Adhyaya 176

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति विरक्तेः सुस्वसाधनतायां प्रमाणतया मङ्किगीताया बोध्यगीतायाश्चानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम्। धनतृष्णाभिभूतश्च किं कुर्वन्सुखमाप्नुयात्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati virakteḥ susvasādhanatāyāṃ pramāṇatayā maṅkigītāyā bodhyagītāyāścānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| īhamānaḥ samārambhānyadi nāsādayeddhanam| dhanatṛṣṇābhibhūtaśca kiṃ kurvansukhamāpnuyāt||

Verse 2

भीष्म उवाच। सर्वसाम्यमनायासः सत्यवाक्यं च भारत। निर्वेदश्चाविधित्सा च यस्य स्यात्स सखी नरः।।

bhīṣma uvāca| sarvasāmyamanāyāsaḥ satyavākyaṃ ca bhārata| nirvedaścāvidhitsā ca yasya syātsa sakhī naraḥ||

Verse 3

एतान्येव पदान्याहुः पञ्च वृद्धाः प्रशान्तये। एष स्वर्गश्च धर्मश्च सुखं चानुत्तमं सताम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षट्‌सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 176।।

etānyeva padānyāhuḥ pañca vṛddhāḥ praśāntaye| eṣa svargaśca dharmaśca sukhaṃ cānuttamaṃ satām|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣaṭ‌saptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 176||

Verse 4

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। निर्वेदान्मङ्किना गीतं तन्निबोध युधिष्ठिर।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| nirvedānmaṅkinā gītaṃ tannibodha yudhiṣṭhira||

Verse 5

ईहमानो धनं मङ्किर्भग्नेहश्च पुनः पुनः। केनचिद्धनलेशेन क्रीतवान्दम्यगोयुगम्।। पदानि पदनीयान्याश्रयणीयानि। प्रशान्तये मोक्षाय। एष इति विधेयापेक्षे लिङ्गैकत्वे।।

īhamāno dhanaṃ maṅkirbhagnehaśca punaḥ punaḥ| kenaciddhanaleśena krītavāndamyagoyugam|| padāni padanīyānyāśrayaṇīyāni| praśāntaye mokṣāya| eṣa iti vidheyāpekṣe liṅgaikatve||

Verse 6

सुसंबद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ। आसीनमुष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम्।।

susaṃbaddhau tu tau damyau damanāyābhiniḥsṛtau| āsīnamuṣṭraṃ madhyena sahasaivābhyadhāvatām||

Verse 7

तयोः संप्राप्तयोरुष्ट्रः स्कन्धदेशममर्पणः। उत्थायोत्क्षिप्य तौ दम्यौ पससार महाजवः।। दम्यगोयुगं द्वौ वत्सतरौ। द्वित्वे गोयुगजिति गोयुगच्प्रत्ययः।।

tayoḥ saṃprāptayoruṣṭraḥ skandhadeśamamarpaṇaḥ| utthāyotkṣipya tau damyau pasasāra mahājavaḥ|| damyagoyugaṃ dvau vatsatarau| dvitve goyugajiti goyugacpratyayaḥ||

Verse 8

ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्ट्रेण प्रमाथिना। प्रियमाणौ च संप्रेक्ष्य मङ्किस्तत्राब्रवीदिदम्।।

hriyamāṇau tu tau damyau tenoṣṭreṇa pramāthinā| priyamāṇau ca saṃprekṣya maṅkistatrābravīdidam||

Verse 9

न जात्वविहितं शक्यं दक्षेणाषीहितुं धनम्। युक्तेन श्रद्धया सम्यगीहां समनुतिष्ठता।। उत्क्षिष्य तुलाभाजनद्वयवदुपरिभूमेर्नीत्वा।।

na jātvavihitaṃ śakyaṃ dakṣeṇāṣīhituṃ dhanam| yuktena śraddhayā samyagīhāṃ samanutiṣṭhatā|| utkṣiṣya tulābhājanadvayavaduparibhūmernītvā||

