Adhyaya 173

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति विप्रसेनजित्संवादानुवादः।। 1।। विप्रेण सेनजितंप्रति पिङ्गलोपाख्यानकथनम्।। 2।। युधिष्ठिर उवाच। धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः। धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि सत्तम।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि त्रिसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 173।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati viprasenajitsaṃvādānuvādaḥ|| 1|| vipreṇa senajitaṃprati piṅgalopākhyānakathanam|| 2|| yudhiṣṭhira uvāca| dharmāḥ pitāmahenoktā rājadharmāśritāḥ śubhāḥ| dharmamāśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktumarhasi sattama|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi trisaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 173||

Verse 2

भीष्म उवाच। सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलोदयः। बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया।। राजनियोगाद्धर्मप्रवृत्तेः राजधर्माश्रिताः। श्रेष्ठः प्रशस्यतमोमोक्षधर्मस्ताम्। आश्रमिणामित्युक्तेर्गृहस्थादीनां सर्वेषामप्यत्राधिकारो दर्शितः।।

bhīṣma uvāca| sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalodayaḥ| bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā|| rājaniyogāddharmapravṛtteḥ rājadharmāśritāḥ| śreṣṭhaḥ praśasyatamomokṣadharmastām| āśramiṇāmityuktergṛhasthādīnāṃ sarveṣāmapyatrādhikāro darśitaḥ||

Verse 3

यस्मिन्यस्मिंस्तु विषये योयो याति विनिश्चयम्। स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम्।। मोक्षधर्मस्योत्तमत्वं वक्तुमितरधर्मस्य निकृष्टत्वमाह। सर्वत्रेति। सर्वत्राश्रमेषु धर्मो विहितो वेदेनाऽग्निहोत्रं जुहुयास्त्वर्गकाम इत्यादिना। स्वर्ग्यः स्वर्गफलसाधनम्। सत्यफलोदयः अवश्यंभाविफलोदयः। बहुद्वारस्य यज्ञदानाद्यनेकोपायस्य। क्रिया अनुष्ठानम्।।

yasminyasmiṃstu viṣaye yoyo yāti viniścayam| sa tamevābhijānāti nānyaṃ bharatasattam|| mokṣadharmasyottamatvaṃ vaktumitaradharmasya nikṛṣṭatvamāha| sarvatreti| sarvatrāśrameṣu dharmo vihito vedenā'gnihotraṃ juhuyāstvargakāma ityādinā| svargyaḥ svargaphalasādhanam| satyaphalodayaḥ avaśyaṃbhāviphalodayaḥ| bahudvārasya yajñadānādyanekopāyasya| kriyā anuṣṭhānam||

Verse 4

यथायथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत्। तथातथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः।। यस्मिन्विषये स्वर्गादिफले विनिश्चयं याति इदं फलं सद्यः प्राप्यमित्यभिसंधत्ते स तत्साधनमुपादत्ते न फलान्तरसाधनमित्यर्थः।।

yathāyathā ca paryeti lokatantramasāravat| tathātathā virāgo'tra jāyate nātra saṃśayaḥ|| yasminviṣaye svargādiphale viniścayaṃ yāti idaṃ phalaṃ sadyaḥ prāpyamityabhisaṃdhatte sa tatsādhanamupādatte na phalāntarasādhanamityarthaḥ||

Verse 5

एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर। आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः।। पर्येति जानाति लोकतन्त्रं अनोपकरणं धनदारादिकम्। अत्र लोके असारं तृणादि तद्वत्तच्छम्।।

evaṃ vyavasite loke bahudoṣe yudhiṣṭhira| ātmamokṣanimittaṃ vai yateta matimānnaraḥ|| paryeti jānāti lokatantraṃ anopakaraṇaṃ dhanadārādikam| atra loke asāraṃ tṛṇādi tadvattaccham||

Verse 6

युधिष्ठिर उवाच। नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते। यया बुद्ध्या नुदेच्छोक तन्मे ब्रूहि पितामह।। व्यवसिते निश्चिते। लोके स्थावरादिसत्यलोकपर्यन्ते। बहुदोषे ऐश्वर्यतारतम्यक्षयिष्णुत्वादिदोषबहुले। दोषदर्शननिश्चये वैराग्ये सतीत्यर्थः।।

yudhiṣṭhira uvāca| naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte| yayā buddhyā nudecchoka tanme brūhi pitāmaha|| vyavasite niścite| loke sthāvarādisatyalokaparyante| bahudoṣe aiśvaryatāratamyakṣayiṣṇutvādidoṣabahule| doṣadarśananiścaye vairāgye satītyarthaḥ||

