Adhyaya 170

Verse 2

गौतमेन स्वस्यानर्हत्वं जानतापि विरूपाक्षेण वकराजगौरवात्प्रदत्तं धनभारमुदूह्य सायं पुनर्बकालयं प्रत्यागमनम्।। 1।। तत्र परेद्युः स्वभवनं जिगमिषुणा गोतमेन पार्थयार्थं रात्रौ बकवधनिर्धारणम्।। 2।। भीष्म उवाच॥ ततः स विदितो राज्ञः प्रविश्य गृहमुत्तमम् । पूजितो राक्षसेन्द्रेण निषसादासनोत्तमे ॥१॥ पृष्टश्च गोत्रचरणं स्वाध्यायं ब्रह्मचारिकम् । न तत्र व्याजहारान्यद्गोत्रमात्रादृते द्विजः ॥२॥ ब्रह्मवर्चसहीनस्य स्वाध्यायविरतस्य च । गोत्रमात्रविदो राजा निवासं समपृच्छत ॥३॥ क्व ते निवासः कल्याण किङ्गोत्रा ब्राह्मणी च ते । तत्त्वं ब्रूहि न भीः कार्या विश्रमस्व यथासुखम् ॥४॥ गौतम उवाच॥ मध्यदेशप्रसूतोऽहं वासो मे शबरालये । शूद्रा पुनर्भूर्भार्या मे सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥५॥ भीष्म उवाच॥ ततो राजा विममृशे कथं कार्यमिदं भवेत् । कथं वा सुकृतं मे स्यादिति बुद्ध्यान्वचिन्तयत् ॥६॥ अयं वै जननाद्विप्रः सुहृत्तस्य महात्मनः । सम्प्रेषितश्च तेनायं काश्यपेन ममान्तिकम् ॥७॥ तस्य प्रियं करिष्यामि स हि मामाश्रितः सदा । भ्राता मे बान्धवश्चासौ सखा च हृदयङ्गमः ॥८॥ कार्त्तिक्यामद्य भोक्तारः सहस्रं मे द्विजोत्तमाः । तत्रायमपि भोक्ता वै देयमस्मै च मे धनम् ॥९॥ ततः सहस्रं विप्राणां विदुषां समलङ्कृतम् । स्नातानामनुसम्प्राप्तमहतक्षौमवाससाम् ॥१०॥ तानागतान्द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो विशां पते । यथार्हं प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ॥११॥ बृस्यस्तेषां तु संन्यस्ता राक्षसेन्द्रस्य शासनात् । भूमौ वरकुथास्तीर्णाः प्रेष्यैर्भरतसत्तम ॥१२॥ तासु ते पूजिता राज्ञा निषण्णा द्विजसत्तमाः । व्यराजन्त महाराज नक्षत्रपतयो यथा ॥१३॥ ततो जाम्बूनदाः पात्रीर्वज्राङ्का विमलाः शुभाः । वरान्नपूर्णा विप्रेभ्यः प्रादान्मधुघृताप्लुताः ॥१४॥ तस्य नित्यं तथाषाढ्यां माघ्यां च बहवो द्विजाः । ईप्सितं भोजनवरं लभन्ते सत्कृतं सदा ॥