Verse 10

पूर्वमर्यैर्विहीनस्य युक्तस्याप्युतिष्ठतः। इमं पश्यत संगत्या मम दैवमुपप्लवम्।। अविहितं दैवेना नुपस्थापितं ईहितुमेष्टुम्। श्रद्धया फलप्राप्तिनिश्चयेन। ईहां चेष्टां।।

pūrvamaryairvihīnasya yuktasyāpyutiṣṭhataḥ| imaṃ paśyata saṃgatyā mama daivamupaplavam|| avihitaṃ daivenā nupasthāpitaṃ īhitumeṣṭum| śraddhayā phalaprāptiniścayena| īhāṃ ceṣṭāṃ||

Verse 11

उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणैव गच्छतः। उत्क्षिप्य काकतालीयमुन्माथेनेव जम्बुकः।। युक्तस्यावहितचित्तस्य। अनुतिष्ठतोऽर्थप्राप्त्युपायान्। संगत्या दम्योष्ट्रसंबन्धेन। दैवं देवेनेश्वरेण निर्मितम्।।

udyamyodyamya me damyau viṣameṇaiva gacchataḥ| utkṣipya kākatālīyamunmātheneva jambukaḥ|| yuktasyāvahitacittasya| anutiṣṭhato'rthaprāptyupāyān| saṃgatyā damyoṣṭrasaṃbandhena| daivaṃ deveneśvareṇa nirmitam||

Verse 12

मणीवोष्ट्रस्य लम्वेते प्रियौ वत्सतरौ मम। शुद्वं हि दैवमेवेदं हठे नैवास्ति पौरुषम्।। उद्यम्योद्यम्य मोक्षार्थमुद्यमं कृत्वा विषमेण कृच्छ्रेण दम्यौ गच्छतः। काकतालीयं दैवकृतं संगमम्। उन्भाथः कूटयन्त्रम्। उत्पथेनैव धावतः इति झ. पाठः।।

maṇīvoṣṭrasya lamvete priyau vatsatarau mama| śudvaṃ hi daivamevedaṃ haṭhe naivāsti pauruṣam|| udyamyodyamya mokṣārthamudyamaṃ kṛtvā viṣameṇa kṛcchreṇa damyau gacchataḥ| kākatālīyaṃ daivakṛtaṃ saṃgamam| unbhāthaḥ kūṭayantram| utpathenaiva dhāvataḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 13

यदि वाऽप्युपपद्येत पौरुषं नाम कर्हिचित्। अन्विष्यमाणं तदपि दैवमेवावतिष्ठते।। वाशब्द इवार्थे।।

yadi vā'pyupapadyeta pauruṣaṃ nāma karhicit| anviṣyamāṇaṃ tadapi daivamevāvatiṣṭhate|| vāśabda ivārthe||

Verse 14

तस्मान्निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखभीप्सता। सुखं स्वपिति निर्विण्णो निराशश्चार्थसाधने।।

tasmānnirveda eveha gantavyaḥ sukhabhīpsatā| sukhaṃ svapiti nirviṇṇo nirāśaścārthasādhane||

Verse 15

अहो सम्यक्शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यता। प्रतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात्।।

aho samyakśukenoktaṃ sarvataḥ parimucyatā| pratiṣṭhatā mahāraṇyaṃ janakasya niveśanāt||

Verse 16

यः कामानाप्नुयात्सर्वान्यश्चैतान्केवलांस्त्यजेत्। प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते।।

yaḥ kāmānāpnuyātsarvānyaścaitānkevalāṃstyajet| prāpaṇātsarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate||