Verse 7

भीष्म उवाच। नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते। अहोदुःखमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत्।। तन्मे तां मे।।

bhīṣma uvāca| naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte| ahoduḥkhamiti dhyāyañśokasyāpacitiṃ caret|| tanme tāṃ me||

Verse 8

अत्राप्युदाहरन्तीममिहासं पुरातनम्। यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदेत्याब्रवीत्सुहृत्।।

atrāpyudāharantīmamihāsaṃ purātanam| yathā senajitaṃ vipraḥ kaścidetyābravītsuhṛt||

Verse 9

पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम्। विषण्णमनसं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत्।। अपचितिं प्रतीकारम्।।

putraśokābhisaṃtaptaṃ rājānaṃ śokavihvalam| viṣaṇṇamanasaṃ dṛṣṭvā vipro vacanamabravīt|| apacitiṃ pratīkāram||

Verse 10

किंनु मुह्यसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनु शोचसि। यदा त्वामपि शोचंतः शोच्या यास्यन्ति तां गातिम्।। संतापोऽन्तर्बहिर्दाहः। विह्वलत्वं बाह्येन्द्रियचलनशून्यत्वम्। विषण्णं मूढं मनो यस्य। विवर्णवदनं दृष्ट्वेति ट. पाठः।।

kiṃnu muhyasi mūḍhastvaṃ śocyaḥ kimanu śocasi| yadā tvāmapi śocaṃtaḥ śocyā yāsyanti tāṃ gātim|| saṃtāpo'ntarbahirdāhaḥ| vihvalatvaṃ bāhyendriyacalanaśūnyatvam| viṣaṇṇaṃ mūḍhaṃ mano yasya| vivarṇavadanaṃ dṛṣṭveti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 11

त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते। सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम्।।

tvaṃ caivāhaṃ ca ye cānye tvāṃ rājanparyupāsate| sarve tatra gamiṣyāmo yata evāgatā vayam||

Verse 12

सेनजिदुवाच। का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन। किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि।। मूढाः सर्वेऽपि शोच्याः शोकाक्रान्ताश्चेत्यतो निःशोकं पदमन्वेष्टव्यमित्यर्थः।।?

senajiduvāca| kā buddhiḥ kiṃ tapo vipra kaḥ samādhistapodhana| kiṃ jñānaṃ kiṃ śrutaṃ vā te yatprāpya na viṣīdasi|| mūḍhāḥ sarve'pi śocyāḥ śokākrāntāścetyato niḥśokaṃ padamanveṣṭavyamityarthaḥ||?

Verse 13

ब्राह्मण उवाच। हृष्यन्तमवसीदन्तं सुखदुःखविपर्यये। आत्मानमनुशोचामि यो ममैष हृदि स्थितः।।

brāhmaṇa uvāca| hṛṣyantamavasīdantaṃ sukhaduḥkhaviparyaye| ātmānamanuśocāmi yo mamaiṣa hṛdi sthitaḥ||

Verse 14

पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषिक्तानि सर्वशः। उत्तमाधममध्यानि तेषु तेष्विह कर्मसु।। बुद्धिरुपपत्तिः। तपस्तदालोचनम्। समाधिर्बुद्धेरेकत्र पर्यवसानम्। ज्ञानं साक्षात्कारः। श्रुतमेवेष्वर्थेषु प्रमाणम्।।

paśya bhūtāni duḥkhena vyatiṣiktāni sarvaśaḥ| uttamādhamamadhyāni teṣu teṣviha karmasu|| buddhirupapattiḥ| tapastadālocanam| samādhirbuddherekatra paryavasānam| jñānaṃ sākṣātkāraḥ| śrutameveṣvartheṣu pramāṇam||

Verse 15

आत्माऽपि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम। यथा मम तथाऽन्येषामिति मत्वा न मे व्यथा। एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे।। तत्र बुद्धिमाहं सार्धद्वयेन पश्येति। व्यतिषिक्तानि व्याप्तान्युत्तमाधममध्यानि देवतिर्थङ्भनुष्यादीनि। कर्मसु निमित्तभूतेषु।।