१५॥ विशेषतस्तु कार्त्तिक्यां द्विजेभ्यः सम्प्रयच्छति । शरद्व्यपाये रत्नानि पौर्णमास्यामिति श्रुतिः ॥१६॥ सुवर्णं रजतं चैव मणीनथ च मौक्तिकम् । वज्रान्महाधनांश्चैव वैडूर्याजिनराङ्कवान् ॥१७॥ रत्नराशीन्विनिक्षिप्य दक्षिणार्थे स भारत । ततः प्राह द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो महायशाः ॥१८॥ गृह्णीत रत्नान्येतानि यथोत्साहं यथेष्टतः । येषु येषु च भाण्डेषु भुक्तं वो द्विजसत्तमाः ॥१९॥ तान्येवादाय गच्छध्वं स्ववेश्मानीति भारत ॥१९॥ इत्युक्तवचने तस्मिन्राक्षसेन्द्रे महात्मनि । यथेष्टं तानि रत्नानि जगृहुर्ब्राह्मणर्षभाः ॥२०॥ ततो महार्हैस्ते सर्वे रत्नैरभ्यर्चिताः शुभैः । ब्राह्मणा मृष्टवसनाः सुप्रीताः स्म तदाभवन् ॥२१॥ ततस्तान्राक्षसेन्द्रश्च द्विजानाह पुनर्वचः । नानादिगागतान्राजन्राक्षसान्प्रतिषिध्य वै ॥२२॥ अध्यैकदिवसं विप्रा न वोऽस्तीह भयं क्वचित् । राक्षसेभ्यः प्रमोदध्वमिष्टतो यात माचिरम् ॥२३॥ ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे विप्रसङ्घाः समन्ततः । गौतमोऽपि सुवर्णस्य भारमादाय सत्वरः ॥२४॥ कृच्छ्रात्समुद्वहन्वीर न्यग्रोधं समुपागमत् । न्यषीदच्च परिश्रान्तः क्लान्तश्च क्षुधितश्च ह ॥२५॥ ततस्तमभ्यगाद्राजन्राजधर्मा खगोत्तमः । स्वागतेनाभ्यनन्दच्च गौतमं मित्रवत्सलः ॥२६॥ तस्य पक्षाग्रविक्षेपैः क्लमं व्यपनयत्खगः । पूजां चाप्यकरोद्धीमान्भोजनं चाप्यकल्पयत् ॥२७॥ स भुक्तवान्सुविश्रान्तो गौतमोऽचिन्तयत्तदा । हाटकस्याभिरूपस्य भारोऽयं सुमहान्मया ॥२८॥ गृहीतो लोभमोहाद्वै दूरं च गमनं मम ॥२८॥ न चास्ति पथि भोक्तव्यं प्राणसन्धारणं मम । किं कृत्वा धारयेयं वै प्राणानित्यभ्यचिन्तयत् ॥२९॥ ततः स पथि भोक्तव्यं प्रेक्षमाणो न किञ्चन । कृतघ्नः पुरुषव्याघ्र मनसेदमचिन्तयत् ॥३०॥ अयं बकपतिः पार्श्वे मांसराशिः स्थितो मम । इमं हत्वा गृहीत्वा च यास्येऽहं समभिद्रुतम् ॥३१॥ 12.171.35