Verse 17

नान्तं सर्वविधित्सानां गतपूर्वोऽस्ति कश्चन। शरीरे जीविते चैव तृष्णा मर्त्यस्य वर्धते।। उपपद्येत यदि लोकदृष्टान्तेन पौरुषास्तित्वं युज्येत तर्हि फलव्यभिचारात्तदपि दैवायत्तमेवोपपद्यते न स्वातन्त्र्येणेत्यर्थः।।

nāntaṃ sarvavidhitsānāṃ gatapūrvo'sti kaścana| śarīre jīvite caiva tṛṣṇā martyasya vardhate|| upapadyeta yadi lokadṛṣṭāntena pauruṣāstitvaṃ yujyeta tarhi phalavyabhicārāttadapi daivāyattamevopapadyate na svātantryeṇetyarthaḥ||

Verse 18

निवर्तस्य विधित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य कामुक। असकृच्चासि निकृतो न च निर्विद्यसे मनः।। विधित्सानां धनाद्यर्थं प्रवृत्तीनाम्। गतपूर्वः पूर्वं गतः प्राप्तो गत पूर्वः।।

nivartasya vidhitsābhyaḥ śāmya nirvidya kāmuka| asakṛccāsi nikṛto na ca nirvidyase manaḥ|| vidhitsānāṃ dhanādyarthaṃ pravṛttīnām| gatapūrvaḥ pūrvaṃ gataḥ prāpto gata pūrvaḥ||

Verse 19

यदि नाहं विनाश्यस्ते यद्येवं रमसे मया। मा मां योजय लोभेन वृथाऽत्वं वित्तकामुक।।

yadi nāhaṃ vināśyaste yadyevaṃ ramase mayā| mā māṃ yojaya lobhena vṛthā'tvaṃ vittakāmuka||

Verse 20

संचितं संचितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः। कदा तां मोक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक।। कामुकका मादिधर्मवत् हे मनः निर्विद्य वैराग्यं प्राप्यशाम्य शमं गच्छ। निकृतः वञ्चितः प्रवृत्तिनैष्फत्यात्।।

saṃcitaṃ saṃcitaṃ dravyaṃ naṣṭaṃ tava punaḥ punaḥ| kadā tāṃ mokṣyase mūḍha dhanehāṃ dhanakāmuka|| kāmukakā mādidharmavat he manaḥ nirvidya vairāgyaṃ prāpyaśāmya śamaṃ gaccha| nikṛtaḥ vañcitaḥ pravṛttinaiṣphatyāt||

Verse 21

अहो नु मम बालिश्यं योऽहं क्रीडनकस्तव। क्लेशैर्नानाविधैर्नित्यं संयोजयसि निर्घृणः। किं नैवं जातु पुरुषः परेषां प्रेष्यतामियात्।। मोक्ष्यसे त्यक्ष्यसे।।

aho nu mama bāliśyaṃ yo'haṃ krīḍanakastava| kleśairnānāvidhairnityaṃ saṃyojayasi nirghṛṇaḥ| kiṃ naivaṃ jātu puruṣaḥ pareṣāṃ preṣyatāmiyāt|| mokṣyase tyakṣyase||

Verse 22

न पूर्वे नापरे जातु कामानामन्तमाप्नुवन्। त्यक्त्वा सर्वसमारम्भान्प्रतिबुद्धोऽस्मि जागृमि।। क्रीडनकः क्रीडामृगः। जातु कदाचित्। प्रेष्यतां दास्यम्। कामाभावे कोऽपि कस्यचिदपि न प्रेष्यः स्यादित्यर्थः।।

na pūrve nāpare jātu kāmānāmantamāpnuvan| tyaktvā sarvasamārambhānpratibuddho'smi jāgṛmi|| krīḍanakaḥ krīḍāmṛgaḥ| jātu kadācit| preṣyatāṃ dāsyam| kāmābhāve ko'pi kasyacidapi na preṣyaḥ syādityarthaḥ||

