Adhyaya 178

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति इतरनिपेधपूर्वकं प्रज्ञायाः सुखसाधनतायां प्रमाणतया सृगालकाश्यपसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह। नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत्पृष्टो वदस्व मे।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati itaranipedhapūrvakaṃ prajñāyāḥ sukhasādhanatāyāṃ pramāṇatayā sṛgālakāśyapasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| bāndhavāḥ karma vittaṃ vā prajñā veha pitāmaha| narasya kā pratiṣṭhā syādetatpṛṣṭo vadasva me||

Verse 2

भीष्म उवाच। प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः। प्रज्ञा निःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम्।।

bhīṣma uvāca| prajñā pratiṣṭhā bhūtānāṃ prajñā lābhaḥ paro mataḥ| prajñā niḥśreyasī loke prajñā svargo mataḥ satām||

Verse 3

प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिरैश्वर्यसंक्षये। प्रह्लादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम्।।

prajñayā prāpitārtho hi baliraiśvaryasaṃkṣaye| prahlādo namucirmaṅkistasyāḥ kiṃ vidyate param||

Verse 4

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| indrakāśyapasaṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira||

Verse 5

वैश्यः कश्चिदृषिसुतं काश्यपं संशितव्रतम्। रथेन पातयामास श्रीमान्दृप्तस्तपस्विनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 178।।

vaiśyaḥ kaścidṛṣisutaṃ kāśyapaṃ saṃśitavratam| rathena pātayāmāsa śrīmāndṛptastapasvinam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aṣṭasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 178||

Verse 6

आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वाऽऽत्मानमथाब्रवीत्। मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते।। रथेन रथघातेन। वैश्यः कश्चिदृषिं दान्तं इति ट. पाठः।।

ārtaḥ sa patitaḥ kruddhastyaktvā''tmānamathābravīt| mariṣyāmyadhanasyeha jīvitārtho na vidyate|| rathena rathaghātena| vaiśyaḥ kaścidṛṣiṃ dāntaṃ iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 7

तथा मुमूर्षमासीनमकूजन्तमचेतसम्। इन्द्रः सृगालरूपेण बभाषे क्षुब्धमानसम्।। आत्मानं धैर्यं त्यक्त्वा।।

tathā mumūrṣamāsīnamakūjantamacetasam| indraḥ sṛgālarūpeṇa babhāṣe kṣubdhamānasam|| ātmānaṃ dhairyaṃ tyaktvā||

Verse 8

मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः। मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति।।

manuṣyayonimicchanti sarvabhūtāni sarvaśaḥ| manuṣyatve ca vipratvaṃ sarva evābhinandati||

Verse 9

मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप। सुदुर्लभमवाप्यैतन्न दोषान्मर्तुमर्हसि।। अकूजन्तं मूर्च्छया निःशब्दम्।।

manuṣyo brāhmaṇaścāsi śrotriyaścāsi kāśyapa| sudurlabhamavāpyaitanna doṣānmartumarhasi|| akūjantaṃ mūrcchayā niḥśabdam||

Verse 10

सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्यवती श्रुतिः। संतोषणीयरूपोऽसि लोभाद्यदभिमन्यसे।। श्रोत्रियोऽधीतदेवः। दोषात् मौढ्यात्।।

sarve lābhāḥ sābhimānā iti satyavatī śrutiḥ| saṃtoṣaṇīyarūpo'si lobhādyadabhimanyase|| śrotriyo'dhītadevaḥ| doṣāt mauḍhyāt||

Verse 11

अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः। [अतीव स्पृहये तेषां येषां सन्तीह पाणयः।।]

aho siddhārthatā teṣāṃ yeṣāṃ santīha pāṇayaḥ| [atīva spṛhaye teṣāṃ yeṣāṃ santīha pāṇayaḥ||]

Verse 12

पाणिमद्भ्यः स्पृहाऽस्माकं यथा तव धनस्य वै। न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते।।

pāṇimadbhyaḥ spṛhā'smākaṃ yathā tava dhanasya vai| na pāṇilābhādadhiko lābhaḥ kaścana vidyate||

Verse 13

अपाणित्वाद्वयं ब्रह्मन्कण्टकं नोद्धरामहे। जन्तूनुच्चावचानङ्गे दशतो न कषाम वा।। यत्संतोषणीयं रूपं त्वं स्वस्याऽभिमन्यसेऽवमन्यसे।।

apāṇitvādvayaṃ brahmankaṇṭakaṃ noddharāmahe| jantūnuccāvacānaṅge daśato na kaṣāma vā|| yatsaṃtoṣaṇīyaṃ rūpaṃ tvaṃ svasyā'bhimanyase'vamanyase||