gautamena svasyānarhatvaṃ jānatāpi virūpākṣeṇa vakarājagauravātpradattaṃ dhanabhāramudūhya sāyaṃ punarbakālayaṃ pratyāgamanam|| 1|| tatra paredyuḥ svabhavanaṃ jigamiṣuṇā gotamena pārthayārthaṃ rātrau bakavadhanirdhāraṇam|| 2|| bhīṣma uvāca|| tataḥ sa vidito rājñaḥ praviśya gṛhamuttamam | pūjito rākṣasendreṇa niṣasādāsanottame ||1|| pṛṣṭaśca gotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ brahmacārikam | na tatra vyājahārānyadgotramātrādṛte dvijaḥ ||2|| brahmavarcasahīnasya svādhyāyaviratasya ca | gotramātravido rājā nivāsaṃ samapṛcchata ||3|| kva te nivāsaḥ kalyāṇa kiṅgotrā brāhmaṇī ca te | tattvaṃ brūhi na bhīḥ kāryā viśramasva yathāsukham ||4|| gautama uvāca|| madhyadeśaprasūto'haṃ vāso me śabarālaye | śūdrā punarbhūrbhāryā me satyametadbravīmi te ||5|| bhīṣma uvāca|| tato rājā vimamṛśe kathaṃ kāryamidaṃ bhavet | kathaṃ vā sukṛtaṃ me syāditi buddhyānvacintayat ||6|| ayaṃ vai jananādvipraḥ suhṛttasya mahātmanaḥ | sampreṣitaśca tenāyaṃ kāśyapena mamāntikam ||7|| tasya priyaṃ kariṣyāmi sa hi māmāśritaḥ sadā | bhrātā me bāndhavaścāsau sakhā ca hṛdayaṅgamaḥ ||8|| kārttikyāmadya bhoktāraḥ sahasraṃ me dvijottamāḥ | tatrāyamapi bhoktā vai deyamasmai ca me dhanam ||9|| tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ viduṣāṃ samalaṅkṛtam | snātānāmanusamprāptamahatakṣaumavāsasām ||10|| tānāgatāndvijaśreṣṭhānvirūpākṣo viśāṃ pate | yathārhaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā ||11|| bṛsyasteṣāṃ tu saṃnyastā rākṣasendrasya śāsanāt | bhūmau varakuthāstīrṇāḥ preṣyairbharatasattama ||12|| tāsu te pūjitā rājñā niṣaṇṇā dvijasattamāḥ | vyarājanta mahārāja nakṣatrapatayo yathā ||13|| tato jāmbūnadāḥ pātrīrvajrāṅkā vimalāḥ śubhāḥ | varānnapūrṇā viprebhyaḥ prādānmadhughṛtāplutāḥ ||14|| tasya nityaṃ tathāṣāḍhyāṃ māghyāṃ ca bahavo dvijāḥ | īpsitaṃ bhojanavaraṃ labhante satkṛtaṃ sadā ||15|| viśeṣatastu kārttikyāṃ dvijebhyaḥ samprayacchati | śaradvyapāye ratnāni paurṇamāsyāmiti śrutiḥ ||16|| suvarṇaṃ rajataṃ caiva maṇīnatha ca mauktikam | vajrānmahādhanāṃścaiva vaiḍūryājinarāṅkavān ||17|| ratnarāśīnvinikṣipya dakṣiṇārthe sa bhārata | tataḥ prāha dvijaśreṣṭhānvirūpākṣo mahāyaśāḥ ||18|| gṛhṇīta ratnānyetāni yathotsāhaṃ yatheṣṭataḥ | yeṣu yeṣu ca bhāṇḍeṣu bhuktaṃ vo dvijasattamāḥ ||19|| tānyevādāya gacchadhvaṃ svaveśmānīti bhārata ||19|| ityuktavacane tasminrākṣasendre mahātmani | yatheṣṭaṃ tāni ratnāni jagṛhurbrāhmaṇarṣabhāḥ ||20|| tato mahārhaiste sarve ratnairabhyarcitāḥ śubhaiḥ | brāhmaṇā mṛṣṭavasanāḥ suprītāḥ sma tadābhavan ||21|| tatastānrākṣasendraśca dvijānāha punarvacaḥ | nānādigāgatānrājanrākṣasānpratiṣidhya vai ||22|| adhyaikadivasaṃ viprā na vo'stīha bhayaṃ kvacit | rākṣasebhyaḥ pramodadhvamiṣṭato yāta māciram ||23|| tataḥ pradudruvuḥ sarve viprasaṅghāḥ samantataḥ | gautamo'pi suvarṇasya bhāramādāya satvaraḥ ||24|| kṛcchrātsamudvahanvīra nyagrodhaṃ samupāgamat | nyaṣīdacca pariśrāntaḥ klāntaśca kṣudhitaśca ha ||25|| tatastamabhyagādrājanrājadharmā khagottamaḥ | svāgatenābhyanandacca gautamaṃ mitravatsalaḥ ||26|| tasya pakṣāgravikṣepaiḥ klamaṃ vyapanayatkhagaḥ | pūjāṃ cāpyakaroddhīmānbhojanaṃ cāpyakalpayat ||27|| sa bhuktavānsuviśrānto gautamo'cintayattadā | hāṭakasyābhirūpasya bhāro'yaṃ sumahānmayā ||28|| gṛhīto lobhamohādvai dūraṃ ca gamanaṃ mama ||28|| na cāsti pathi bhoktavyaṃ prāṇasandhāraṇaṃ mama | kiṃ kṛtvā dhārayeyaṃ vai prāṇānityabhyacintayat ||29|| tataḥ sa pathi bhoktavyaṃ prekṣamāṇo na kiñcana | kṛtaghnaḥ puruṣavyāghra manasedamacintayat ||30|| ayaṃ bakapatiḥ pārśve māṃsarāśiḥ sthito mama | imaṃ hatvā gṛhītvā ca yāsye'haṃ samabhidrutam ||31|| 12.171.35

Verse 15

ब्रह्मधारणमिति ध. पाठः।।

brahmadhāraṇamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 25

विलिप्ताश्चन्दनेन।।

viliptāścandanena||

Verse 30

इष्टतः इष्ट देशम्।।

iṣṭataḥ iṣṭa deśam||