Verse 23

नूनं मे हृदयं कामं वज्रसारमयं दृढम्। यदनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते।। अन्तं नाप्नुवन् अतो हेतोस्त्यक्त्वा।।

nūnaṃ me hṛdayaṃ kāmaṃ vajrasāramayaṃ dṛḍham| yadanarthaśatāviṣṭaṃ śatadhā na vidīryate|| antaṃ nāpnuvan ato hetostyaktvā||

Verse 24

त्यजामि काम त्वां चैव यच्च किंचित्प्रियं तव। तवाहं प्रियमन्विच्छन्नात्मन्युपलभे सुखम्।। नूनं ते हृदयं कामेति झ. पाठः।।

tyajāmi kāma tvāṃ caiva yacca kiṃcitpriyaṃ tava| tavāhaṃ priyamanvicchannātmanyupalabhe sukham|| nūnaṃ te hṛdayaṃ kāmeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 25

काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे। न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो नभविष्यसि।। प्रियं जायादि।।

kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpātkila jāyase| na tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi samūlo nabhaviṣyasi|| priyaṃ jāyādi||

Verse 26

ईहा धनस्य न सुखा लुब्ध्वा चिन्ता च भूयसी। लब्धनाशो यथा मृत्युर्लब्धं भवति वा न वा।। नभविष्यसि विनशिष्यसि।।

īhā dhanasya na sukhā lubdhvā cintā ca bhūyasī| labdhanāśo yathā mṛtyurlabdhaṃ bhavati vā na vā|| nabhaviṣyasi vinaśiṣyasi||

Verse 27

परित्यागे न लभते ततो दुःखतरं नु किम्। न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति।। ईहा लिप्सा चेष्टा वा। तदा धनस्य धनायेत्यर्थः। लब्ध्वा चिन्ता नाशभयात्। यथा मृत्युस्तथा दुःखकृत्। श्रमेऽपि फलं संदिग्धम्।।

parityāge na labhate tato duḥkhataraṃ nu kim| na ca tuṣyati labdhena bhūya eva ca mārgati|| īhā lipsā ceṣṭā vā| tadā dhanasya dhanāyetyarthaḥ| labdhvā cintā nāśabhayāt| yathā mṛtyustathā duḥkhakṛt| śrame'pi phalaṃ saṃdigdham||

Verse 28

अनुतर्पुल एवार्थः स्वादु गाङ्गभिवोदकम्। मद्विलापनमेततु प्रतिबुद्धोऽस्मि संत्यज।। परित्यागे देहस्य परस्वत्वापादनेऽपि न लभते। मार्गति मृगयते।।

anutarpula evārthaḥ svādu gāṅgabhivodakam| madvilāpanametatu pratibuddho'smi saṃtyaja|| parityāge dehasya parasvatvāpādane'pi na labhate| mārgati mṛgayate||

Verse 29

य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः। स यात्वितो यथाकामं वसतां वा यथासुखम्।। अनुतर्पुलस्तृष्णावृद्धिकृत्। मद्विलापनं मन्नाशः। एतत् तृष्णावृद्ध्याख्यम्। प्रति बुद्धोऽस्मि अतो मां संत्यज। हे कामेति शेषः।।

ya imaṃ māmakaṃ dehaṃ bhūtagrāmaḥ samāśritaḥ| sa yātvito yathākāmaṃ vasatāṃ vā yathāsukham|| anutarpulastṛṣṇāvṛddhikṛt| madvilāpanaṃ mannāśaḥ| etat tṛṣṇāvṛddhyākhyam| prati buddho'smi ato māṃ saṃtyaja| he kāmeti śeṣaḥ||

Verse 30

न युष्मास्विह मे प्रीतिः कामलोभानुसारिषु। तस्मादुत्सृज्य वः सर्वान्सत्वमेवाश्रयाम्यहम्।।

na yuṣmāsviha me prītiḥ kāmalobhānusāriṣu| tasmādutsṛjya vaḥ sarvānsatvamevāśrayāmyaham||