ātmā'pi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama| yathā mama tathā'nyeṣāmiti matvā na me vyathā| etāṃ buddhimahaṃ prāpya na prahṛṣye na ca vyathe|| tatra buddhimāhaṃ sārdhadvayena paśyeti| vyatiṣiktāni vyāptānyuttamādhamamadhyāni devatirthaṅbhanuṣyādīni| karmasu nimittabhūteṣu||

Verse 16

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ। समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः।। एवं कर्मजं दुःखं देवादीनामप्यस्तीति दृश्यमानभूतदृष्टान्तेनोपपाद्य तन्निवृत्तावप्युपपत्तिमाह आत्मेति।।

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau| sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ|| evaṃ karmajaṃ duḥkhaṃ devādīnāmapyastīti dṛśyamānabhūtadṛṣṭāntenopapādya tannivṛttāvapyupapattimāha ātmeti||

Verse 17

एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा। तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो ध्रुवो हि तैः।। तप आह यथेत्यादिना। भूतैः समागमः आत्मनो देहयोग इत्यर्थः।।

evaṃ putrāśca pautrāśca jñātayo bāndhavāstathā| teṣu sneho na kartavyo viprayogo dhruvo hi taiḥ|| tapa āha yathetyādinā| bhūtaiḥ samāgamaḥ ātmano dehayoga ityarthaḥ||

Verse 18

अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः। न त्वाऽसौ वेद न त्वंतं कस्मात्त्वमनुशोचसि।। तपःफलमाह एवमिति।।

adarśanādāpatitaḥ punaścādarśanaṃ gataḥ| na tvā'sau veda na tvaṃtaṃ kasmāttvamanuśocasi|| tapaḥphalamāha evamiti||

Verse 19

सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम्। सुखात्संजायते दुःखं दुःखात्संजायते सुखम्।।

sukhāntaprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhāntaprabhavaṃ sukham| sukhātsaṃjāyate duḥkhaṃ duḥkhātsaṃjāyate sukham||

Verse 20

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्। सुखदुःखे मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्ततः।।

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham| sukhaduḥkhe manuṣyāṇāṃ cakravatparivartataḥ||

Verse 21

सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम्। न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्।।

sukhāttvaṃ duḥkhamāpannaḥ punarāpatsyase sukham| na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham||

Verse 22

[शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम्। यद्यच्छरीरेण करोति कर्म तेनैव देही समुपाश्नुते तत्।।

[śarīramevāyatanaṃ sukhasya duḥkhasya cāpyāyatanaṃ śarīram| yadyaccharīreṇa karoti karma tenaiva dehī samupāśnute tat||

Verse 23

जीवितं च शरीरेण तेनैव सह जायते। उभे सह विवर्तेते उभे सह विनश्यतः।।

jīvitaṃ ca śarīreṇa tenaiva saha jāyate| ubhe saha vivartete ubhe saha vinaśyataḥ||

Verse 24

स्नेहपाशैर्बहुविधैराविष्टविषया जनाः। अकृतार्थाश्च सीदन्ते जलैः सैकतसेतवः।।

snehapāśairbahuvidhairāviṣṭaviṣayā janāḥ| akṛtārthāśca sīdante jalaiḥ saikatasetavaḥ||

Verse 25

स्नेहेन तैलवत्सर्वं सर्गचक्रे निपीड्यते। तिलपीडैरिवाक्रम्य क्लेशैरज्ञानसंभवैः।। कः सन् किमनुशोचसि इति झ. पाठः।।

snehena tailavatsarvaṃ sargacakre nipīḍyate| tilapīḍairivākramya kleśairajñānasaṃbhavaiḥ|| kaḥ san kimanuśocasi iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 26

संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः। एकः क्लेशानवाप्नोति परत्रेह च मानवः।। स्नेहेन निमित्तेन तिलपीडैस्तैलिकैः।।

saṃcinotyaśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ| ekaḥ kleśānavāpnoti paratreha ca mānavaḥ|| snehena nimittena tilapīḍaistailikaiḥ||

Verse 27

पुत्रदारकुटुम्बेषु प्रसक्ताः सर्वमानवाः। शोकपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव।।

putradārakuṭumbeṣu prasaktāḥ sarvamānavāḥ| śokapaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva||

