर्यै र्व्रतमिदमाजगरं सुचिश्चरामि।।

aniyataphalabhakṣyabhojyapeyaṃ vidhipariṇāmavibhaktadeśakālam| hṛdayasukhamasevitaṃ kadaryai rvratamidamājagaraṃ suciścarāmi||

Verse 28

इदमिदमिति तृष्णयाऽभिभूतं जनमनवाप्तधनं विषीदमानम्। निपुणमनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि।। कषायः रागद्वेषादिः।।

idamidamiti tṛṣṇayā'bhibhūtaṃ janamanavāptadhanaṃ viṣīdamānam| nipuṇamanuniśāmya tattvabuddhyā vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi|| kaṣāyaḥ rāgadveṣādiḥ||

Verse 29

बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः कृपणमिहार्यमनार्यमाश्रयं तम्। उपशमरुचिरात्मवान्प्रशान्तो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि।। धनप्राप्तौ कर्मैव कारणं न पौरुषमिति धिया निशाम्यालोच्य।।

bahuvidhamanudṛśya cārthahetoḥ kṛpaṇamihāryamanāryamāśrayaṃ tam| upaśamarucirātmavānpraśānto vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi|| dhanaprāptau karmaiva kāraṇaṃ na pauruṣamiti dhiyā niśāmyālocya||

Verse 30

सुखमसुखमलाभमर्थलाभं रतिमरतिं मरणं च जीवितं च। विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि।। अर्थहेतोरनार्यं नीचम्। अर्यं स्वामिनगाश्रयति यः कृपणो दीनजनस्तमनुदृश्योपशमरुचिः। आत्मवान् जितचित्तः।।

sukhamasukhamalābhamarthalābhaṃ ratimaratiṃ maraṇaṃ ca jīvitaṃ ca| vidhiniyatamavekṣya tattvato'haṃ vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi|| arthahetoranāryaṃ nīcam| aryaṃ svāminagāśrayati yaḥ kṛpaṇo dīnajanastamanudṛśyopaśamaruciḥ| ātmavān jitacittaḥ||

Verse 31

अपगतभयरागमोहदर्पो धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः। उपगतफलभोगिनो निशाम्य व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि।। विधिनियतं दैवाधीनम्।।

apagatabhayarāgamohadarpo dhṛtimatibuddhisamanvitaḥ praśāntaḥ| upagataphalabhogino niśāmya vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi|| vidhiniyataṃ daivādhīnam||

Verse 32

अनियतशयनासनः प्रकृत्या दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्तः। अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि।। मतिरालोचनम्। बुद्धिर्निश्चयः। उपगतं समीपागतं फलं प्रियं येषां तान् भोगिनः सर्पान् अजगरान् निशाम्य दृष्ट्वा। फलभोगिन इति मध्यमपदलोपः।।

aniyataśayanāsanaḥ prakṛtyā damaniyamavratasatyaśaucayuktaḥ| apagataphalasaṃcayaḥ prahṛṣṭo vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi|| matirālocanam| buddhirniścayaḥ| upagataṃ samīpāgataṃ phalaṃ priyaṃ yeṣāṃ tān bhoginaḥ sarpān ajagarān niśāmya dṛṣṭvā| phalabhogina iti madhyamapadalopaḥ||

Verse 33

अपगतमसुखार्थमीहनार्थै रुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थम्। तृपितमनियतं मनो नियन्तुं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि।। प्रकृत्या दमादियुक्तः अपगतफलसंचयस्त्यक्तयोगफलसमूहः।।

apagatamasukhārthamīhanārthai rupagatabuddhiravekṣya cātmasaṃstham| tṛpitamaniyataṃ mano niyantuṃ vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi|| prakṛtyā damādiyuktaḥ apagataphalasaṃcayastyaktayogaphalasamūhaḥ||

Verse 34

न हृदयमनुरुध्यते मनो वा प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च। तदुभयमुपलक्षयन्निवाहं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि।।

na hṛdayamanurudhyate mano vā priyasukhadurlabhatāmanityatāṃ ca| tadubhayamupalakṣayannivāhaṃ vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi||

Verse 35

बहु कथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः कविभिरपि प्रथयद्भिरात्मकीर्तिम्। इदमिदमिति तत्रतत्र हन्त स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कयद्भिः।।

bahu kathitamidaṃ hi buddhimadbhiḥ kavibhirapi prathayadbhirātmakīrtim| idamidamiti tatratatra hanta svaparamatairgahanaṃ pratarkayadbhiḥ||

Verse 36

तदिदमनुनिशाम्य विप्रपातं पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैः। अनवसितमनन्तदोषपारं नृपु विहरामि विनीतदोषतृष्णः।।

tadidamanuniśāmya viprapātaṃ pṛthagabhipannamihābudhairmanuṣyaiḥ| anavasitamanantadoṣapāraṃ nṛpu viharāmi vinītadoṣatṛṣṇaḥ||

Verse 37

भीष्म उवाच। अजगरचरितं व्रतं महात्मा य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागः। अपगतभयलोभमोहमन्युः स खलु सुखी विचरेदिमं विहारम्।।

bhīṣma uvāca| ajagaracaritaṃ vrataṃ mahātmā ya iha naro'nucaredvinītarāgaḥ| apagatabhayalobhamohamanyuḥ sa khalu sukhī vicaredimaṃ vihāram||