Adhyaya 171

Verse 1

गौतमेनन रात्रौ सुप्तं बकं हत्वाऽग्नौ पक्वतन्मांसमुपगृह्य स्वग्रामंप्रति प्रस्थानम्।। 1।। परेद्युर्बकस्यानागमनेन तस्य विपदाशङ्किना विरूपाक्षेण तद्वृत्तान्तजिज्ञासया स्वपुत्रस्य नियोजनम्।। 2।। पितृनियोगात्सपरिवारेण विरूपाक्षसुतेन गौतमहननम्।। 3।। भीष्म उवाच। अथ तत्र महार्चिष्माननलो वातसारथिः। तस्याविदूरे रक्षार्थं खगेन्द्रेण कृतोऽभवत्।।

gautamenana rātrau suptaṃ bakaṃ hatvā'gnau pakvatanmāṃsamupagṛhya svagrāmaṃprati prasthānam|| 1|| paredyurbakasyānāgamanena tasya vipadāśaṅkinā virūpākṣeṇa tadvṛttāntajijñāsayā svaputrasya niyojanam|| 2|| pitṛniyogātsaparivāreṇa virūpākṣasutena gautamahananam|| 3|| bhīṣma uvāca| atha tatra mahārciṣmānanalo vātasārathiḥ| tasyāvidūre rakṣārthaṃ khagendreṇa kṛto'bhavat||

Verse 2

स चापि पार्श्वे सुष्वाप विश्वस्तो बकराट् तदा। कृतघ्नस्तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुरजागरीत्।।

sa cāpi pārśve suṣvāpa viśvasto bakarāṭ tadā| kṛtaghnastu sa duṣṭātmā taṃ jighāṃsurajāgarīt||

Verse 3

ततोऽलातेन दीप्तेन स सुप्तं निजघान तम्। निहत्य च मुदा युक्तः सोऽनुबन्धं न दृष्टवान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि एकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 171।।

tato'lātena dīptena sa suptaṃ nijaghāna tam| nihatya ca mudā yuktaḥ so'nubandhaṃ na dṛṣṭavān|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi ekasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 171||

Verse 4

स तं विपक्षरोमाणं कृत्वाऽग्नावपचत्तदा। तं गृहीत्वा सुवर्णं च ययौ द्रुततरं द्विजः।।

sa taṃ vipakṣaromāṇaṃ kṛtvā'gnāvapacattadā| taṃ gṛhītvā suvarṇaṃ ca yayau drutataraṃ dvijaḥ||

Verse 5

ततो दाक्षायणीपुत्रं नागतं तं तु भारत। विरूपाक्षश्चिन्तयन्वै हृदयेन विदूयता।।

tato dākṣāyaṇīputraṃ nāgataṃ taṃ tu bhārata| virūpākṣaścintayanvai hṛdayena vidūyatā||

Verse 6

ततोऽन्यस्मिन्गते चाह्नि विरूपाक्षोऽब्रवीत्सुतम्। न प्रेक्षे राजधर्माणमद्य पुत्र खगोत्तमम्।

tato'nyasmingate cāhni virūpākṣo'bravītsutam| na prekṣe rājadharmāṇamadya putra khagottamam|

Verse 7

स पूर्वसन्ध्यां ब्रह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा। मां चादृष्ट्वा कदाचित्स न गच्छति गृहं खगः।।

sa pūrvasandhyāṃ brahmāṇaṃ vandituṃ yāti sarvadā| māṃ cādṛṣṭvā kadācitsa na gacchati gṛhaṃ khagaḥ||

Verse 8

द्विरात्रमुभयोः सन्ध्योर्नाभ्यगच्छन्ममालयम्। तस्मान्न शुद्ध्यते भावो मम स ज्ञायतां सुहृत्।। अनुबन्ध पापदोषम्।।

dvirātramubhayoḥ sandhyornābhyagacchanmamālayam| tasmānna śuddhyate bhāvo mama sa jñāyatāṃ suhṛt|| anubandha pāpadoṣam||

Verse 9

स्वाध्यायेन वियुक्तो हि ब्रह्मवर्चसवर्जितः। स गतस्तत्र मे शङ्का हन्यात्तं स द्विजाधमः।।

svādhyāyena viyukto hi brahmavarcasavarjitaḥ| sa gatastatra me śaṅkā hanyāttaṃ sa dvijādhamaḥ||

Verse 10

दुराचारः स दुर्बुद्धिरिङ्गितैर्लक्षितो मया। निष्कृपो दारुणाकारो दुष्टो दस्युरिवाधमः। गौतमः स गतस्तत्र तेनोद्विग्नं मनो मम।।

durācāraḥ sa durbuddhiriṅgitairlakṣito mayā| niṣkṛpo dāruṇākāro duṣṭo dasyurivādhamaḥ| gautamaḥ sa gatastatra tenodvignaṃ mano mama||

Verse 11

पुत्र शीघ्रमितो गत्वा राजधर्मनिवेशनम्। ज्ञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति वा चिरम्।।

putra śīghramito gatvā rājadharmaniveśanam| jñāyatāṃ sa viśuddhātmā yadi jīvati vā ciram||

Verse 12

स एवमुक्तस्त्वरितो रक्षोभिः सहितो ययौ। * न्यग्रोधे राजधर्माणमपश्यन्निहतं ततः।।

sa evamuktastvarito rakṣobhiḥ sahito yayau| * nyagrodhe rājadharmāṇamapaśyannihataṃ tataḥ||