Verse 28

पुत्रनाशे वित्तनाशे ज्ञातिसंबन्धिनामपि। प्राप्यते सुमहद्दुःखं दावाग्निप्रतिमं विभो। दैवायत्तमिदं सर्वं सुखदुःखे भवाभवौ।। अशुभं चौर्यादि। कलत्रापेक्षया भार्यादिपोषणार्थं धनसुखभागिनः सर्वे पापफलभागी त्वेक एवायमित्यर्थः।।

putranāśe vittanāśe jñātisaṃbandhināmapi| prāpyate sumahadduḥkhaṃ dāvāgnipratimaṃ vibho| daivāyattamidaṃ sarvaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau|| aśubhaṃ cauryādi| kalatrāpekṣayā bhāryādipoṣaṇārthaṃ dhanasukhabhāginaḥ sarve pāpaphalabhāgī tveka evāyamityarthaḥ||

Verse 29

असुहृत्ससुहृच्चापि सशत्रुर्मित्रवानपि। सप्रज्ञः प्रज्ञया हीनो दैवेन लभते सुखम्।।] भवाभवौ ऐश्वर्यानैश्वर्ये।।

asuhṛtsasuhṛccāpi saśatrurmitravānapi| saprajñaḥ prajñayā hīno daivena labhate sukham||] bhavābhavau aiśvaryānaiśvarye||

Verse 30

नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय दुर्हृदः। न च प्रज्ञाऽलमर्थानां न सुखानामलं धनम्।। सुहृत्प्रत्युपकारमनपेक्ष्योपकारकर्ता। मित्रं प्रत्युपकारमपेक्ष्यो पकारकर्तृ।।

nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya durhṛdaḥ| na ca prajñā'lamarthānāṃ na sukhānāmalaṃ dhanam|| suhṛtpratyupakāramanapekṣyopakārakartā| mitraṃ pratyupakāramapekṣyo pakārakartṛ||

Verse 31

न बुद्धिर्धनलाभाय न मौढ्यमसमृद्ध्ये। लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः।। सुखाय सुखं दातुं नालं न पर्याप्ताः।।

na buddhirdhanalābhāya na mauḍhyamasamṛddhye| lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ|| sukhāya sukhaṃ dātuṃ nālaṃ na paryāptāḥ||

Verse 32

बुद्धिमन्तं च शूरं च मूढं भीरुं जडं कविम्। दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम्।। असमृद्धये धनादिनाशाय। लोको भोग्यप्रपञ्चस्तस्य पर्यायो निर्माणं तत्र विषये वृत्तान्तं सिद्धान्तम्। प्राज्ञस्तत्त्ववित्।।

buddhimantaṃ ca śūraṃ ca mūḍhaṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim| durbalaṃ balavantaṃ ca bhāginaṃ bhajate sukham|| asamṛddhaye dhanādināśāya| loko bhogyaprapañcastasya paryāyo nirmāṇaṃ tatra viṣaye vṛttāntaṃ siddhāntam| prājñastattvavit||

Verse 33

धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च। पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः।। मूढं निर्बुद्धिम्। जडमलसम्। कविं दीर्घदर्शिनम्। भागिनं सदैवम्। भजते स्वयमेवोपनमते। नतु तदर्थं यत्नोऽपेक्ष्य इत्यर्थः।।

dhenurvatsasya gopasya svāminastaskarasya ca| payaḥ pibati yastasyā dhenustasyeti niścayaḥ|| mūḍhaṃ nirbuddhim| jaḍamalasam| kaviṃ dīrghadarśinam| bhāginaṃ sadaivam| bhajate svayamevopanamate| natu tadarthaṃ yatno'pekṣya ityarthaḥ||

Verse 34

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः। ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः।।

ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ| te narāḥ sukhamedhante kliśyatyantarito janaḥ||

Verse 35

अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे। अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः।। पयःपातुरेव धेनुरितरेषां तु तत्र ममता व्यर्था। तस्मादावश्यकादधिके स्पृहा न कार्येत्यर्थः।।

anteṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire| antaprāptiṃ sukhaṃ prāhurduḥkhamantaramantayoḥ|| payaḥpātureva dhenuritareṣāṃ tu tatra mamatā vyarthā| tasmādāvaśyakādadhike spṛhā na kāryetyarthaḥ||

Verse 36

सुखं स्वपिति दुर्मेधाः स्वानि कर्माण्यचिन्तयन्। अविज्ञानेन महता कम्बलेनेव संवृतः।।

sukhaṃ svapiti durmedhāḥ svāni karmāṇyacintayan| avijñānena mahatā kambaleneva saṃvṛtaḥ||