Verse 31

सर्व भूतान्यहं देहे पश्यन्मनसि चात्मनः। योगे बुद्धिं श्रुते सत्वं मनो ब्रह्मणि धारयन्।। भूतग्रामो यातु स्वकारणं प्रति। पञ्चत्वमस्त्वित्यर्थः।।

sarva bhūtānyahaṃ dehe paśyanmanasi cātmanaḥ| yoge buddhiṃ śrute satvaṃ mano brahmaṇi dhārayan|| bhūtagrāmo yātu svakāraṇaṃ prati| pañcatvamastvityarthaḥ||

Verse 32

विहरिष्याम्यनासक्तः सुखी लोकान्निरामयः। यथा मां त्वं पुनर्नैवं दुःखेषु प्रणिधास्यसि।।

vihariṣyāmyanāsaktaḥ sukhī lokānnirāmayaḥ| yathā māṃ tvaṃ punarnaivaṃ duḥkheṣu praṇidhāsyasi||

Verse 33

त्वया हि मे प्रणुन्नस्य गतिरन्या न विद्यते। तृष्णा शोकश्रमाणां हि त्वं काम प्रभवः सदा।।

tvayā hi me praṇunnasya gatiranyā na vidyate| tṛṣṇā śokaśramāṇāṃ hi tvaṃ kāma prabhavaḥ sadā||

Verse 34

धननाशेऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम्। ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनाच्च्युतम्।।

dhananāśe'dhikaṃ duḥkhaṃ manye sarvamahattaram| jñātayo hyavamanyante mitrāṇi ca dhanāccyutam||

Verse 35

अवज्ञानसहस्रैस्तु दोषाः कष्टतराऽधने। धने सुखकला या तु साऽपि दुःखैर्विधीयते।। योगे विषये बुद्धिं करष्यामीति निश्चयं कुर्वन् श्रुते श्रवणादौ सत्वमेकाग्नचित्तं धारयन् मनश्च ब्रह्मणि धारयन् विहरिष्यामीत्यग्रिमेण संबन्धः।।

avajñānasahasraistu doṣāḥ kaṣṭatarā'dhane| dhane sukhakalā yā tu sā'pi duḥkhairvidhīyate|| yoge viṣaye buddhiṃ karaṣyāmīti niścayaṃ kurvan śrute śravaṇādau satvamekāgnacittaṃ dhārayan manaśca brahmaṇi dhārayan vihariṣyāmītyagrimeṇa saṃbandhaḥ||

Verse 36

धनमस्येति पुरुषं पुरो निघ्नन्ति दस्यवः। क्लिश्यन्ति विविधैर्दण्डैर्नित्यमुद्वेजयन्ति च।। कष्टतराऽधने इति संधिरार्षः।।

dhanamasyeti puruṣaṃ puro nighnanti dasyavaḥ| kliśyanti vividhairdaṇḍairnityamudvejayanti ca|| kaṣṭatarā'dhane iti saṃdhirārṣaḥ||

Verse 37

धनलोलुपता दुःखमिति बुद्धं चिरान्मया। यद्यदालम्बसे कामं तत्तदेवानुरुध्यसे।।

dhanalolupatā duḥkhamiti buddhaṃ cirānmayā| yadyadālambase kāmaṃ tattadevānurudhyase||

Verse 38

अतत्त्वज्ञोऽसि बालश्च दुस्तोषोऽपूरणोऽनलः। नैव त्वं वेत्थ सुलभं नैव त्वं वेत्थ दुर्लभम्।। धनमस्यास्तीति क्लिश्यन्ति क्लेशयन्ति।।

atattvajño'si bālaśca dustoṣo'pūraṇo'nalaḥ| naiva tvaṃ vettha sulabhaṃ naiva tvaṃ vettha durlabham|| dhanamasyāstīti kliśyanti kleśayanti||