Verse 13

रुदित्वा बहुशस्तस्मै विलप्य च स राक्षसः। गतो रोषसमाविष्टो गौतमग्रहणाय वै।।

ruditvā bahuśastasmai vilapya ca sa rākṣasaḥ| gato roṣasamāviṣṭo gautamagrahaṇāya vai||

Verse 14

गृहीतो गौतमः पापो रक्षोभिः क्रोधमूर्च्छितैः। राजधर्मशरीरस्य कङ्कालश्चाप्यथो धृतः।।

gṛhīto gautamaḥ pāpo rakṣobhiḥ krodhamūrcchitaiḥ| rājadharmaśarīrasya kaṅkālaścāpyatho dhṛtaḥ||

Verse 15

मनुव्रजं तु नगरं यातुधानास्ततो गताः। क्रोधरक्तेक्षणा घोरा गौतमस्य वधे धृताः।।

manuvrajaṃ tu nagaraṃ yātudhānāstato gatāḥ| krodharaktekṣaṇā ghorā gautamasya vadhe dhṛtāḥ||

Verse 16

पार्थिवस्वाग्रतो न्यस्तः कङ्कालो राजधर्मणः। तं दृष्ट्वा विमना राजा सामात्यः सगणोऽभवत्।।

pārthivasvāgrato nyastaḥ kaṅkālo rājadharmaṇaḥ| taṃ dṛṣṭvā vimanā rājā sāmātyaḥ sagaṇo'bhavat||

Verse 17

आर्तरावो महानासीद्गृहे तस्य महात्मनः। समुत्थितः स्रीसङ्घस्य निहते काश्यपात्मजे।।

ārtarāvo mahānāsīdgṛhe tasya mahātmanaḥ| samutthitaḥ srīsaṅghasya nihate kāśyapātmaje||

Verse 18

राजा चैवाब्रवीत्पुत्रं पापोऽयं वध्यतामिति।।

rājā caivābravītputraṃ pāpo'yaṃ vadhyatāmiti||

Verse 19

राक्षमा ऊचुः। अस्य मांसं वयं सर्वे खादिष्यामः समागताः। पापकृत्पापकर्मा च पापात्मा पापमास्थितः। हन्तव्य एव पापात्मा कृतघ्नो नात्र संशयः।।

rākṣamā ūcuḥ| asya māṃsaṃ vayaṃ sarve khādiṣyāmaḥ samāgatāḥ| pāpakṛtpāpakarmā ca pāpātmā pāpamāsthitaḥ| hantavya eva pāpātmā kṛtaghno nātra saṃśayaḥ||

Verse 20

विरूपाक्ष उवाच। कृतघ्नं पापकर्माणां न भक्षयितुमुत्सहे। दासेभ्यो दीयतामेप मित्रध्रुक्पुरुपाधमः।।

virūpākṣa uvāca| kṛtaghnaṃ pāpakarmāṇāṃ na bhakṣayitumutsahe| dāsebhyo dīyatāmepa mitradhrukpurupādhamaḥ||

Verse 21

भीष्म उवाच। दासाः सर्वे समाहूता यातुधानास्तथा परे। नेच्छन्ति स्म कृतघ्नं तं खादितुं पुरुषोत्तम।।

bhīṣma uvāca| dāsāḥ sarve samāhūtā yātudhānāstathā pare| necchanti sma kṛtaghnaṃ taṃ khādituṃ puruṣottama||

Verse 22

शिरोभिश्चागता भूमिं महाराज ततो बलात्। मानार्थं जातु निर्बन्धं किल्विषं दातुमर्हसि।।

śirobhiścāgatā bhūmiṃ mahārāja tato balāt| mānārthaṃ jātu nirbandhaṃ kilviṣaṃ dātumarhasi||

Verse 23

यातुधाना नृपेणोक्ताः पापकर्मा विशस्यताम्। दह्यतां त्यज्यतां वाऽयं दर्शनादपनीयताम्।।

yātudhānā nṛpeṇoktāḥ pāpakarmā viśasyatām| dahyatāṃ tyajyatāṃ vā'yaṃ darśanādapanīyatām||

Verse 24

ततस्ते रुपिता दासाः शूलपट्टसपाणयः। खण्डशो विकृतं हत्वा क्रव्याद्भ्यो ह्यददुस्तदा।।

tataste rupitā dāsāḥ śūlapaṭṭasapāṇayaḥ| khaṇḍaśo vikṛtaṃ hatvā kravyādbhyo hyadadustadā||

Verse 25

क्रव्यादास्त्वपि राजेन्द्र नेच्छन्ति पिशिताशनाः। मृतानपि हि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते।।

kravyādāstvapi rājendra necchanti piśitāśanāḥ| mṛtānapi hi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate||

Verse 26

ब्रह्मस्वहरणे चोरे ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पगे। निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः।।

brahmasvaharaṇe core brahmaghne gurutalpage| niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ||

Verse 27

मित्रद्रुहं कृतघ्नं च नृशंसं च नराधमम्। क्रव्यादाः किमयश्चैव नोपभुञ्जन्ति वै सदा।।

mitradruhaṃ kṛtaghnaṃ ca nṛśaṃsaṃ ca narādhamam| kravyādāḥ kimayaścaiva nopabhuñjanti vai sadā||