Verse 37

ये च बुद्धिं परां प्राप्ता द्वन्द्वातीता विमत्सराः। तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन।। धीराः पण्डिताः अन्तेषु अन्तयोः धर्ममोक्षयोः। व्यत्ययो बहुलमिति च व्यत्ययः। मध्येषु मध्ययोः अर्थकामयोः। अन्तप्राप्तिं धर्ममोक्षप्राप्तिं मोक्षस्य सुखरूपत्वाद्धर्मस्य सुखहेतुत्वात् सुखं प्राहुः। अन्तयोर्धर्ममोक्षयोरन्तरं मध्यं अर्थकामं दुःखं प्राहुरित्यर्थः।।

ye ca buddhiṃ parāṃ prāptā dvandvātītā vimatsarāḥ| tānnaivārthā na cānarthā vyathayanti kadācana|| dhīrāḥ paṇḍitāḥ anteṣu antayoḥ dharmamokṣayoḥ| vyatyayo bahulamiti ca vyatyayaḥ| madhyeṣu madhyayoḥ arthakāmayoḥ| antaprāptiṃ dharmamokṣaprāptiṃ mokṣasya sukharūpatvāddharmasya sukhahetutvāt sukhaṃ prāhuḥ| antayordharmamokṣayorantaraṃ madhyaṃ arthakāmaṃ duḥkhaṃ prāhurityarthaḥ||

Verse 38

अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम्। तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापमुपयान्ति च।। द्वन्द्वातीताः सुखदुःखाद्यतीताः। मत्सरः परोत्कर्षासहिष्णुत्वं तद्वर्जिताः। अर्थाः ख्यादयः। अनर्थास्तद्वियोगाः।।

atha ye buddhimaprāptā vyatikrāntāśca mūḍhatām| te'tivelaṃ prahṛṣyanti saṃtāpamupayānti ca|| dvandvātītāḥ sukhaduḥkhādyatītāḥ| matsaraḥ parotkarṣāsahiṣṇutvaṃ tadvarjitāḥ| arthāḥ khyādayaḥ| anarthāstadviyogāḥ||

Verse 39

नित्यं प्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव। अवलेपेन महता परितृप्ता विचेतसः।। अतिवेलमत्यन्तम्।।

nityaṃ pramuditā mūḍhā divi devagaṇā iva| avalepena mahatā paritṛptā vicetasaḥ|| ativelamatyantam||

Verse 40

सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम्। भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे।। परिवृद्धा विचेतस इति ध. पाठः।।

sukhaṃ duḥkhāntamālasyaṃ duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukhodayam| bhūtiścaiva śriyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase|| parivṛddhā vicetasa iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 41

सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम्। प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः।। आलस्यं ज्ञानसाधनेष्वप्रवृत्तिः। दुःखं दुःखकरम्। भूतिरणिमाद्यैश्वर्यम्। श्रिया विद्यया। सुखं दुःखान्तमालक्ष्येति झ. पाठः।।

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vā'priyam| prāptaṃ prāptamupāsīta hṛdayenāparājitaḥ|| ālasyaṃ jñānasādhaneṣvapravṛttiḥ| duḥkhaṃ duḥkhakaram| bhūtiraṇimādyaiśvaryam| śriyā vidyayā| sukhaṃ duḥkhāntamālakṣyeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 42

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च। दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्।। सुखदुःखसाधने प्रियाप्रिये। हृदयेन हर्षशोकमयेनाऽपराजितोऽवशीकृतः।।

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca| divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam|| sukhaduḥkhasādhane priyāpriye| hṛdayena harṣaśokamayenā'parājito'vaśīkṛtaḥ||

Verse 43

बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनहंकृतम्। शान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम्।। शोकमूलानीष्टवियोगादीनि। भयमूलान्यनिष्टसंयोगादीनि। आविशन्ति स्वकार्योत्पादनेन व्याप्नुवन्ति।।

buddhimantaṃ kṛtaprajñaṃ śuśrūṣumanahaṃkṛtam| śāntaṃ jitendriyaṃ cāpi śoko na spṛśate naram|| śokamūlānīṣṭaviyogādīni| bhayamūlānyaniṣṭasaṃyogādīni| āviśanti svakāryotpādanena vyāpnuvanti||