Verse 39

पाताल इव दुष्पूरो मां दुःखैर्योक्तुमिच्छसि। नाहमद्य समावेष्टुं शक्यः काम पुनस्त्वया।।

pātāla iva duṣpūro māṃ duḥkhairyoktumicchasi| nāhamadya samāveṣṭuṃ śakyaḥ kāma punastvayā||

Verse 40

निर्वेदमहमासाद्य द्रव्यनाशाद्यदृच्छया। निवृत्तिं परमां प्राप्य नाद्य कामान्विचिन्तये।।

nirvedamahamāsādya dravyanāśādyadṛcchayā| nivṛttiṃ paramāṃ prāpya nādya kāmānvicintaye||

Verse 41

अतिक्लेशान्सहामीह नाहं बुद्ध्याम्यबुद्धिमान्। निकृतो धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः।। अनलोऽग्निरिवेत्यर्थः।।

atikleśānsahāmīha nāhaṃ buddhyāmyabuddhimān| nikṛto dhananāśena śaye sarvāṅgavijvaraḥ|| analo'gnirivetyarthaḥ||

Verse 42

परित्यजामि काम त्वां हित्वा सर्वं मनोगतम्। न त्वं मया पुनः काम नस्योतेनेव रंस्यसे।।

parityajāmi kāma tvāṃ hitvā sarvaṃ manogatam| na tvaṃ mayā punaḥ kāma nasyoteneva raṃsyase||

Verse 43

क्षमिष्ये क्षिपमाणानां न हिंसिष्ये विहिंसितः। द्वेष्यमुक्तः प्रियं वक्ष्याम्यनादृत्य तदप्रियम्।। सहामि इतःपूर्वं सोढवानस्मि।।

kṣamiṣye kṣipamāṇānāṃ na hiṃsiṣye vihiṃsitaḥ| dveṣyamuktaḥ priyaṃ vakṣyāmyanādṛtya tadapriyam|| sahāmi itaḥpūrvaṃ soḍhavānasmi||

Verse 44

तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं यथालब्धेन वर्तयन्। न सकामं करिष्यामि त्वामहं शत्रुमात्मनः।। क्षिपमाणानां धिक्कुर्वताम्।।

tṛptaḥ svasthendriyo nityaṃ yathālabdhena vartayan| na sakāmaṃ kariṣyāmi tvāmahaṃ śatrumātmanaḥ|| kṣipamāṇānāṃ dhikkurvatām||

Verse 45

निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं क्षमाम्। सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां शरणागतम्।। सकामं लब्धमनोरथम्। हेकामेति शेषः।।

nirvedaṃ nirvṛtiṃ tṛptiṃ śāntiṃ satyaṃ damaṃ kṣamām| sarvabhūtadayāṃ caiva viddhi māṃ śaraṇāgatam|| sakāmaṃ labdhamanoratham| hekāmeti śeṣaḥ||

Verse 46

तस्मात्कामश्च लोभश्च तृष्णा कार्पण्यमेव च। त्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्वस्थो ह्यस्मि सांप्रतम्।। निर्वृतिं सुखम्। तृप्तिं पूर्णकामताम्।।

tasmātkāmaśca lobhaśca tṛṣṇā kārpaṇyameva ca| tyajantu māṃ pratiṣṭhantaṃ satvastho hyasmi sāṃpratam|| nirvṛtiṃ sukham| tṛptiṃ pūrṇakāmatām||

Verse 47

प्रहाय कामं लोभं च क्रोधं पारुष्यमेव च। नाद्य लोभवशं प्राप्तो दुःखं प्राप्स्याम्यनात्मवान्।। प्रतिष्ठन्तं मोक्षाय गन्तुम्।।

prahāya kāmaṃ lobhaṃ ca krodhaṃ pāruṣyameva ca| nādya lobhavaśaṃ prāpto duḥkhaṃ prāpsyāmyanātmavān|| pratiṣṭhantaṃ mokṣāya gantum||

