Adhyaya 172

Verse 1

विरूपाक्षभटैर्बकशरीरस्य चितारोपणम्।। 1।। वाय्वानीतधेनुमुखस्रुतफेनपातेन चितास्थबकोज्जीवनम्।। 2।। ततो बकप्रार्थनया इन्द्रेण पुनरुज्जीवितस्य गौतमस्य स्वग्रामगमनम्।। 3।। भीष्म उवाच। विद्वान्संस्कारयामास पार्थिवो राजधर्मणः। गन्धैर्बहुभिरव्यग्रो दाहयामास पूजितम्।।

virūpākṣabhaṭairbakaśarīrasya citāropaṇam|| 1|| vāyvānītadhenumukhasrutaphenapātena citāsthabakojjīvanam|| 2|| tato bakaprārthanayā indreṇa punarujjīvitasya gautamasya svagrāmagamanam|| 3|| bhīṣma uvāca| vidvānsaṃskārayāmāsa pārthivo rājadharmaṇaḥ| gandhairbahubhiravyagro dāhayāmāsa pūjitam||

Verse 2

तस्य देवस्य वचनादिन्द्रस्य बकराडिह। तेनैवामृतसिक्ताश्च पुनः संजीवितो बकः।।

tasya devasya vacanādindrasya bakarāḍiha| tenaivāmṛtasiktāśca punaḥ saṃjīvito bakaḥ||

Verse 3

राजधर्माऽपि तं प्राह सहस्राक्षमरिंदमम्। गौतमो ब्राह्मणः क्वाऽसौ मुच्यतां मत्प्रियः सखा।।

rājadharmā'pi taṃ prāha sahasrākṣamariṃdamam| gautamo brāhmaṇaḥ kvā'sau mucyatāṃ matpriyaḥ sakhā||

Verse 4

भीष्म उवाच। तस्य वाक्यं समाज्ञाय कौशिकः सुरसत्तमः। गौतमं ह्यभ्यनुज्ञाप्य प्रीतोऽथ गमनोत्सुकः।।

bhīṣma uvāca| tasya vākyaṃ samājñāya kauśikaḥ surasattamaḥ| gautamaṃ hyabhyanujñāpya prīto'tha gamanotsukaḥ||

Verse 5

प्रतीतः स गतः सौम्यो राजधर्मा स्वमालयम्। नृशंसो गौतमो मुक्तो मित्रध्रुक्पुरुषाधमः।।

pratītaḥ sa gataḥ saumyo rājadharmā svamālayam| nṛśaṃso gautamo mukto mitradhrukpuruṣādhamaḥ||

Verse 6

सभाण्डोपस्करो यातः स तदा शबरालयम्। तत्रासौ शबरी देहे प्रसूतो निरयोपमे।।

sabhāṇḍopaskaro yātaḥ sa tadā śabarālayam| tatrāsau śabarī dehe prasūto nirayopame||

Verse 7

एष शापो महांस्तत्र मुक्तः सुरगणैस्तदा।।

eṣa śāpo mahāṃstatra muktaḥ suragaṇaistadā||

Verse 8

दग्धे राक्षसराजेन खगराजे प्रतापिना। चितायाः पार्श्वतो दोग्ध्री सुरभिर्जीवयच्च तम्।।

dagdhe rākṣasarājena khagarāje pratāpinā| citāyāḥ pārśvato dogdhrī surabhirjīvayacca tam||

Verse 9

तस्या वक्राच्च्युतः फेनो दुग्धमात्रस्तदाऽनघ। समीरणाहृतो यातश्चितां तां राजधर्मणः।।

tasyā vakrāccyutaḥ pheno dugdhamātrastadā'nagha| samīraṇāhṛto yātaścitāṃ tāṃ rājadharmaṇaḥ||

Verse 10

देवराजस्ततः प्राप्तो विरूपाक्षपुरं तदा। विरूपाक्षोऽपि तं शक्रमयाचत पुनः पुनः। काश्यपश्य सुतो देव भ्राता मे जीवतामिति।।

devarājastataḥ prāpto virūpākṣapuraṃ tadā| virūpākṣo'pi taṃ śakramayācata punaḥ punaḥ| kāśyapaśya suto deva bhrātā me jīvatāmiti||

Verse 11

विरूपाक्षमुवाचेदमीश्वरः पाकशासनः। ब्रह्मणा व्याहृतो रोषाद्राजधर्मा कदाचन।।

virūpākṣamuvācedamīśvaraḥ pākaśāsanaḥ| brahmaṇā vyāhṛto roṣādrājadharmā kadācana||

