Adhyaya 175

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति दारिद्र्यधनिकत्वयोः क्रमेणार्थानर्थसाधनत्वे प्रमाणतया शम्याकगीताया अनुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। धनिनश्चाधना ये च वर्तयन्ति स्वतन्त्रिणः। सुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 175।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati dāridryadhanikatvayoḥ krameṇārthānarthasādhanatve pramāṇatayā śamyākagītāyā anuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| dhaninaścādhanā ye ca vartayanti svatantriṇaḥ| sukhaduḥkhāgamasteṣāṃ kaḥ kathaṃ vā pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pañcasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 175||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। शम्याकेन विमुक्तेन गीतं शान्तिगतेन च।। स्वतन्त्रिणः स्वशास्त्रानुसारिणः।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| śamyākena vimuktena gītaṃ śāntigatena ca|| svatantriṇaḥ svaśāstrānusāriṇaḥ||

Verse 3

अब्रवीन्मां पुरा कश्चिद्ब्राह्मणस्त्यागमाश्रितः। क्लिश्यमानः कुदारेण कुचेलेन बुभुक्षया।। तेन शम्याकेन यद्गीतं तन्मां प्रति कश्चिदब्रवीदिति द्वयोः संबन्धः। शंपाकेनेह मुक्तेन इति झ. पाठः।।

abravīnmāṃ purā kaścidbrāhmaṇastyāgamāśritaḥ| kliśyamānaḥ kudāreṇa kucelena bubhukṣayā|| tena śamyākena yadgītaṃ tanmāṃ prati kaścidabravīditi dvayoḥ saṃbandhaḥ| śaṃpākeneha muktena iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 4

उत्पन्नमिह लोके वै जन्मप्रभृति मानवम्। विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च।।

utpannamiha loke vai janmaprabhṛti mānavam| vividhānyupavartante duḥkhāni ca sukhāni ca||

Verse 5

तयोरेकतरो मार्गो यदेनमुपसन्नयेत्। न सुखं प्राप्य संहृष्येन्नासुखं प्राप्य संज्वरेत्।। कुचेलेन कुवस्त्रेण। निर्धनत्वादन्नाच्छादनहीन इत्यर्थः।।

tayorekataro mārgo yadenamupasannayet| na sukhaṃ prāpya saṃhṛṣyennāsukhaṃ prāpya saṃjvaret|| kucelena kuvastreṇa| nirdhanatvādannācchādanahīna ityarthaḥ||

Verse 6

न वै चरसि यच्छ्रेय आत्मनो वा न रंस्यसे। अकामात्माऽपि हि सदा धुरमुद्यम्य चैव ह।।

na vai carasi yacchreya ātmano vā na raṃsyase| akāmātmā'pi hi sadā dhuramudyamya caiva ha||

Verse 7

अकिञ्चनः परिपतन्सुखमास्वादयिष्यसि। अकिञ्चनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव ह।। उपसंनयेत् संप्राप्नुयात्। तयोरेकतरे मार्गे यदेनमभिसंनयेदिति झ. पाठः। तत्र अभिसंनयेद्दैवं यदि प्रापयेत्तर्हि न संहृष्येदित्यादिना संबन्धः।।

akiñcanaḥ paripatansukhamāsvādayiṣyasi| akiñcanaḥ sukhaṃ śete samuttiṣṭhati caiva ha|| upasaṃnayet saṃprāpnuyāt| tayorekatare mārge yadenamabhisaṃnayediti jha. pāṭhaḥ| tatra abhisaṃnayeddaivaṃ yadi prāpayettarhi na saṃhṛṣyedityādinā saṃbandhaḥ||

Verse 8

आकिञ्चन्यं सुखं लोके पथ्यं शिवमनामयम्। अनमित्रपथो ह्येष दुर्लभः सुलभः सताम्।। अकिञ्चनः दरिद्रः। परितः पतन् गच्छन्। अनिकेतश्चरन्नित्यर्थः।।

ākiñcanyaṃ sukhaṃ loke pathyaṃ śivamanāmayam| anamitrapatho hyeṣa durlabhaḥ sulabhaḥ satām|| akiñcanaḥ daridraḥ| paritaḥ patan gacchan| aniketaścarannityarthaḥ||

Verse 9

अकिञ्चनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वतः। अवेक्षमाणस्त्रील्लोँकान्न तुल्यमिह लक्षये।। पथ्यं मोक्षमार्गादनपेतम्। अनमित्रपथः शत्रुवर्जितः पन्थाः। दुर्लभः कामिनाम्।।

akiñcanasya śuddhasya upapannasya sarvataḥ| avekṣamāṇastrīllo~kānna tulyamiha lakṣaye|| pathyaṃ mokṣamārgādanapetam| anamitrapathaḥ śatruvarjitaḥ panthāḥ| durlabhaḥ kāminām||

Verse 10

आकिञ्चन्यं च राज्यं च तुलया समतोलयम्। अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्यादपि गुणाधिकम्।।

ākiñcanyaṃ ca rājyaṃ ca tulayā samatolayam| atyaricyata dāridryaṃ rājyādapi guṇādhikam||