Verse 48

यद्यस्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते। कामस्य वशगो नित्यं दुःखमेव प्रपद्यते।।

yadyastyajati kāmānāṃ tatsukhasyābhipūryate| kāmasya vaśago nityaṃ duḥkhameva prapadyate||

Verse 49

कामानुबन्धं नुदते यत्किंचित्पुरुषो रजः। कामक्रोधोद्भवं दुःखमह्रीररतिरेव च।। प्रहाय स्थितोस्मीति शेषः।।

kāmānubandhaṃ nudate yatkiṃcitpuruṣo rajaḥ| kāmakrodhodbhavaṃ duḥkhamahrīraratireva ca|| prahāya sthitosmīti śeṣaḥ||

Verse 50

एष ब्रह्मप्रतिष्ठोऽहं ग्रीष्मे शीतमिव ह्रदम्। शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम्।। रजः प्रवर्तको गुणः। तच्च कामेनानुवध्नातीति कामानुबन्धम्। दुःखादिकं च कामाद्युद्भवम्। अतः सर्वानर्थमूलं रजस्त्याज्यमित्यर्थः।।

eṣa brahmapratiṣṭho'haṃ grīṣme śītamiva hradam| śāmyāmi parinirvāmi sukhamāse ca kevalam|| rajaḥ pravartako guṇaḥ| tacca kāmenānuvadhnātīti kāmānubandham| duḥkhādikaṃ ca kāmādyudbhavam| ataḥ sarvānarthamūlaṃ rajastyājyamityarthaḥ||

Verse 51

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्।।

yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham| tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām||

Verse 52

आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुमिवोत्तमम्। प्राप्यावध्यं ब्रह्मपुरं राजेव च वसाम्यहम्।।

ātmanā saptamaṃ kāmaṃ hatvā śatrumivottamam| prāpyāvadhyaṃ brahmapuraṃ rājeva ca vasāmyaham||

Verse 53

एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर्निर्वेदमागतः। सर्वान्कामान्परित्यज्य प्राप्य ब्रह्म महत्सुखम्।।

etāṃ buddhiṃ samāsthāya maṅkirnirvedamāgataḥ| sarvānkāmānparityajya prāpya brahma mahatsukham||

Verse 54

दम्यनाशकृते मङ्किरमृतत्वं किलागमत्। अच्छिनत्काममूलं स तेन प्राप परां गतिम्।। शाम्यामि कर्मभ्य उपरतिं गच्छामि। परिनिर्वामि निर्दुःखो भवामि।।

damyanāśakṛte maṅkiramṛtatvaṃ kilāgamat| acchinatkāmamūlaṃ sa tena prāpa parāṃ gatim|| śāmyāmi karmabhya uparatiṃ gacchāmi| parinirvāmi nirduḥkho bhavāmi||

Verse 55

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं मोक्षोपसंहितम्। गीतं विदेहराजेन जनकेन प्रशाम्यता।। काममूलमविद्याम्।।

atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ mokṣopasaṃhitam| gītaṃ videharājena janakena praśāmyatā|| kāmamūlamavidyām||

Verse 56

अनन्तमिव मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन। मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन।।

anantamiva me vittaṃ yasya me nāsti kiṃcana| mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃcana||

Verse 57

अत्रैवोदाहरन्तीमं बोध्यस्य पदसंचयम्। निर्वेदं प्रति विन्यस्तं तं निबोध युधिष्ठिर।। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनं इति झ. पाठः।।

atraivodāharantīmaṃ bodhyasya padasaṃcayam| nirvedaṃ prati vinyastaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira|| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanaṃ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 58

बोध्यं शान्तमृषिं राजा नाहुषः पर्यपृच्छत। निर्वेदाच्छान्तिमापन्नं शास्त्रप्रज्ञानतर्पितम्।।

bodhyaṃ śāntamṛṣiṃ rājā nāhuṣaḥ paryapṛcchata| nirvedācchāntimāpannaṃ śāstraprajñānatarpitam||