Verse 44

एतां बुद्धिं समास्थाय शुद्धचित्तश्चरेद्बुधः। शुक्लकृष्णगतिज्ञं तं देवासुरविनिर्गमम्। उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुमर्हति।। बुद्धिर्ग्रन्थधारणसामर्थ्यं तद्वन्तम्। कृता स्वतःसिद्धा प्रज्ञा ऊहापोहकौशलं यस्य तम्। शुश्रूषुं शास्त्राम्यासपरम्। शुश्रूषमनसूयकमिति झ. पाठः। तत्र अनसूयकं शास्त्रीयेऽर्थे दोषदृष्टिरसूया तद्रहितमित्यर्थः।।

etāṃ buddhiṃ samāsthāya śuddhacittaścaredbudhaḥ| śuklakṛṣṇagatijñaṃ taṃ devāsuravinirgamam| udayāstamayajñaṃ hi na śokaḥ spraṣṭumarhati|| buddhirgranthadhāraṇasāmarthyaṃ tadvantam| kṛtā svataḥsiddhā prajñā ūhāpohakauśalaṃ yasya tam| śuśrūṣuṃ śāstrāmyāsaparam| śuśrūṣamanasūyakamiti jha. pāṭhaḥ| tatra anasūyakaṃ śāstrīye'rthe doṣadṛṣṭirasūyā tadrahitamityarthaḥ||

Verse 45

यन्निमत्तो भवेच्छोकस्रासो वा क्रोध एव वा। आयासो वा यतो मूलं तदेकाङ्गमपि त्यजेत्।। शुक्लं सत्वं कृष्णं तमस्ताभ्यां प्राप्ये गती प्रकाशावरणकार्ये मुक्तिसंसाराख्ये तज्ज्ञम्। देवा दानदयादिरूपाः सात्विक्यश्चेतोवृत्तयः। असुरा राजस्यस्तामस्यो लोभमोहाद्यास्ता एव तासामुभयीनामपि विशेषेण निर्गमो बहिर्भावो यस्यात्तं उदया स्तमयज्ञं देहिनां जन्मविनाशज्ञम्।।

yannimatto bhavecchokasrāso vā krodha eva vā| āyāso vā yato mūlaṃ tadekāṅgamapi tyajet|| śuklaṃ satvaṃ kṛṣṇaṃ tamastābhyāṃ prāpye gatī prakāśāvaraṇakārye muktisaṃsārākhye tajjñam| devā dānadayādirūpāḥ sātvikyaścetovṛttayaḥ| asurā rājasyastāmasyo lobhamohādyāstā eva tāsāmubhayīnāmapi viśeṣeṇa nirgamo bahirbhāvo yasyāttaṃ udayā stamayajñaṃ dehināṃ janmavināśajñam||

Verse 46

यद्यत्त्यजति कामनां तत्सुखस्याभिपूर्यते। कामानुसारी पुरुषः कामाननुविनश्यति।। यत आयासस्तन्मूलं कारणमायासादेरेकाङ्गं शरीरैकदेशभूतमपि त्यजेत् किमुत धनदारादि।।

yadyattyajati kāmanāṃ tatsukhasyābhipūryate| kāmānusārī puruṣaḥ kāmānanuvinaśyati|| yata āyāsastanmūlaṃ kāraṇamāyāsāderekāṅgaṃ śarīraikadeśabhūtamapi tyajet kimuta dhanadārādi||

Verse 47

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्।। कामानां विषयाणां मध्ये।।

yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham| tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām|| kāmānāṃ viṣayāṇāṃ madhye||

Verse 48

पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम्। प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते तादृशं नरम्।। लोके मानुषे। दिव्यं स्वर्गभवम्। तृष्णाक्षयो वैराग्यम्।।

pūrvadehakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham| prājñaṃ mūḍhaṃ tathā śūraṃ bhajate tādṛśaṃ naram|| loke mānuṣe| divyaṃ svargabhavam| tṛṣṇākṣayo vairāgyam||

Verse 49

एवमव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च। जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च।।

evamava kilaitāni priyāṇyevāpriyāṇi ca| jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca||

Verse 50

एतां बुद्धिं समास्थाय नावसीदेद्गुणान्वितः। सर्वान्कामाञ्जुगुप्सेन कोपं कुर्वीत पृष्ठतः।।

etāṃ buddhiṃ samāsthāya nāvasīdedguṇānvitaḥ| sarvānkāmāñjugupsena kopaṃ kurvīta pṛṣṭhataḥ||