Verse 11

आकिञ्चन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहानयम्। नित्योद्विग्नो हि धनवान्मृत्योरास्यगतो यथा।।

ākiñcanye ca rājye ca viśeṣaḥ sumahānayam| nityodvigno hi dhanavānmṛtyorāsyagato yathā||

Verse 12

नैवास्याग्निर्न चादित्यो न मृत्युर्न च दस्यवः। प्रभवन्ति धनं हर्तुमितरे स्युः कुतः पुनः।। उपपन्नस्य वैराग्यसंपन्नस्य।।

naivāsyāgnirna cādityo na mṛtyurna ca dasyavaḥ| prabhavanti dhanaṃ hartumitare syuḥ kutaḥ punaḥ|| upapannasya vairāgyasaṃpannasya||

Verse 13

तं वै सदा कामचरमनुपस्तीर्णशायिनम्। बाहूपधानं शाम्यन्तं प्रशंसन्ति दिवौकसः।। नैवास्याग्निर्न चारिष्ट इति प्रभवन्ति धनत्यागाद्विमुक्तस्य निराशिषः इति च झ. पाठः।।

taṃ vai sadā kāmacaramanupastīrṇaśāyinam| bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ praśaṃsanti divaukasaḥ|| naivāsyāgnirna cāriṣṭa iti prabhavanti dhanatyāgādvimuktasya nirāśiṣaḥ iti ca jha. pāṭhaḥ||

Verse 14

धनवान्क्रोधलोभाभ्यामाविष्टो नष्टचेतनः। तिर्यग्दृष्टिः शुष्कमुखः पापको भ्रुकुटीमुखः।।

dhanavānkrodhalobhābhyāmāviṣṭo naṣṭacetanaḥ| tiryagdṛṣṭiḥ śuṣkamukhaḥ pāpako bhrukuṭīmukhaḥ||

Verse 15

निर्दशन्नधरोष्ठं च क्रुद्धो दारुणभाषिता। कस्तमिच्छेत्परिद्रष्टुं दातुमिच्छति चेन्महीम्।।

nirdaśannadharoṣṭhaṃ ca kruddho dāruṇabhāṣitā| kastamicchetparidraṣṭuṃ dātumicchati cenmahīm||

Verse 16

श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम्। सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रमिवानिलः।।

śriyā hyabhīkṣṇaṃ saṃvāso mohayatyavicakṣaṇam| sā tasya cittaṃ harati śāradābhramivānilaḥ||

Verse 17

अथैनं रूपमानश्च धनमानश्च विन्दति। अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः। इत्येभिः कारणैस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रमाद्यति।। अनुपस्तीर्णे शय्याहीने भूतले शेते तम्। उपधानं शीर्षोपधानम्।।

athainaṃ rūpamānaśca dhanamānaśca vindati| abhijāto'smi siddho'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ| ityebhiḥ kāraṇaistasya tribhiścittaṃ pramādyati|| anupastīrṇe śayyāhīne bhūtale śete tam| upadhānaṃ śīrṣopadhānam||

Verse 18

संप्रसक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान्। परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते।। अभिजात उत्तमवंश्यः त्रिभिर्धनरूपकुलैः।।

saṃprasaktamanā bhogānvisṛjya pitṛsaṃcitān| parikṣīṇaḥ parasvānāmādānaṃ sādhu manyate|| abhijāta uttamavaṃśyaḥ tribhirdhanarūpakulaiḥ||

Verse 19

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानं ततस्ततः। प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः।। भोगान् भोग्यधनादीन विसृज्य व्ययीकृत्य।।

tamatikrāntamaryādamādadānaṃ tatastataḥ| pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ|| bhogān bhogyadhanādīna visṛjya vyayīkṛtya||

Verse 20

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम्। विविधान्युपवर्तन्ते गात्रसंस्पर्शजान्यपि।। प्रतिषेधन्ति दण्डयन्ति। लुब्धा व्याधाः।।

evametāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam| vividhānyupavartante gātrasaṃsparśajānyapi|| pratiṣedhanti daṇḍayanti| lubdhā vyādhāḥ||

Verse 21

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत्। लोकधर्मं समाज्ञाय ध्रुवाणामध्रुवैः सह।। संस्पर्शजानि दाहच्छेदादीनि।।

teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyamācaret| lokadharmaṃ samājñāya dhruvāṇāmadhruvaiḥ saha|| saṃsparśajāni dāhacchedādīni||

Verse 22

नात्यक्त्वा सुखमाप्नोति नात्यक्त्वा विन्दते परम्। नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्वं सुखी भवेत्।।

nātyaktvā sukhamāpnoti nātyaktvā vindate param| nātyaktvā cābhayaḥ śete tyaktvā sarvaṃ sukhī bhavet||

Verse 23

इत्येतद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम्। शम्याकेन पुरा मह्यं तस्मात्त्यागः परो मतः।। भैषज्यं प्रतीकारमाचरेत्।।

ityetaddhāstinapure brāhmaṇenopavarṇitam| śamyākena purā mahyaṃ tasmāttyāgaḥ paro mataḥ|| bhaiṣajyaṃ pratīkāramācaret||