Verse 14

अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली। उद्धरन्ति कृमीनङ्गाद्दशतो निकषन्ति च।। न कषाम न नाशयाम्।

atha yeṣāṃ punaḥ pāṇī devadattau daśāṅgulī| uddharanti kṛmīnaṅgāddaśato nikaṣanti ca|| na kaṣāma na nāśayām|

Verse 15

वर्षाहिमातपानां च परित्राणानि कुर्वते। चेलमन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते।।

varṣāhimātapānāṃ ca paritrāṇāni kurvate| celamannaṃ sukhaṃ śayyāṃ nivātaṃ copabhuñjate||

Verse 16

अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च। उपायैर्बहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते।। निकषन्ति कण्डूयनेन।।

adhiṣṭhāya ca gāṃ loke bhuñjate vāhayanti ca| upāyairbahubhiścaiva vaśyānātmani kurvate|| nikaṣanti kaṇḍūyanena||

Verse 17

ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः। सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने।। अधिष्ठायाध्यास्य। गां पृथिवीम्। बलीवर्दादि वा। आत्मनि आत्मभोगनिमित्तम्।।

ye khalvajihvāḥ kṛpaṇā alpaprāṇā apāṇayaḥ| sahante tāni duḥkhāni diṣṭyā tvaṃ na tathā mune|| adhiṣṭhāyādhyāsya| gāṃ pṛthivīm| balīvardādi vā| ātmani ātmabhoganimittam||

Verse 18

दिष्ट्या त्वं न शृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः। न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः।।

diṣṭyā tvaṃ na śṛgālo vai na kṛmirna ca mūṣakaḥ| na sarpo na ca maṇḍūko na cānyaḥ pāpayonijaḥ||

Verse 19

एतावताऽपि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यप। किं पुनर्योसि सत्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः।।

etāvatā'pi lābhena toṣṭumarhasi kāśyapa| kiṃ punaryosi satvānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇottamaḥ||

Verse 20

इमे मां कृमयोऽदन्ति येषामुद्धरणाय वै। नास्ति शक्तिरपाणित्वात्पश्यावस्थामिमां मम।। अल्पप्राणा अल्पबलाः।।

ime māṃ kṛmayo'danti yeṣāmuddharaṇāya vai| nāsti śaktirapāṇitvātpaśyāvasthāmimāṃ mama|| alpaprāṇā alpabalāḥ||

Verse 21

अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम्। नातः पापीयसीं योनिं पतेयमपरामिति।।

akāryamiti caivemaṃ nātmānaṃ saṃtyajāmyaham| nātaḥ pāpīyasīṃ yoniṃ pateyamaparāmiti||

Verse 22

मध्ये वै पापयोनीनां सृगालीयामहं गतः। पापीयस्यो बहुतरा इतोऽन्याः पापयोनयः।।

madhye vai pāpayonīnāṃ sṛgālīyāmahaṃ gataḥ| pāpīyasyo bahutarā ito'nyāḥ pāpayonayaḥ||

Verse 23

जात्यैवैके सुखितराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः। नैकान्तं सुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित्।। अदन्ति दशन्ति।।

jātyaivaike sukhitarāḥ santyanye bhṛśaduḥkhitāḥ| naikāntaṃ sukhameveha kvacitpaśyāmi kasyacit|| adanti daśanti||

Verse 24

मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम्। राज्याद्देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि।।

manuṣyā hyāḍhyatāṃ prāpya rājyamicchantyanantaram| rājyāddevatvamicchanti devatvādindratāmapi||

Verse 25

भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम्। देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति।। एके देवाद्याः। अन्ये पश्वाद्याः।।

bhavestvaṃ yadyapi tvāḍhyo na rājā na ca daivatam| devatvaṃ prāpya cendratvaṃ naiva tuṣyestathā sati|| eke devādyāḥ| anye paśvādyāḥ||

Verse 26

न तृप्तिः प्रियलाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति। संप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिरिव पावकः।।

na tṛptiḥ priyalābhe'sti tṛṣṇā nādbhiḥ praśāmyati| saṃprajvalati sā bhūyaḥ samidbhiriva pāvakaḥ||

Verse 27

अस्त्येव त्वयि शोकोऽपि हर्षश्चापि तथा त्वयि। सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना।।

astyeva tvayi śoko'pi harṣaścāpi tathā tvayi| sukhaduḥkhe tathā cobhe tatra kā paridevanā||

Verse 28

परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम्। मूलं बुद्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे।। यदि कदाचिद्भवेस्तथापि न तुष्येरिति योज्यम्।।

paricchidyaiva kāmānāṃ sarveṣāṃ caiva karmaṇām| mūlaṃ buddhīndriyagrāmaṃ śakuntāniva pañjare|| yadi kadācidbhavestathāpi na tuṣyeriti yojyam||