Verse 51

वृत्त एव हृदि प्रौढो मृत्युरेप मनोभवः। क्रोधो नाम शरीरस्थो देहिनां प्रोच्यते बुधैः।।

vṛtta eva hṛdi prauḍho mṛtyurepa manobhavaḥ| krodho nāma śarīrastho dehināṃ procyate budhaiḥ||

Verse 52

यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः। तदात्मज्योतिरात्मश्रीरात्मन्येव प्रसीदति।।

yadā saṃharate kāmānkūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ| tadātmajyotirātmaśrīrātmanyeva prasīdati||

Verse 53

किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम्। तदेव परितापाय नाशे संपद्यते तदा।।

kiṃcideva mamatvena yadā bhavati kalpitam| tadeva paritāpāya nāśe saṃpadyate tadā||

Verse 54

न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न विभ्यति। यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा।।

na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmānna vibhyati| yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā||

Verse 55

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये। प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यति।।

ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau bhayābhaye| priyāpriye parityajya praśāntātmā bhaviṣyati||

Verse 56

यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम्। कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा।। कर्तारमजितं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभमिति ड. पुस्तकपाठ।।

yadā na kurute dhīraḥ sarvabhūteṣu pāpakam| karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā|| kartāramajitaṃ karma śubhaṃ vā yadi vā'śubhamiti ḍa. pustakapāṭha||

Verse 57

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः। योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखं।।

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ| yosau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukhaṃ||

Verse 58

अत्र पिङ्गलया गीता गाथा शृणु नराधिप। यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे शर्म सनातनम्।। पापकं हिंसनम्।।

atra piṅgalayā gītā gāthā śṛṇu narādhipa| yathā sā kṛcchrakāle'pi lebhe śarma sanātanam|| pāpakaṃ hiṃsanam||

Verse 59

संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता। अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिमास्थापयत्तदा।। कृच्छ्रकाले दुःखकाले। लेभे धर्मं सनातनमिति घ. पाठः। ब्रह्म सनातनमिति ड. पाठः।।

saṃkete piṅgalā veśyā kāntenāsīdvinākṛtā| atha kṛcchragatā śāntāṃ buddhimāsthāpayattadā|| kṛcchrakāle duḥkhakāle| lebhe dharmaṃ sanātanamiti gha. pāṭhaḥ| brahma sanātanamiti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 60

पिङ्गलोवाच। उन्मत्ताऽहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम्। अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा।। आस्थापयत् व्यवस्थापितवती।।

piṅgalovāca| unmattā'hamanunmattaṃ kāntamanvavasaṃ ciram| antike ramaṇaṃ santaṃ nainamadhyagamaṃ purā|| āsthāpayat vyavasthāpitavatī||

Verse 61

एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम्। का ह्यकान्तमिहायान्तं कान्त इत्यभिमंस्यते।। अन्तिके हृदयकोशे रमणमानन्दप्रदम्।।

ekasthūṇaṃ navadvāramapidhāsyāmyagārakam| kā hyakāntamihāyāntaṃ kānta ityabhimaṃsyate|| antike hṛdayakośe ramaṇamānandapradam||

Verse 62

अकामाः कामरूपेण धूर्ताश्च नररूपिणः। न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धाऽस्मि जागृमि।। एकस्थूणं एकात्माधारं अगारं शरीराख्यम्।।

akāmāḥ kāmarūpeṇa dhūrtāśca nararūpiṇaḥ| na punarvañcayiṣyanti pratibuddhā'smi jāgṛmi|| ekasthūṇaṃ ekātmādhāraṃ agāraṃ śarīrākhyam||

Verse 63

अनर्थोऽपि भवत्यर्थो दैवात्पूर्वकृतेन वा। संबुद्धाऽहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया।।

anartho'pi bhavatyartho daivātpūrvakṛtena vā| saṃbuddhā'haṃ nirākārā nāhamadyājitendriyā||

Verse 64

सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम्। आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला।।

sukhaṃ nirāśaḥ svapiti nairāśyaṃ paramaṃ sukham| āśāmanāśāṃ kṛtvā hi sukhaṃ svapiti piṅgalā||

Verse 65

भीष्म उवाच। एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः। पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखम्।। जागृमि जागर्मि।।

bhīṣma uvāca| etaiścānyaiśca viprasya hetumadbhiḥ prabhāṣitaiḥ| paryavasthāpito rājā senajinmumude sukham|| jāgṛmi jāgarmi||