Verse 12

यस्मात्त्वं नागतो द्रष्टुं मम नित्यमिमां सभाम्। तस्माद्बको भवान्भावी धर्मशीलः परात्मवित्।।

yasmāttvaṃ nāgato draṣṭuṃ mama nityamimāṃ sabhām| tasmādbako bhavānbhāvī dharmaśīlaḥ parātmavit||

Verse 13

आगमिष्यति ते वासं कदाचित्पापकर्मकृत्। शबरावासगो विप्रः कृतघ्नो वृषलीपतिः।।

āgamiṣyati te vāsaṃ kadācitpāpakarmakṛt| śabarāvāsago vipraḥ kṛtaghno vṛṣalīpatiḥ||

Verse 14

यदा निहन्ता मोक्षस्ते तदा भावीत्युवाच तम्। तस्मादेष गतो लोकं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः।।

yadā nihantā mokṣaste tadā bhāvītyuvāca tam| tasmādeṣa gato lokaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ||

Verse 15

भीष्म उवाच। स चापि निरयं प्राप्तो दुष्कृतिः कुलपांसनः।।

bhīṣma uvāca| sa cāpi nirayaṃ prāpto duṣkṛtiḥ kulapāṃsanaḥ||

Verse 16

एतच्छ्रुत्वा सभामध्ये तद्वाक्यं नारदेरितम्। मयाऽपि तव राजेन्द्र यथावदनुवर्णितम्।।

etacchrutvā sabhāmadhye tadvākyaṃ nāraderitam| mayā'pi tava rājendra yathāvadanuvarṇitam||

Verse 17

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भ्रष्टव्रते तथा। निष्कृतिर्विहिता राजन्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः।।

brahmaghne ca surāpe ca core bhraṣṭavrate tathā| niṣkṛtirvihitā rājankṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ||

Verse 18

कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम्। अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः।।

kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṃ kutaḥ sukham| aśraddheyaḥ kṛtaghno hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ||

Verse 19

मित्रद्रोहो न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः। मित्रध्रुङ्गिरयं घोरं नरकं प्रतिपद्यते।।

mitradroho na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ| mitradhruṅgirayaṃ ghoraṃ narakaṃ pratipadyate||

Verse 20

कृतज्ञमनसा भाव्यं मित्रभावेन चानघ। मित्रात्प्रभवते सर्वं मित्रं धन्यतरं स्मृतम्।।

kṛtajñamanasā bhāvyaṃ mitrabhāvena cānagha| mitrātprabhavate sarvaṃ mitraṃ dhanyataraṃ smṛtam||

Verse 21

अर्थाद्वा मित्रलाभाद्वा मित्रलाभो विशिष्यते। सुलभा मित्रतोऽर्थास्तु मित्रेण यतितुं क्षमम्।।

arthādvā mitralābhādvā mitralābho viśiṣyate| sulabhā mitrato'rthāstu mitreṇa yatituṃ kṣamam||

Verse 22

मित्रं चाभिमतं स्निग्धं फलं चापि सतां फलम्। सत्कारैः स्वजनोपेतः पूजयेत विचक्षणः।।

mitraṃ cābhimataṃ snigdhaṃ phalaṃ cāpi satāṃ phalam| satkāraiḥ svajanopetaḥ pūjayeta vicakṣaṇaḥ||

Verse 23

परित्याज्यो बुधैः पापः कदर्यः कुलपांसनः। मित्रद्रोही कुलाङ्गारः पापकर्मा कुलाधमः।।

parityājyo budhaiḥ pāpaḥ kadaryaḥ kulapāṃsanaḥ| mitradrohī kulāṅgāraḥ pāpakarmā kulādhamaḥ||

Verse 24

एषा सज्जनसांनिध्ये प्रज्ञा प्रोक्ता मयाऽनघ। मित्रदुहि कृतघ्ने च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

eṣā sajjanasāṃnidhye prajñā proktā mayā'nagha| mitraduhi kṛtaghne ca kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||

Verse 25

वैशंपायन उवाच। एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं भीष्मेणोक्तं महात्मना। युधिष्ठिरः प्रीतमना बभूव जनमेजय।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etacchrutvā tato vākyaṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā| yudhiṣṭhiraḥ prītamanā babhūva janamejaya||