Verse 29

न द्वितीयस्य शिरसश्छेदनं विद्यते क्वचित्। न च पाणेस्तृतीयस्य यन्नास्ति न ततो भयम्।।

na dvitīyasya śirasaśchedanaṃ vidyate kvacit| na ca pāṇestṛtīyasya yannāsti na tato bhayam||

Verse 30

न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते। संस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जायते।।

na khalvapyarasajñasya kāmaḥ kvacana jāyate| saṃsparśāddarśanādvāpi śravaṇādvāpi jāyate||

Verse 31

न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम्। ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित्।। कामादीनां मूलं बुद्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव शरीरपञ्चरे परिच्छिद्य निरुध्य स्थितस्य भयं नास्तीत्युत्तरेण संबन्धः।।

na tvaṃ smarasi vāruṇyā laṭvākānāṃ ca pakṣiṇām| tābhyāṃ cābhyadhiko bhakṣyo na kaścidvidyate kvacit|| kāmādīnāṃ mūlaṃ buddhīndriyagrāmaṃ śakuntāniva śarīrapañcare paricchidya nirudhya sthitasya bhayaṃ nāstītyuttareṇa saṃbandhaḥ||

Verse 32

यानि चान्यानि भूतेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यप। येषामभुक्तपूर्वाणि तेषामस्मृतिरेव ते।। वारुण्या मद्यस्य लट्वाख्यपक्षिमासस्य च। कर्मणि षष्ठ्यौ। त्वं न स्मरसि ब्राह्मणत्वेन तव तद्रसग्रहाभावात्।।

yāni cānyāni bhūteṣu bhakṣyabhojyāni kāśyapa| yeṣāmabhuktapūrvāṇi teṣāmasmṛtireva te|| vāruṇyā madyasya laṭvākhyapakṣimāsasya ca| karmaṇi ṣaṣṭhyau| tvaṃ na smarasi brāhmaṇatvena tava tadrasagrahābhāvāt||

Verse 33

अप्राशनमसंस्पर्शमसंदर्शनमेव च। पुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः।।

aprāśanamasaṃsparśamasaṃdarśanameva ca| puruṣasyaiṣa niyamo manye śreyo na saṃśayaḥ||

Verse 34

पाणिमन्तो बलवन्तो धनवन्तो न संशयः। मनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः।।

pāṇimanto balavanto dhanavanto na saṃśayaḥ| manuṣyā mānuṣaireva dāsatvamupapāditāḥ||

Verse 35

वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः। ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च।।

vadhabandhaparikleśaiḥ kliśyante ca punaḥ punaḥ| te khalvapi ramante ca modante ca hasanti ca||

Verse 36

अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः। जुगुप्सितां च कृपणां पापवृत्तिमुपासते।।

apare bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ| jugupsitāṃ ca kṛpaṇāṃ pāpavṛttimupāsate||

Verse 37

उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम्। स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत्तथा।।

utsahante ca te vṛttimanyāmapyupasevitum| svakarmaṇā tu niyataṃ bhavitavyaṃ tu tattathā||

Verse 38

न पुल्कसो न चण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति। तया तुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम्।। येषां यान्यभुक्तपूर्वाणि।।

na pulkaso na caṇḍāla ātmānaṃ tyaktumicchati| tayā tuṣṭaḥ svayā yonyā māyāṃ paśyasva yādṛśīm|| yeṣāṃ yānyabhuktapūrvāṇi||

Verse 39

दृष्ट्वा कुणीन्पक्षहतान्मनुष्यानामयाविनः। सुसंपूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभोसि काश्यप।। असंतुष्टः स्वया वृत्त्या मायां प्रेक्षस्व यादृशीन्। इति ट.ड.थ. पाठः।।

dṛṣṭvā kuṇīnpakṣahatānmanuṣyānāmayāvinaḥ| susaṃpūrṇaḥ svayā yonyā labdhalābhosi kāśyapa|| asaṃtuṣṭaḥ svayā vṛttyā māyāṃ prekṣasva yādṛśīn| iti ṭa.ḍa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 40

यदि ब्राह्मणदेहस्ते निरातङ्को निरामयः। अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः।।

yadi brāhmaṇadehaste nirātaṅko nirāmayaḥ| aṅgāni ca samagrāṇi na ca lokeṣu dhikkṛtaḥ||

Verse 41

न केनचित्प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा। धर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि।। पक्षहतानर्धाङ्गवातादिना नष्टान्। आमयाविनोरोगाक्रान्तान्।।

na kenacitpravādena satyenaivāpahāriṇā| dharmāyottiṣṭha viprarṣe nātmānaṃ tyaktumarhasi|| pakṣahatānardhāṅgavātādinā naṣṭān| āmayāvinorogākrāntān||