Verse 59

उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्योपदिशस्व मे। कां बुद्धिं समनुप्राप्य शान्तश्चरसि निर्वृतः।।

upadeśaṃ mahāprājña śamasyopadiśasva me| kāṃ buddhiṃ samanuprāpya śāntaścarasi nirvṛtaḥ||

Verse 60

बोध्य उवाच। उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कंचन। लक्षणं तस्य वक्ष्येऽहं तत्स्वयं परिमृष्यताम्।। पदसंधयं श्लोकम्। वैराग्यार्थमुपन्यस्तम्।।

bodhya uvāca| upadeśena vartāmi nānuśāsmīha kaṃcana| lakṣaṇaṃ tasya vakṣye'haṃ tatsvayaṃ parimṛṣyatām|| padasaṃdhayaṃ ślokam| vairāgyārthamupanyastam||

Verse 61

पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने। इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम।। तत् ज्ञाप्यम्।।

piṅgalā kuraraḥ sarpaḥ sāraṅgānveṣaṇaṃ vane| iṣukāraḥ kumārī ca ṣaḍete guravo mama|| tat jñāpyam||

Verse 62

[*भीष्म उवाच। आशा बलवती राजन्नैराश्यं परमं सुखम्। आशां निराशां कृत्वा तु सुखं स्वपिति पिङ्गला।।

[*bhīṣma uvāca| āśā balavatī rājannairāśyaṃ paramaṃ sukham| āśāṃ nirāśāṃ kṛtvā tu sukhaṃ svapiti piṅgalā||

Verse 63

सामिषं कुररं दृष्ट्वा वध्यमानं निरामिषैः। आमिषस्य परित्यागात्कुररः सुखमेधते।।

sāmiṣaṃ kuraraṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ nirāmiṣaiḥ| āmiṣasya parityāgātkuraraḥ sukhamedhate||

Verse 64

गृहारम्भो हि दुःखाय न सुखाय कदाचन। सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते।।

gṛhārambho hi duḥkhāya na sukhāya kadācana| sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukhamedhate||

Verse 65

सुखं जीवन्ति मुनयो भैक्ष्यवृत्तिं समाश्रिताः। अद्रोहणैव भूतानां सारङ्ग इव पक्षिणः।।

sukhaṃ jīvanti munayo bhaikṣyavṛttiṃ samāśritāḥ| adrohaṇaiva bhūtānāṃ sāraṅga iva pakṣiṇaḥ||

Verse 66

अल्पेभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यो मतिमान्नरः। सर्वतः सारमादद्यात्पुष्पेभ्य इव षट्‌पदः।।

alpebhyaśca mahadbhyaśca śāstrebhyo matimānnaraḥ| sarvataḥ sāramādadyātpuṣpebhya iva ṣaṭ‌padaḥ||

Verse 67

इषुकारो नरः कश्चिदिपावासक्तमानसः। समीपेनापि गच्छन्तं राजानं नावबुद्धवान्।।

iṣukāro naraḥ kaścidipāvāsaktamānasaḥ| samīpenāpi gacchantaṃ rājānaṃ nāvabuddhavān||

Verse 68

बहूनां कलहो नित्यं द्वयोः संकथनं ध्रुवम्। एकाकी विचरिष्यानि कुमारीशङ्खको यथा।।] सारङ्गो भ्रमरस्तस्याऽन्वेषणमनुगमनम्। इष गतौ दिवादिः।।

bahūnāṃ kalaho nityaṃ dvayoḥ saṃkathanaṃ dhruvam| ekākī vicariṣyāni kumārīśaṅkhako yathā||] sāraṅgo bhramarastasyā'nveṣaṇamanugamanam| iṣa gatau divādiḥ||