Verse 42

यदि ब्रह्मञ्शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः। वेदोक्तस्यैव धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि।।

yadi brahmañśṛṇoṣyetacchraddadhāsi ca me vacaḥ| vedoktasyaiva dharmasya phalaṃ mukhyamavāpsyasi||

Verse 43

स्वाध्यायमग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपालय। सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित्।।

svādhyāyamagnisaṃskāramapramatto'nupālaya| satyaṃ damaṃ ca dānaṃ ca spardhiṣṭhā mā ca kenacit||

Verse 44

ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाजनम्। कथं ते चानुशोचेयुर्ध्यायेयुर्वाऽप्यशोभनम्।।

ye kecana svadhyayanāḥ prāptā yajanayājanam| kathaṃ te cānuśoceyurdhyāyeyurvā'pyaśobhanam||

Verse 45

इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्नुयुः। येऽनुजाताः सुनक्षत्रे सुतिथौ सुमुहूर्तके। यज्ञदानप्रजेहायां यतन्ते शक्तिपूर्वकम्।। प्रवादेन कलङ्केन। अपहारिणा जाविभ्रंशकरेण।।

icchantaste vihārāya sukhaṃ mahadavāpnuyuḥ| ye'nujātāḥ sunakṣatre sutithau sumuhūrtake| yajñadānaprajehāyāṃ yatante śaktipūrvakam|| pravādena kalaṅkena| apahāriṇā jāvibhraṃśakareṇa||

Verse 46

नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तिथौ दुर्मुहूर्तजाः। सम्पतन्त्यासुरीं योनिं यज्ञप्रसववर्जिताः।।

nakṣatreṣvāsureṣvanye dustithau durmuhūrtajāḥ| sampatantyāsurīṃ yoniṃ yajñaprasavavarjitāḥ||

Verse 47

अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः। आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम्।।

ahamāsaṃ paṇḍitako haituko vedanindakaḥ| ānvīkṣikīṃ tarkavidyāmanurakto nirarthikām||

Verse 48

हेतुवादान्प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत्। आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्रह्मवाक्येषु च द्विजान्।। विहाराय यथोचितेन यज्ञादिना विहर्तुम्।।

hetuvādānpravaditā vaktā saṃsatsu hetumat| ākroṣṭā cātivaktā ca brahmavākyeṣu ca dvijān|| vihārāya yathocitena yajñādinā vihartum||

Verse 49

नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः। तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज।। पण्डितकः कुत्सितः पण्डितः हेतुमदेव वक्ता न श्रुतिमत्। आक्रोष्टापरुषवाक्।।

nāstikaḥ sarvaśaṅkī ca mūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ| tasyeyaṃ phalanirvṛttiḥ sṛgālatvaṃ mama dvija|| paṇḍitakaḥ kutsitaḥ paṇḍitaḥ hetumadeva vaktā na śrutimat| ākroṣṭāparuṣavāk||

Verse 50

अपि जातु तथा तत्स्यादहोरात्रशतैरपि। यदहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुयां पुनः।।

api jātu tathā tatsyādahorātraśatairapi| yadahaṃ mānuṣīṃ yoniṃ sṛgālaḥ prāpnuyāṃ punaḥ||

Verse 51

संतुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतः। ज्ञेयं ज्ञाता भवेयं वै वर्ज्यं वर्जयिता तथा।।

saṃtuṣṭaścāpramattaśca yajñadānataporataḥ| jñeyaṃ jñātā bhaveyaṃ vai varjyaṃ varjayitā tathā||

Verse 52

भीष्म उवाच। ततः स मुनिरुत्थाय काश्यपस्तमुवाच ह। अहो बतामि कुशलो बुद्धिमांश्चेति विस्मितः।।

bhīṣma uvāca| tataḥ sa munirutthāya kāśyapastamuvāca ha| aho batāmi kuśalo buddhimāṃśceti vismitaḥ||

Verse 53

समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा। ददर्श चैनं देवानां देवमिन्द्रं शचीपतिम्।।

samavaikṣata taṃ vipro jñānadīrgheṇa cakṣuṣā| dadarśa cainaṃ devānāṃ devamindraṃ śacīpatim||

Verse 54

ततः संपूजयामास काश्यपो हरिवाहनम्। अनुज्ञातस्तु तेनाथ प्रविवेश स्वमालयम्।। सर्वशङ्की स्वर्गादृष्टादिसद्भावेऽपि शङ्कावान्।।

tataḥ saṃpūjayāmāsa kāśyapo harivāhanam| anujñātastu tenātha praviveśa svamālayam|| sarvaśaṅkī svargādṛṣṭādisadbhāve'pi śaṅkāvān||